T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
242
ISSN:3030-3613
ISLOMDA IXTILOF MADANIYATI: RAHMAT YOKI FITNA?
Razzoqov Yahyo Habibullohevich
Toshkent islom instituti
"Aqoid va fiqhiy fanlar" kafedrasi
katta o‘qituvchisi
Rosululloh sollallohu alayhi vasallam: “Ummatimgning ixtilofi rahmatdir”,
deganlar. Garchi “ixtilof” so‘zi o‘z ichida qarama-qarshilik ma’nosini qamrab olsa-da,
bu hadisdagi mazmun Islomdagi ba’zi ixtiloflarning ijobiy jihatga ega ekanini
ko‘rsatadi. Shu ma’noda, ulamolar bu hadisni shariat doirasidagi ijtihodiy ixtilof
sifatida tushuntirganlar.
Alloh taolo Qur’oni Karimda shunday marhamat qiladi: “Allohga va Rosuliga
itoat qilingiz va nizolashmangiz, aks holda sustlashib ketursiz va ‘shamolingiz’
(obro‘yingiz) ketib qolur” (Anfol, 46). Bu oyatdan ma’lum bo‘ladiki, fitnaga olib
boradigan ixtiloflar, ya’ni o‘zaro dushmanlik va qarama-qarshiliklar ummat uchun
zararli.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: «Biz qadar borasida o‘zaro
tortishayotgan edik, Rosululloh sollallohu alayhi vasallam oldimizga chiqdilar va
g‘azab qilib, yuzlari qizarib ketdi. So‘ng: “Sizlar shunga buyurildingizmi? Men
sizlarga shuni olib keldimmi?! Sizlardan oldingilar shu ishda nizolashganlari tufayli
halok bo‘ldilar”, dedilar» (Imom Termiziy, Sunan, 2133).
Demak, xatarlı ixtilof — bu dushmanlik, toifachilik va shariat asoslarini inkor
qilishga olib keluvchi ixtilofdir. Ammo ijtihodiy, fiqhiy yoki far’iy masalalardagi
ixtiloflar esa shariatning keng qamrovli ekanini, uning har xil sharoit va vaziyatlarga
moslashuvchanligini namoyon etadi.
Masalan, Imom Shofe’iyning: “Mening fikrim to‘g‘ri deb o‘ylayman, ammo
unda xato bo‘lishi mumkin; boshqalarning fikri xato deb o‘ylayman, ammo unda
to‘g‘ri bo‘lishi mumkin”, degan gaplari ilmdagi odob va ixtilof madaniyatini namoyon
qiladi (Imom Shofe’iy, al-Risālah fi usul al-fiqh).
“Menim ummatim zalolat ustida jamlanmaydi. Agar ixtilofni ko‘rsangiz, savodi
a’zamni (ko‘pchilikdan iborat tarafni) lozim tuting”, degan hadis ham (Ibn Moja,
Sunan, 3950) jamoatning ahamiyatini, shariat doirasida qolish zarurligini ta’kidlaydi.
Ulamolar “Ummatimgning ixtilofi rahmatdir” degan hadisini shunday izohlaydi:
bu yerdagi ixtilof mujtahidlar orasidagi ijtihodiy ixtilof bo‘lib, far’iy (ikkilamchi)
masalalarda turlicha yechimlar taklif etilishiga ishoradir. Bu esa shariatda yengillik va
imkoniyatlar eshigini ochadi (Ibn Rajab al-Hanbali, Jāmiʿ al-ʿUlūm wa-l-Ḥikam).
Shuning uchun ham fiqhiy mazhablar ixtilofi shariatdagi xilma-xillik va
moslashuvchanlikni aks ettiradi. Masalan, bir jamoa uchun mos bo‘lgan hukm,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
243
ISSN:3030-3613
boshqasi uchun mashaqqatli bo‘lishi mumkin. Bu holatda mazhablar orasidagi ixtilof
insonlarga osonlik keltiradi (al-Qaradawi, Fiqh al-Ikhtilaf).
Xulosa qilib aytganda, Islomdagi ixtiloflarni ikkiga ajratish mumkin:
1) shariatni inkor qilish, ahli sunnadan og‘ish, dushmanlik kabi xatarli ixtiloflar;
2) ijtihodiy, fiqhiy va far’iy masalalardagi ma’qul va rahmatli ixtiloflar.
Ikkinchisi ummatning boyligi, ilming hayot kechirayotganligini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
-
Al-Qur’an al-Karim, Surah al-Anfal, 46.
-
Imam al-Tirmizi. (n.d.). *Sunan al-Tirmizi*, Hadith no. 2133.
-
Ibn Majah. (n.d.). *Sunan Ibn Majah*, Hadith no. 3950.
-
Imom Shofe‘iy. (n.d.). *al-Risālah*.
-
Ibn Rajab al-Hanbali. (n.d.). *Jāmiʿ al-ʿUlūm wa-l-Ḥikam*.
-
Yusuf Qarzoviy, Y. (1994). *Fiqh al-Ikhtilaf*. Cairo: Maktabah Vahbah.
