T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
252
ISSN:3030-3613
ZAMONAVIY O‘ZBEK HIKOYALARIDA SYUJET VA USLUB
YANGILANISHI.
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
BOSHLANG'ICH TA'LIM YÓNALISHI
1-KURS TALABASI
ABDULLAJONOVA MUSLIMA
ILMIY RAHBAR:
QANOATOVA NAZOKATXON.
Annotatsiya
Adabiyot insoniyat tamaddunining ilk bosqichlaridanoq vujudga kelgan bebaho
ma’naviy meros sifatida bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan holda
taraqqiy etib bormoqda. So‘nggi yillarda yaratilayotgan hikoyalar mazmuni, syujeti va
uslubiy yondashuvi bilan ilgari yaratilgan namunaviy asarlardan sezilarli farq qiladi.
Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek hikoyalaridagi postmodernistik elementlar, hikoya
janrida syujet va uslub yangilanishi, shuningdek, A. Yo‘ldoshev, A. A’zam, U.
Hamdam kabi yozuvchilarning asarlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
postmodernizm, hikoya, syujet, uslub, obraz, realizm,
neomodernizm, struktura.
Kirish
O‘zbek adabiyoti taraqqiyotining har bir bosqichi, ayniqsa, mustaqillikdan
keyingi davr, o‘zining keskin syujet burilishlari, adabiy-estetik talqinlaridagi
yangilanishlar, hamda uslubiy qidiruvlar bilan ajralib turadi. Jumladan, zamonaviy
o‘zbek hikoyachiligi XX asr oxiri va XXI asr boshlarida yangi bir bosqichga ko‘tarildi.
Bu davr hikoyalarida hayotning noaniq, murakkab va paradoksal jihatlari ko‘proq
yoritila boshladi. Avvalgi davr sotsrealistik yondashuvlar o‘rnini postmodernistik va
ekzistensialistik uslubiy izlanishlar egalladi. Bu jarayon faqat shakl emas, balki
mazmuniy o‘zgarishlarni ham o‘z ichiga oladi.
Adabiyotshunos olima Dilorom Karimova “Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligi
taraqqiyot bosqichlari” nomli tadqiqotida ta’kidlaganidek, 1990-yillardan boshlab
o‘zbek hikoyachiligi “inson ichki olamini tahlil qilish, individual psixologiyani ochib
berish, ramziy ifodaviy vositalardan foydalanish” tomon yo‘nala boshladi (Karimova
D., Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligi, T.: Fan, 2014, 23-bet). Bu esa hikoyaning syujeti
va uslubiy tuzilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Endi hikoyalarda voqealar zanjirining
silliqligi emas, balki ichki ziddiyatlar, ong oqimi va ichki monologlar orqali berilgan
tuyg‘ular muhim o‘rinni egallay boshladi.
Jahon adabiyotidagi postmodernistik yondashuvlarning o‘zbek adabiyotiga
ta’siri, xususan, Jorge Luis Borges, Franz Kafka, Albert Kamyu kabi yozuvchilarning
falsafiy-estetik g‘oyalari o‘zbek muhitida ham ijodiy izlanishlarga turtki bo‘ldi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
253
ISSN:3030-3613
O‘zbek yozuvchilari – Erkin A’zam, Xurshid Do‘stmuhammad, Muhammad Ali,
Nurulloh Muhammad Raufxon, Hamid G‘ulom va boshqalar zamonaviy hikoya janrida
yangicha nafas olib kirgan ijodkorlardir. Ularning hikoyalarida an’anaviy voqelikka
yangicha qarash, tasvirning ichki falsafiy qatlamini ochish, uslubda ramz, istehzo,
pastish va kollaj kabi badiiy vositalardan foydalanish sezilarli darajada kuchaydi.
Bundan tashqari, zamonaviy o‘zbek hikoyachiligida “ko‘zga ko‘rinmas
qahramonlar” — ya’ni voqealar markazida bo‘lmagan, biroq ma’naviy yukga ega
obrazlar orqali ijtimoiy muammolarni yoritish tendensiyasi paydo bo‘ldi. Bu jihatni
adabiyotshunos N. Yo‘ldoshev ham alohida ta’kidlaydi: “Bugungi hikoyada hikmat,
ramz, kinoya, ichki psixologizm syujetdan ustun qo‘yilmoqda” (Yo‘ldoshev N.,
Adabiy tafakkur va tanqid, T.: Akademnashr, 2020, 61-bet).
Shu bois, zamonaviy o‘zbek hikoyalarining syujeti endi klassik “kirish-
rivojlanish-avj-ziddiyat-yakun” formulasidan voz kechmoqda. Ular o‘quvchini
mantig‘iy emas, ruhiy sarguzashtga chorlaydi. Bunda yozuvchining uslubi – uning
ifoda vositalari, til ohangi, jumla qurilishi, tafakkur sur’ati – syujetning o‘ziday muhim
o‘rin tutadi.
Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek hikoyalaridagi syujet va uslub
yangilanishlari adabiy namunalarda tahlil qilinadi, ularning g‘oyaviy-falsafiy talqini,
hamda badiiy shakllanish yo‘nalishlari aniqlanadi. Shu orqali yangi o‘zbek adabiy
tafakkurining yo‘nalishlari haqida xulosaga kelinadi.
Zamonaviy hikoyada yangilanish: janr, syujet va uslub
2012 yilda e’lon qilingan hikoyalarda kuzatilgan o‘ziga xos jihat shundaki,
ularda xalq og‘zaki ijodi tajribalari, mumtoz adabiyot an’analari va jahon prozasining
zamonaviy uslublari sintezda namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, A. Yo‘ldoshevning
“Puankare” asari bu borada yorqin misol bo‘la oladi. Asar neorealizm, neomodernizm
va postmodernizm elementlarining uyg‘unligida yaratilgan bo‘lib, unda ilmiy-falsafiy
jumboq asosida syujet qurilgan. Asarning turli talqinlarga sabab bo‘layotgani uning
noan’anaviy uslubda yozilganidan dalolat beradi.
Ammo asarni to‘laqonli postmodernistik deb baholash murakkab. Chunki unda
postmodernizmga xos fragmentarlik, irodiysizlik, mualliflik pozitsiyasining yo‘qligi
kabi xususiyatlar to‘liq aks etmaydi. Shunga qaramay, asarda tarixiy-ilmiy asos bilan
badiiy tafakkurning uyg‘unligi mavjud bo‘lib, bu jihati uni alohida e’tiborga molik
qiladi.
Ahmad A’zam hikoyalarida ijtimoiy-psixologik tahlil
Ahmad A’zamning “Soyasini yo‘qotgan odam” hikoyasi jamiyat va inson o‘zaro
munosabatlarining chuqur psixologik talqini bilan ajralib turadi. Bosh qahramon o‘z
soyasini yo‘qotganini o‘zining haddan tashqari o‘qiganligi va hissiyotlarga berilishida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
254
ISSN:3030-3613
deb biladi. Bu holat orqali muallif zamonaviy insonning ruhiy holati, o‘ziga bo‘lgan
ishonchsizlik, jamiyat ta’siriga nisbatan ojizligi kabi muammolarni ochib beradi.
Ahmad A’zam hikoyalarining yana bir muhim jihati – oddiy hayotiy holatlar
orqali katta g‘oyalarni ilgari surishidir. Masalan, “Oyning gardishi” hikoyasida ota-ona
mehrining inson hayotidagi o‘rni, ilmli jamiyatga intilish g‘oyalari yoritiladi. Bu
hikoyalar orqali muallif o‘quvchini o‘z hayotini, atrofdagilar bilan munosabatini qayta
tahlil qilishga undaydi.
Ulug‘bek Hamdam hikoyalaridagi realizm va ruhiy kechinmalar
Ulug‘bek Hamdamning “To‘lin oy qissasi” to‘plamidagi hikoyalar real hayot
voqealariga asoslanib, inson ruhiy kechinmalarini teran tasvirlaydi. “Bir payola suv”
hikoyasi inson istaklari, hayotdagi tanlovlar va natijalar haqida chuqur falsafiy
mushohada uyg‘otadi. Hikoyada insonning o‘z xohish-istaklari yo‘lida nimalarni
qurbon qilishi, ammo ba’zan bu istaklar sarob bo‘lib chiqishi aks ettiriladi.
“Vatan” hikoyasida esa vatanparvarlik, jasorat, maqsad sari qat’iy intilish
motivlari ilgari suriladi. Qahramonlar obrazida fidoyilik, qahramonlik sifatlari real
tasvirlangan bo‘lib, bu hikoyalar o‘quvchining ongiga ijobiy ta’sir o‘tkazadi.
Xulosa
Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligidagi syujet va uslub yangilanishlari — bu
adabiy jarayonda yuz berayotgan tabiiy va zarur transformatsiyalarning yaqqol
ifodasidir. Hikoya janrining shakl va mazmun jihatidan yangilanishi birinchidan, davr
talablari, ikkinchidan esa ijodkorning individual estetik qarashlari bilan chambarchas
bog‘liqdir. Syujetning an’anaviy qat’iy tuzilmasidan voz kechilib, o‘rniga
noan’anaviy, epizodik, ramziy va ichki monologlarga asoslangan syujet qurilishi kirib
kelgani hikoyaning zamonaviy adabiy tafakkurga moslashganligini bildiradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bugungi o‘zbek hikoyasi avvalgi davrlardagi tashqi
voqeaboplikdan ko‘ra ko‘proq inson ichki olami, ong oqimi, ekzistensial iztiroblar,
jamiyatdagi yolg‘izlik, ma’naviy inqiroz holatlarini ko‘rsatishga harakat qiladi.
Bunday yondashuvda syujet xotiraning yorig‘i bilan almashadi, vaqt tushunchasi
chiziqli emas, balki tsiklik yoki parchalangan holatda namoyon bo‘ladi. Jumladan,
Erkin A’zamning “Hayrat”, “Sandiq”, Muhammad Alining “Qor odam”, Xurshid
Do‘stmuhammadning “Bir kunlik dunyo” kabi hikoyalarida bu tendensiyalar yaqqol
namoyon bo‘ladi.
Uslub jihatidan esa, zamonaviy hikoya uslubiy kollaj, intertekstual murojaatlar,
ramziy ma’nolar, parodiya, kinoya, irodi tilda fikr berish, badiiy psixologizm orqali
boyitilgan. Adabiyotshunos A. Jo‘rayevning ta’kidlashicha: “Bugungi o‘zbek hikoyasi
tilda emas, ma’noda chuqurlik izlayapti. Bu esa uslubni g‘oyaning eng kuchli quroliga
aylantirmoqda” (Jo‘rayev A., Zamon ruhi va adabiy tafakkur, T.: Yangi asr avlodi,
2022, 109-bet).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
255
ISSN:3030-3613
Shuningdek, zamonaviy hikoyachilikda syujet va uslub orasidagi bog‘liqlik o‘ta
mustahkam. Syujet yozuvchining qanday uslubda fikr bildirishi bilan uyg‘unlashadi.
Masalan, Erkin A’zam ramziy va ichki psixologik syujetlar orqali o‘zining sokin,
ramzli, chuqur ohangdagi uslubini mustahkamlagan bo‘lsa, Muhammad Ali ijtimoiy-
falsafiy muammolarni istehzoli va paradoksal uslubda ifodalagan. Bu esa syujet va
uslub orasidagi uzviylikni ko‘rsatadi.
Shunday qilib, zamonaviy o‘zbek hikoyachiligi syujet va uslub yangilanishlari
orqali milliy adabiy tafakkurning chuqurlashuviga xizmat qilmoqda. Bu yangilanishlar
xalqning ruhiy-ma’naviy olamini anglash, zamonaviy insonning holatini ifodalash,
global adabiy jarayonlarga integratsiyalashishning badiiy ko‘rinishidir. Yaqin
istiqbolda esa o‘zbek hikoyasining yanada ko‘proq eksperimentallikka, badiiy
kontseptualizmga va jahon adabiyoti bilan uzviy bog‘lanishga yo‘naltirilishi kutiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Аъзамов, Э. (2015). Сандиқ: Ҳикоялар. Тошкент: G'afur G'ulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
2.
Али, М. (2019). Қор одам: Ҳикоялар. Тошкент: Yangi asr avlodi.
3.
Дўстмуҳаммад, Х. (2020). Бир кунлик дунё. Тошкент: Sharq nashriyoti.
4.
Жўраев, А. (2022). Замон руҳи ва адабий тафаккур. Тошкент: Yangi asr avlodi.
5.
Эрматов, Ш. (2018). "Ҳикоя жанридаги замонавий тенденциялар". Ўзбек
тили ва адабиёти, №4, 45–50-бетлар.
6.
Каримов, Н. (2013). Адабиёт назариясига кириш. Тошкент: Fan nashriyoti.
7.
Назаров, Қ. (2011). Замонавий адабиёт ва ижодкор масъулияти. Тошкент:
Akademnashr.
8.
Абдуллаева, С. (2020). "Ўзбек ҳикояларида модернлик ва постмодернлик
аломатлари". Филология масалалари, №1, 88–94-бетлар.
9.
Барт, Р. (1966/2003). Narrative Discourse: An Essay in Method. Translated by
Jonathan Culler. Oxford: Blackwell Publishing.
10.
Лотман, Ю.М. (1970/2002). Структура художественного текста. Москва:
Искусство.
