T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
130
ISSN:3030-3613
ASQAD MUXTORNING “CHINOR” ROMANIDA AYOL PORTRETINING
BADIY-PSIXOLOGIK TAHLILI.
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
BOSHLANG'ICH TA'LIM BIRINCHI KURS TALABASI:
NASRULLAYEVA FARANGIZBONU
ILMIY RAHBAR:
QANOATOVA NAZOKATXON
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada Asqad Muxtorning “Chinor” romanida ayol portreti qanday
badiiy vositalar orqali yoritilgani, ayol obrazining psixologik tahlili, xarakteri va
ma’naviy olami ochib berilgan. Portret vositasida qahramonning ruhiy holati, milliy
qiyofasi, jamiyatdagi o‘rni, muallif niyatining qanchalik aks etgani tahlil qilingan.
Shuningdek, portret tasvirining adabiyotshunoslar tomonidan qanday izohlanganiga
ham e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
portret, qahramon, roman, xarakter, badiiy tasvir, ruhiy holat, ayol
obraz, Asqad Muxtor.
KIRISH
Adabiyot — bu inson qalbi va jamiyat ruhiyatining badiiy ifodasidir. Yozuvchi
o‘z asarlari orqali zamonasini, xalqining ichki kechinmalarini, ayniqsa, insoniy
tuyg‘ularning nozik jihatlarini yoritadi. Ayniqsa, ayol obrazi orqali badiiy asarda ruhiy
olam, milliy qadriyatlar, ijtimoiy o‘zgarishlar teran tasvirlanadi. Shu jihatdan Asqad
Muxtorning “Chinor” romani o‘zbek ayolining ruhiy dunyosini, irodasini, or-
nomusini, ijtimoiy hayotdagi o‘rnini badiiy mahorat bilan yoritib bergan muhim
asarlardan biridir.
O‘zbekiston xalq yozuvchisi Asqad Muxtor (1920–1997) XX asr o‘zbek
adabiyotining yirik vakillaridan bo‘lib, o‘z asarlarida inson ruhiyati, tarix, millat,
ezgulik va zulm, erk va shaxs erki singari murakkab mavzularni yoritgan. “Chinor”
romani esa (birinchi bor 1971-yilda nashr qilingan) o‘zining filosofik, tarixiy va
psixologik qatlamlari bilan o‘zbek romanchiligida alohida o‘rin egallaydi.
Adabiyotshunos Qo‘chqor Norqobilov asarni “ichki ruhiy dramatizmga boy, teran
qatlamli, zamon va jamiyat masalalarini ayol obrazlari orqali yoritishga uringan badiiy-
falsafiy roman” deb baholaydi [1, 205-bet].
Roman qahramonlarining xarakterini yoritishda Asqad Muxtor portret tasviriga
katta e’tibor qaratadi. Chunki portret vositasi orqali u qahramonning tashqi
ko‘rinishidagina emas, balki ichki dunyosida kechayotgan ziddiyatlar, ruhiy kurashlar,
iymon va ixtiloflar, umid va iztiroblarni ham ochadi. Adabiyotshunos H. G‘ulomov
portretning ahamiyatini shunday izohlaydi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
131
ISSN:3030-3613
“Qahramon portreti — bu asarning ko‘zgusi. U orqali muallif o‘z fikrini,
qahramonning qalbida kechayotgan holatni ishoralar, ramzlar, mayda detallar orqali
ifodalaydi.” [2, 98-bet]
“Chinor” romanida ayol obrazlari — Onabibi, Xosiyat aya, Rabiya kabi
qahramonlar orqali yozuvchi o‘zbek ayolining sabr-toqati, mehr-muhabbati, oilaviy
mas’uliyati, jamiyatdagi o‘rnini, ba’zida esa iztirob va nolalarini chuqur yoritadi.
Ayniqsa, Onabibi obrazida hayotga, farzandga, vijdonga bo‘lgan sadoqat, chin insoniy
qadr-qimmat mujassam. Asarda u faqat ona sifatida emas, balki milliy
qadriyatlarimizni o‘zida aks ettirgan timsol sifatida gavdalanadi.
Badiiy adabiyotda ayol portretining psixologik yoritilishi borasida o‘zbek
adabiyotida Abdulla Qahhor, Oybek, Pirimqul Qodirov, Hamid G‘ulom, Said Ahmad
kabi ijodkorlar salmoqli iz qoldirgan bo‘lsa-da, Asqad Muxtor bu mavzuga o‘ziga xos
falsafiy yondashgan. Uning asarlarida ayollar obrazlari faqat maishiy tasvir emas, balki
ijtimoiy-falsafiy va psixologik timsollar sifatida gavdalanadi. Bu esa “Chinor”
romanidagi ayol portreti tahlilini dolzarb va ilmiy jihatdan asoslangan mavzuga
aylantiradi.
Ushbu maqolada “Chinor” romanidagi ayol obrazlarining portret vositasida
yoritilishi, bu portretlarning psixologik va milliy mazmuni, yozuvchining badiiy niyati
hamda o‘zbek adabiyotidagi portret tasviri an’analariga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi.
ASARDA AYOL PORTRETINING TASVIRI
“Chinor” romanida ayollar obrazini yaratishda Asqad Muxtor ularning tashqi
ko‘rinishini nafaqat tasvirlaydi, balki ichki kechinmalari, ruhiy holatlari bilan
chambarchas bog‘laydi. Masalan, Onabibi obraziga e’tibor qilsak:
“Bozorqul eshikka kelib tashqariga quloq soldi, Onabibini ko‘z oldiga keltirdi: u
anordek tiqmachoq, durkungina, otash...” [2, 13-bet]
Bu yerda Onabibi obrazini tasvirlashda ijodkor o‘xshatish usulidan foydalanadi.
“Anordek tiqmachoq” – ayolning tashqi ko‘rinishini, “durgungina, otash” esa ichki
hissiy holatini bildiradi. Bu portretda oddiygina ko‘rinish ortida ma’naviy harorat,
ayolga xos noziklik, sadoqat va kuch yashiringan.
Yana bir misol: Xosiyat aya obrazi. U orqali milliy ayol obrazining sabrli, o‘ziga xos
irodali timsoli yaratilgan. Qahramon obrazining bunday yoritilishi yozuvchining ayol
tabiatini chuqur his qilishini ko‘rsatadi.
PORTRETNING PSIXOLOGIK MA’NOSI
Portret – bu faqat tashqi ko‘rinish emas, balki qahramonning ruhiy portretidir.
Adabiyotshunos A. Qahhor bu haqda shunday fikr bildiradi.
“Qahramonning har bir hatti-harakati, yuzidagi ifoda, ko‘z qarashi – bularning
barchasi uning ma’naviy olamidan darak beradi. Yozuvchi bu mayda detallar orqali
o‘quvchini qahramon ichki dunyosiga olib kiradi.” [3, 45-bet]
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
132
ISSN:3030-3613
Asqad Muxtor aynan shu uslubni qo‘llaydi. U ayol obrazlarida tashqi portret orqali
psixologik holatni ochadi. Bu esa o‘quvchida kuchli tasavvur uyg‘otadi.
Milliy xususiyatlarning yoritilishi
Asqad Muxtorning “Chinor” romanida milliylik – bu faqat tashqi ko‘rinishdagi
belgilar (kiyim, urf-odat, muomala shakli) emas, balki insonning ichki ruhiy olami,
dunyoqarashi, qadriyatlari, e’tiqodi va hayotga bo‘lgan munosabatidagi teranlik bilan
aks ettirilgan. Ayniqsa, ayol obrazlari orqali milliy xarakter chuqur yoritiladi. Onabibi,
Rabiya, Xosiyat aya kabi qahramonlar obrazida o‘zbek xalqining qadimiy qadriyatlari,
sabr-toqat, andisha, or-nomus, ota-onaga hurmat, uy-ro‘zg‘orni asrab-avaylash kabi
milliy xususiyatlar mujassamlashgan.
Romanda ayollar o‘z xatti-harakati, nutqi, kiyinish madaniyati, muomalasi,
bolalarga munosabati orqali milliy ideal ayol timsolini namoyon etadilar. Onabibining
an’anaviy libosda tasvirlanishi, hushyorligi, sergakligi, mehmondo‘stligi va iboli
muomalasi nafaqat o‘ziga xos portret hosil qiladi, balki o‘sha davrdagi milliy ijtimoiy
muhitni ham tasvirlaydi.
Ayni vaqtda Asqad Muxtor milliy xususiyatlarni romantiklashtirmaydi, balki
realistik yondashuv asosida aks ettiradi. Ya’ni, u milliylikni ideal holatda emas, balki
ijtimoiy-ma’naviy jarayonlar bilan bog‘liq holda ko‘rsatadi. Masalan, ayrim erkak
qahramonlarning ayollarga nisbatan sovuq, mas’uliyatsiz munosabati yoki zamon
bosimi ostida ayollarning ijtimoiy faoliyatdan chetda qolishi – bu ham milliy
xarakterdagi ziddiyatli jihatlarning badiiy ifodasidir.
“Chinor” romanida o‘zbek ayolining milliy tabiatini ifodalovchi jihatlar, eng
avvalo, uning mehribonligi, oriyatparastligi, oilaparastligi, go‘zallikka oshuftaligi,
sabrli va vafodor bo‘lishi orqali ochiladi. Ayniqsa, Onabibi obrazida o‘zbek xalqining
sinovli tarixida shakllangan kuchli ma’naviyatli, mehnatkash, bosh egmaydigan, ammo
oila va jamiyat tinchligi uchun fidokorona yashaydigan ayol obrazini ko‘ramiz.
Adabiyotshunos N. Qo‘chqorova fikricha, “ayol obrazi orqali milliy ruh, tarixiy
tafakkur va ijtimoiy haqiqat ifodalanadi” (Qo‘chqorova N., “O‘zbek ayoli badiiy
obrazlarda”, Toshkent: Fan, 2004. – B. 112). Asqad Muxtorning uslubi ham aynan shu
yondashuvga yaqin bo‘lib, u ayol portreti orqali bir davr milliyligini, xalqning ruhiy-
ma’naviy holatini badiiy tilda bayon etadi.
Shu bois, “Chinor” romanidagi milliy xususiyatlar faqat badiiy fon emas, balki
mazmuniy markaz, muallif konsepsiyasining ajralmas qismidir. Romandagi ayol
obrazlari bu milliy ruhning eng sezgir, eng nozik va eng ta’sirli ko‘zgusidir.
XULOSA
Asqad Muxtorning “Chinor” romani o‘zbek adabiyotida ayol obrazining badiiy-
falsafiy yoritilishiga katta hissa qo‘shgan yirik asarlardan biri hisoblanadi. Ushbu
romanda ayol obrazlari oddiy tasvir vositasi sifatida emas, balki millat ruhiyatining,
tarixiy xotiraning, jamiyatdagi o‘zgarishlarning timsoli sifatida gavdalanadi. Onabibi,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
133
ISSN:3030-3613
Xosiyat aya, Rabiya kabi qahramonlar orqali yozuvchi o‘zbek ayolining sabr-bardoshi,
mehr-oqibati, or-nomusi, ayni paytda jamiyatdagi ijtimoiy va ruhiy kurashlardagi
faolligini ko‘rsatadi.
Romanning portret vositasidagi ayol tasvirlari — bu faqat tashqi qiyofa emas,
balki ichki kechinmalar, ruhiy holatlar, tarixiy iztiroblar va umumbashariy g‘amlar
ifodasidir. Asqad Muxtor portret tasviri orqali o‘quvchini obrazning qalbiga olib
kiradi. Onabibining tashqi fe’l-atvori orqali uning ichki ruhiy mustahkamligi, halolligi,
mehribonligi aks ettirilgan. Bu esa yozuvchining chuqur psixologik nigohi, insoniyat
ruhiyatiga kirib borish mahoratini ko‘rsatadi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, “Chinor” romanidagi ayol obrazlari tasodifiy
emas. Har bir obraz o‘ziga xos ideologik va estetik yuklama bilan yaratilgan. Ayol
timsoli bu yerda oila timsoli, vatan, ma’naviyat, tarix va kelajak orzularining ramziga
aylanadi. Shu jihatdan olganda, Asqad Muxtor ijodida ayol portreti badiiy-falsafiy
umumlashma darajasiga ko‘tariladi.
Yozuvchi o‘zining “Chinor” romanida faqat tarixiy voqealarni hikoya qilmaydi,
balki millat ruhiyatini, madaniyatini, qadriyatlar asosida shakllangan ayol idealini
tasvirlaydi. Bu orqali u o‘zbek ayolining jamiyatdagi o‘rnini yuqori darajada
qadrlashga, uni hurmat qilishga chaqiradi. Bu borada asar o‘z dolzarbligini bugun ham
yo‘qotmagan, balki hozirgi davrda yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, Asqad Muxtorning “Chinor” romani ayol obrazlari orqali
nafaqat ma’naviy-estetik mezonlarni, balki ijtimoiy-falsafiy tushunchalarni ham
yoritib beruvchi muhim adabiy manba sifatida o‘rganilishi lozim. Ushbu asardagi
portret vositalarining badiiy tahlili ayol obrazining nafaqat adabiyotda, balki jamiyat
ongida shakllanishiga xizmat qiladi. Shu sababli, “Chinor” romanidagi ayol portreti
zamonaviy adabiy tanqid va gender tadqiqotlarida ham alohida o‘rinni egallashi
shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Muxtor Asqad. Chinor. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1974.
2.
Asosiy badiiy manba sifatida romandagi ayol obrazlari, portretlar, muallif tasviri va
uslub tahlilida foydalanildi.
3.
G‘ulomov N. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1990.
4.
Badiiy portretning nazariy asoslari, obraz yaratish vositalari haqida ma’lumotlar
olindi
5.
Qo‘chqorova N. O‘zbek ayoli badiiy obrazlarda. – Toshkent: Fan, 2004.
6.
O‘zbek adabiyotidagi ayol obrazlarining milliy va psixologik qirralari, tarixiy
ijtimoiy muhit bilan bog‘liqligi tahlil qilindi.
7.
Turg‘unov B. Badiiy obraz va uning tahlili. – Toshkent: Fan, 1985.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
134
ISSN:3030-3613
8.
Badiiy obrazning psixologik chuqurligi, portret orqali xarakter ochish usullari
haqida nazariy yondashuvlar keltirildi.
9.
Xudoyberganov B. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
10.
Qahramon portreti, xarakter va ruhiy holatni ifodalashda portretning o‘rni haqidagi
ilmiy qarashlardan foydalanildi.
11.
Yusupova G. Badiiy matnda portret funksiyasi. // Til va adabiyot ta’limi. – 2015. –
№2. – B. 45-50.
12.
Badiiy portretning funksional yuki, ruhiy tafakkur aks ettirishdagi roli haqida ilmiy
maqolalardan foydalandim.
13.
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
14.
Ma’naviy qadriyatlar, milliy o‘zlik va ayol obrazlari orasidagi uzviy bog‘liqlikni
tushunishda g‘oyaviy asos sifatida ishlatildi.
