T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
243
ISSN:3030-3613
AVTOMOBILLARNI TO‘XTAB TURISH JOYLARNI TASHKIL ETISH
XUSUSIYATLARI
1
Suyarov Nurali Jovli o‘g‘li
Toshkent Davlat Transport Unversiteti
Annotatsiya:
Maqolada transport oqimi gavjum joylaridagi to‘xtagan va to‘xtab
turgan transport vositalarini yo‘llarni o‘tkazuvchanligiga hamda harakat xavfsizligiga
salbiy tasirini kamaytirishga qaratilgan, tirbandliklarni oldini olish, avtomobil
yo‘llarida o‘tkazuvchanlikni va xavfsizlikni oshirish chora tadbirlari ko‘rib chiqildi.
Shu bilan birga yo‘llarda to‘xtagan transport vositalarini harakat oqimiga salbiy
ta’sirini kamaytirish maqsadida xorijiy tajribalar o‘rganildi. Yo‘l-transport tizimlarini
tashkil etishda va transport harakati xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha chora-
tadbirlarni ishlab chiqishda atrof-muhitga, yo‘llarni o‘tkazuvchanligini oshirishga
salbiy ta’sirni kamaytirishning mavjud muammolari va usullari tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
Avtomobil yo‘llari, harakat xavfsizligi, to‘xtash, to‘xtab turish,
chorrahaning, harakatlanish tasmasi, qatnov qismi, yo‘llarni o‘tkazuvchanligi, zararli
moddalar, transport oqimlari, transport infratuzilmasi, avtomobil yo‘llarini
rekonstruksiya qilish, davlat yo‘l siyosati, yo‘l transporti, ekologiya, atrof-muhitni
muhofaza qilish.
KIRISH
Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni tashkil etish xususiyatlari quyidagilar:
1) Avtomatlashtirilgan avtoturargoh yechimlari
2) Smart Parking tizimlari integratsiyasi
Zamonaviy avtomobillarning toxtab turish joylarini boshqarish tizimlari turli
jarayonlarni avtomatlashtirish uchun aqlli texnologiyalardan foydalanadi. Ushbu
tizimlar to‘xtash sensori va kameralarni birlashtirib, mavjud to‘xtash joylari haqida real
vaqt rejimida ma'lumotlarni taqdim etadi. Keyin ma'lumotlar foydalanuvchilarga mobil
ilovalar yoki raqamli belgilar orqali uzatiladi, bu esa mashinalar to‘xtash jarayonini
soddalashtiradi.
3) IoT-ga asoslangan Parking SensorlariNarsalar (IoT) to‘xtash joylarini
boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. IoT-ga asoslangan mashinalar datchiklari real
vaqt rejimida avtomobil mavjudligi va bo‘shligini aniqlay oladi. Ular ushbu
ma'lumotlarni markazlashtirilgan platformaga uzatadi, bu esa Avtomobillarni to‘xtab
turish joylarni
operatorlariga o‘z uchastkalarini yanada samarali boshqarish imkonini
beradi va foydalanuvchilarga mavjud to‘xtash joylarini tezda topishini ta'minlaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
244
ISSN:3030-3613
4) Litsenziya raqamini aniqlash texnologiyasi. Litsenziya raqamini aniqlash
texnologiyasi to‘xtash joylariga muammosiz kirish va chiqish imkonini beradi. LPR
texnologiyasi bilan jihozlangan kameralar raqam raqamlarini o‘qiy oladi, bu esa
jismoniy chiptalar yoki tokenlarsiz kirishni avtomatlashtirilgan boshqarish imkonini
beradi.
5) Haqiqiy vaqtda to‘xtash joyi mavjudligi. Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni
boshqarish tizimlari real vaqt rejimida to‘xtash joylari monitoringini taklif qiladi, bu
esa foydalanuvchilarga mavjud to‘xtash joylari haqida so‘nggi ma’lumotlardan
foydalanish imkonini beradi. Bu xususiyat vaqtni tejaydi va umidsizlikni kamaytiradi,
chunki haydovchilar tezda mos keladigan mashinalar joyini topishlari mumkin.
1-rasm.
Yollarda Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni tashkil etish
6) Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni yangilash uchun mobil ilovalar. Mobil
ilovalar zamonaviy haydovchilar uchun ajralmas vositaga aylandi. Avtomobillarni
to‘xtab turish joylarni boshqarish tizimlari ko‘pincha real vaqt rejimida to‘xtash
joylarini yangilash, mavjud joylarga yo‘nalishlar va hatto to‘xtash joylarini oldindan
band qilish imkoniyatini taqdim etadigan foydalanuvchilarga qulay mobil ilovalar
bilan birga keladi.
8) Raqamli imo-ishora va to‘xtash joyini ko‘rsatish tizimlari. Avtomobillarni
to‘xtab turish joylaridagi raqamli belgilar displeylari haydovchilarni bo‘sh joylarga
samarali yo‘naltirishi mumkin. Ushbu interaktiv tizimlar har bir darajadagi yoki
yo‘lakdagi mavjud joylar sonini ko‘rsatadi, bu esa haydovchilarga mashinalar to‘xtash
joyini tezda topishni osonlashtiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
245
ISSN:3030-3613
9) Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni oldindan band qilish. masofaviy band
qilish tizimlari foydalanuvchilarga to‘xtash joylarini oldindan ta’minlashga imkon
beradi, bu esa transport oqimi eng yuqori soatlarda yoki gavjum tadbirlarda xavfsiz
to‘xtash tajribasini ta’minlaydi. Oldindan band qilish, shuningdek, talabni bashorat
qilish va boshqarish orqali mashinalar operatorlariga foyda keltiradi. Turli veb-ga
asoslangan bron platformalari va mobil ilovalar foydalanuvchilarga masofadan turib
mashinalar joylarini bron qilish imkonini beradi. Ushbu platformalar odatda bir nechta
to‘lov variantlarini qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa foydalanuvchilarga bir necha marta
bosish orqali o‘z to‘xtash joyini xavfsiz qilish imkonini beradi. Rezervasyondan so‘ng
foydalanuvchilar QR kodlari yoki to‘xtash joyiga kirish huquqini beruvchi elektron
chiptalarni olishadi. Ushbu kontaktsiz kirish va chiqish jarayoni foydalanuvchi
qulayligini oshiradi va jismoniy chiptalar yoki ruxsatnomalarga bo‘lgan ehtiyojni
kamaytiradi.
10) Naqd pulsiz to‘lov imkoniyatlari. Zamonaviy avtomobillarni to‘xtab turish
joylarni boshqarish tizimlari naqd pulsiz tranzaktsiyalarni ra g‘batlantiradi, bu
foydalanuvchilarga turli raqamli usullar, masalan, kredit kartalari, mobil hamyonlar
yoki to‘lov ilovalari orqali to‘xtash joyi uchun to‘lash imkonini beradi. Mobil to‘lov
yechimlari foydalanuvchilarga to‘xtash joyi uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘z smartfonlari
orqali to‘lash imkonini beradi, to‘lov jarayonini soddalashtiradi va anʼanaviy to‘lov
usullariga bog‘liqlikni kamaytiradi.
11) Avtomatlashtirilgan kirish/chiqish to‘siqlari. Avtomatlashtirilgan kirish va
chiqish to‘siqlari to‘xtash joylarini boshqarish tizimining asosiy qismidir. Ushbu
to‘siqlar chiptalarni skanerlash, davlat raqamini aniqlash yoki mobil ilovalarni
avtorizatsiya qilish orqali foydalanuvchi kirishini boshqarish asosida ishlaydi.
12) RFID va NFC texnologiyalari. Radiochastotani identifikatsiyalash (RFID) va
Near Field Communication (NFC) texnologiyalari odatda to‘xtash joylarida kontaktsiz
kirishni boshqarish uchun ishlatiladi. Foydalanuvchilar kirish uchun oddiygina RFID
kartalari yoki NFC-ni yoqadigan smartfonlariga tegishlari mumkin.
13) Kuzatuv kameralari va monitoring. Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni
xavfsizligini ta'minlash uchun kuzatuv kameralari to‘xtash joylari bo‘ylab strategik
tarzda joylashtirilgan. Ushbu kameralar transport vositalarining harakatini kuzatishga
yordam beradi, noqonuniy harakatlarni oldini oladi va foydalanuvchilar va ularning
transport vositalari uchun qo‘shimcha xavfsizlik darajasini ta'minlaydi. Foydalanuvchi
uchun qulay interfeys umumiy foydalanuvchi tajribasini yaxshilash uchun juda
muhimdir. Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni boshqarish tizimlari intuitiv mobil
ilovalar va navigatsiya qilish oson funksiyalarga ega veb-saytlarni taklif etadi, bu esa
foydalanuvchilarga to‘xtash joyi maʼlumotlariga kirishni qulay qiladi. Innovatsion
to‘xtash tizimlari hatto ovozli avtoturargoh yordamchilarini ham o‘z ichiga oladi, bu
esa foydalanuvchilarga Avtomobillarni to‘xtab turish joylari mavjudligi haqida so‘rash
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
246
ISSN:3030-3613
va haydash paytida real vaqt rejimida yangilanishlarni olish imkonini beradi. Ko‘p
madaniyatli muhitda Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni boshqarish tizimlarida ko‘p
tilli qo‘llab-quvvatlash barcha foydalanuvchilarning tizim bilan osongina o‘zaro
aloqada bo‘lishini ta'minlovchi turli xil foydalanuvchilar bazasini qamrab oladi.
14)
Avtomobillarni to‘xtab turish joylari ma'lumotlarini to‘plash.
Avtomobillarning toxtab turish joylarini boshqarish tizimlari bandlik stavkalari, eng
yuqori soatlar va foydalanuvchi imtiyozlari kabi qimmatli ma'lumotlarni to‘playdi.
Ushbu ma'lumotlarni tahlil qilish avtoturargoh operatsiyalarini optimallashtirish va
foydalanuvchi tajribasini yaxshilash uchun qimmatli tushunchalarni beradi.
Avtomobillarni to‘xtab turish joylari maʼlumotlarini tahlil qilish orqali operatorlar
tendentsiya va naqshlarni aniqlashlari mumkin, bu ularga narxlarni belgilash,
imkoniyatlarni rejalashtirish va resurslarni taqsimlash bo‘yicha asosli qarorlar qabul
qilish imkonini beradi.
15) Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni infratuzilmasini yaxshilash.
Maʼlumotlarga asoslangan maʼlumotlar to‘xtash joylari operatorlariga yaxshilanishi
kerak bo‘lgan hududlarni aniqlash va to‘xtash joyi infratuzilmasi va umumiy
samaradorlikni optimallashtiruvchi o‘zgarishlarni amalga oshirish imkonini beradi.
Avtomobillarni to‘xtab turish joylarni boshqarish tizimlari foydalanuvchilarga
eng yaqin mavjud to‘xtash joylariga uzluksiz yo‘nalishlarni taqdim etish uchun
mashhur navigatsiya ilovalari bilan birlashishi mumkin. Navigatsiya ilovalari bilan
integratsiya avtoturargoh mavjudligi va yo‘nalishlari bo‘yicha real vaqt rejimida
yangilanishlarni taklif qiladi, tirbandlikni kamaytiradi va umumiy transport oqimini
yaxshilaydi.
Xulosa va takliflar
.
Avtomobil yo‘llarining qatnov qismida to‘xtagan hamda to‘xtab turgan transport
vositalarini harakat xavfsizligiga salbiy ta’sirini kamaytirish juda muhimdir
shuningdek haydovchilar bilim salohiyatini oshirish, qatnov qismining kengligi yetarli
darajada bo‘lmagan joylarda transport vositalarini to‘xtab turishini qatnov qismidan
tashqarida tashkil etish harakat xavfsizligiga hamda yo‘llarni o‘tkazuvchanligiga ijobiy
ta’sirini oshirish maqsadga muvofiqdir. Harakat xavfsizligini ta’minlash, atrof-
muhitga transport vositalari tomonidan salbiy ta’sirni kamaytirishga olib kelad.
Yo‘llardagi tirbandliklar, va piyodalar bilan sodir etilayotgan baxtsiz hodisalarni
kamaytirish nuqtai nazaridan eng muhim tarkibiy transport vositalari tomonidan
piyodalarga tan jarohat yetkazilishi shuningdek halok bo‘lish holatlari, hududlarda
kuzatilayotgan asosiy muammolardan biri bo‘lmoqda. Ekologik xavfsizlik avtomobil
yo‘llarini rivojlantirishga qaratilgan investitsiyalarning asosiy ko‘rsatkichlaridan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
247
ISSN:3030-3613
1.
Анализ перегруженных участков на улицах города Ташкента Мусулманов
Кувончбек Насруллоевич, Сайдаметова Фазилат Жамоладдиновна, февраль,
2023 г.
2.
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 12-apreldagi 172-sonli Yo‘l harakati
qoidalarini tasdiqlash to‘ g‘risidagi qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori 08.11.2022y PQ-415 Korporativ
munosabatlarning huquqiy asoslarini yanada takomillashtirish choratadbirlari
to‘g‘risida to‘g‘risidagi qarorlari
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Atmosfera havosiga transport
vositalarining salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha qaror.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 12.07.2022 yildagi PQ-316-son
2022 — 2026-yillar davomida respublika hududida amalga oshirilishi
mo‘ljallangan Xavfsiz va ravon yo‘l umummilliy dasturi
6.
Shahar yo‘llarida harakat xavfsizligini tashkil etish. Darslik. Q.X. Azizov
7.
N. F. Muhitdinov, G. K. Nurmuhammedov, R. N. Dimitov Yo‘l harakati
qoidalariga sharhlar Toshknet - 2005
8.
Azizov K. X, Darobov M., Sayfuddinova R. N. obospechenie bezaposnisti
9.
https://lex.uz/docs/-595388 10.
https://pdd-uzbeki.narod.ru/stop.h
10.
Анализ Методов повышения безопасности движения на нерегулируемых
перекрестках крупных городов (на примере города томска) Пушкарева Г.В.,
Халтурин Д.Д., 2023.
