T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
240
ISSN:3030-3613
HIDOYA ASARI VA BURHONIDDIN MARG‘ILONIYNING ILMIY
MEROSI
Razzoqov Yahyo Habibullohevich
Toshkent islom instituti
"Aqoid va fiqhiy fanlar" kafedrasi
katta o‘qituvchisi
Islom huquqshunosligi (fiqh) islomiy ilmlar orasida eng murakkab va mufassal
tarmoqlardan biri hisoblanadi. Hanafiy mazhabi doirasida yaratilgan yuksak asarlar
orasida Burhoniddin Marg‘iloniy qalamiga mansub “Hidoya” asari alohida o‘rin tutadi.
Bu asar islom fiqhidagi eng mashhur va ta’sirli fiqhiy manbalardan biri bo‘lib,
muallifning ilmiy salohiyati, uslubi va ijodiy metodologiyasini o‘zida mujassam etgan.
Burhoniddin Marg‘iloniyning hayoti va ilmiy merosi Burhoniddin Abu Hasan
Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljalil al-Farg‘oniy al-Marg‘iloniy 12-asrda yashab o‘tgan
buyuk islom huquqshunosi va hanafiy mazhabi olimlaridan biri hisoblanadi. Unga
“Marg‘iloniy” nisbasi Marg‘ilon shahridan ekani uchun nisbat berilgan. Uning aniq
tug‘ilgan yili noma’lum bo‘lsa-da, 593 hijriy (1197 milodiy) yilda vafot etgani qayd
etilgan. Marg‘iloniy o‘z davridagi yetuk fiqhshunos, mufassir va muhaddislaridan
ta’lim olgan. Uning ustozlari orasida Shamsul a’imma Sarxasiyning shogirdlari
bo‘lgan olimlar ham bor edi. Marg‘iloniy o‘z umrini asosan ilmga bag‘ishlagan. Uning
mashhur asarlari orasida “Bidayatul mubtadiy”, “Kifoya”, va eng mashhuri “Al-
Hidoya” asarlari bor. Bu asarlar islom fiqhi, xususan, hanafiy mazhabi qoidalarini
mukammal tarzda bayon etgan manbalar sifatida e’tirof etilgan.
“Hidoya” asarining mazmuni va tuzilishi Marg‘iloniyning “Al-Hidoya” asari
uning avvalgi “Bidayatul mubtadiy” nomli asariga yozilgan sharh sifatida yozilgan. Bu
asar fiqhiy masalalarni mazhab imomlarining qarashlari bilan taqqoslab, hanafiy
mazhabi asosida xolis xulosa chiqargan manba hisoblanadi. Unda ibodatlar, muomalot,
nikoh, jazo, meros kabi barcha fiqhiy mavzular qamrab olingan.
Asar uslub jihatidan murakkab, lekin mazmun jihatidan juda boy. Unda nafaqat
hanafiy mazhabining asoslari, balki boshqa mazhablarning fikrlari ham keltirilib, ular
bilan solishtirma tahlil qilingan. Bu esa asarni nafaqat hanafiylar, balki boshqa mazhab
ulamolari uchun ham manbaga aylantirgan.
Asarning ilmiy qadri va ta’siri “Hidoya” asari islom dunyosida yuzlab sharh va
hoshiyalarga sabab bo‘lgan. Unga yozilgan eng mashhur sharhlardan biri Ibn Kamol
Posho tomonidan yozilgan “Inoyat” sharhidir. Shuningdek, Usmonlilar davrida bu asar
rasmiy madrasa darsligi sifatida foydalanilgan. Zamonaviy davrda ham islom
huquqshunosligini o‘rganishda muhim manba bo‘lib qolmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
241
ISSN:3030-3613
Marg‘iloniyning uslubi va tahliliy yondashuvi uning faqih sifatidagi yuksak
saviyasini namoyon etadi. U nafaqat hanafiy mazhabini mustahkamlab bergan, balki
uni ilmiy nazariy asoslar bilan boyitgan. Uning fikriy merosi bugungi kunda ham turli
mamlakatlarda fiqhiy muammolarni yechishda qo‘llanilmoqda.
Xulosa
Burhoniddin Marg‘iloniy va uning “Hidoya” asari islom fiqhi tarixida betakror
o‘ringa ega. Uning ilmga bo‘lgan e’tibori va metodik uslubi hanafiy mazhabining
huquqiy qoidalarini sistemalashtirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. “Hidoya” asari
nafaqat o‘rta asrlarda, balki zamonaviy fiqhiy tadqiqotlarda ham o‘z dolzarbligini
saqlab kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Marg‘iloniy, Burhoniddin. Al-Hidoya. Misr nashri, 1325 h.
2.
Abdulmajid Hanna. Mukhtasar al-fiqh al-islomiy. Beyrut: Dorul Fikr, 2000.
3.
Azami, Muhammad Mustafo. *Studies in Hadith Methodology and Literature*.
Islamic Book Trust, 2002.
4.
Usmani, M. Taqi. *An Introduction to Islamic Finance*. Karachi: Idaratul Ma’arif,
1999.
5.
Kamali, Mohammad Hashim. *Principles of Islamic Jurisprudence*. Islamic Texts
Society, 2003.
