T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
232
ISSN:3030-3613
TARTIBGA SOLINMAGAN PIYODALAR O‘TISH JOYLARIDA
XAVFSIZLIKNI OSHIRISH BO‘YICHA TAKLIFLAR
Suyarov Nurali Jovli o‘g‘li
Toshkent Davlat Transport Unversiteti
Annotatsiya:
Maqolada aholi gavjum joylaridagi tartibga solinmagan piyodalar
o‘tish joylaridagi xavfsizlikni ta’minlash, tirbandliklarni oldini olish, avtomobil
yo‘llarida o‘tkazuvchanlikni va xavfsizlikni oshirish chora tadbirlari ko‘rib chiqildi.
Shu bilan birga piyodalar bilan birga sodir etilayotgan baxtsiz hodisalarni yuzaga
kelgan muammolarni yo‘l-transport tizimining samaradorligi va xavfsizligini hisobga
olgan holda piyodalar xavfsizligini ta’minlash masalasi ko‘rib chiqildi. Yo‘l-transport
tizimlarini tashkil etishda va transport harakati xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha
chora-tadbirlarni ishlab chiqishda atrof-muhitga, yo‘llarni o‘tkazuvchanligini
oshirishga salbiy ta’sirni kamaytirishning mavjud muammolari va usullari tahlil
qilindi.
Kalit so‘zlar:
Avtomobil yo‘llari, piyodalar xavfsizligi, chorrahaning,
harakatlanish tasmasi, qatnov qismi, yo‘llarni o‘tkazuvchanligi, zararli moddalar,
transport oqimlari, transport infratuzilmasi, avtomobil yo‘llarini rekonstruksiya qilish,
davlat yo‘l siyosati, yo‘l transporti, ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish.
KIRISH
Yurtimizda tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joyidan foydalanganda piyodalar
o‘zini behavotir sezishi uchun yetarli chora tadbirlar qilinmagan. Asosan tartibga
solinmagan piyodalar o‘tish joyida 1.14.1-1.14.3 yo‘l chiziqlari va 5.16.1-5.16.2 yo‘l
belgilari bilan jihozlangan halos. Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joyida
xavfsizlikni oshirish uchun yoritish darajalari va ko‘rish masofalari bilan taminlash
kerak chunki tez kelayotgan transport vositasi piyoda chiqib kelayotganini kurmay
qolishi yoki kunning qorong‘u vaxtida piyodani ko‘rolmay qolishi, tezlikni balandligi
yo‘l transport hodisasiga sabab bulishi mumkin.
Transport vositalari va piyodalar o‘rtasidagi o‘zaro muomolar harakat
sharoitlariga ta’sir qiladi. Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joylarida avtomobil va
piyodalarning o‘zaro ta’siri asosan piyodalar xavfsizligi ta’minlash xatti-harakatlar
yetarli emasligi piyodalar yoshi hisobga olingan holda o‘rganilgan, kutish vaqtlari va
boshqalar. Shu ma’noda, bir lahzani hisoblash uchun oldin transport oqimi sharoitlari
zichlik va bo‘lakdagi joylashuvga (piyodalar o‘tish joyidan oldin yoki keyin) qarab
farqlanadi. Shu sababli, CO
2
emissiyasi va kinetik energiyaning tarqalishi funktsiyalari
sifatida, piyodalar o‘tishdan oldin va keyin issiqlik xaritalari sifatida tahlil qilinadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
233
ISSN:3030-3613
Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joylarida piyodalar va transport
vositalarining o‘zaro ta’siri transport oqimiga, CO
2
emissiyasiga va energiya
tarqalishiga ta’siri umuman olganda, yo‘l harakati xavfsizligi va jamoat xavfsizligining
yo‘qligi odamlarni piyodalar o‘tish joylaridan to‘xtatuvchi asosiy to‘siq sifatida qayd
etilgan. Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda piyodalar harakat tezligi va hajmi past
bo‘lgan sokin ko‘chalarni va kesib o‘tish uchun kam bo‘lakli ko‘chalarni afzal
ko‘rishlari bilan mos keladi. Xavfsizlikning yurishga ta’siri shahar zo‘ravonligi bilan
ajralib turadigan shaharlarda ko‘proq namoyon bo‘ladi.
1-rasm.
Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joyini Ajratuvchi mintaqa
yirdamida jihozlash.
Yo‘l harakati yo‘laklari ko‘p polosali ko‘chalarni kesib o‘tish qiyinroq bo‘lib,
baxtsiz hodisalar xavfini oshiradi va shu sababli piyodalar ikki qatordan ko‘p
bo‘lmagan ko‘chalarni kesib o‘tishni afzal ko‘radilar. Bu atribut har bir
ko‘cha/segmentda harakatlanish bo‘laklari sonini hisobga olgan holda baholandi.
2-rasm.Yo‘lni havfsizlik orolchalari bilan taminlash.
Toshkent, Farg‘ona shahridagi piyodalar tarmog‘ini baholash uchun aqlli
piyodalar tarmog‘idan foydalanish kerak. Aqilli piyodalar o‘tish joyida birinchi yo‘l
foydalanuvchisi muommoli joyga chiqib keyingi yo‘l foydalanuvchisi unga yetib
kelgan vaqt o‘rtasida farqli o‘tadi. Ushbu ta’rifga kelsak, aqilli piyodalar o‘tish joyida
transport vositasi va piyoda o‘rtasidagi bo‘ylama masofaning avtomobil tezligiga
bo‘lingan nisbatiga tengdir. Ushbu ta’rifga kelsak, kutilayotgan aqilli piyodalar o‘tish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
234
ISSN:3030-3613
joyida transport vositasi va piyoda o‘rtasidagi bo‘ylama masofaning avtomobil
tezligiga bo‘lingan nisbatiga teng. Bundan tashqari, piyodalar o‘tish joylarida
piyodalar faqat 1,5 soniyadan kattaroq yaqinlashib kelayotgan transport vositalariga
xavfsizlik chegaralarini qabul qilishlari mumkinligini aniqladi. Ularning topilmalari
shuni ko‘rsatadiki, agar kutilgan minimal qabul qilinadigan xavfsizlik chegarasidan
past bo‘lsa, piyodalar o‘zlarini xavfli his qilishlari yoki hatto halokatdan qochish qiyin
bo‘lishi mumkin. Avtomatlashtirilgan haydash chalg‘igan Piyodalar bilan
to‘qnashuvlarning oldini oladimi. Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joylarida
harakatni rejalashtirishni o‘rganish. Harakatini boshlagan yo‘l foydalanuvchisi uchun
qolgan vaqtning avariyaga nisbati va ushbu yo‘l harakati ishtirokchisining harakatni
boshlash vaqtidagi tezligidan umumiy jiddiylik o‘lchovi sifatida. Nazoratsiz o‘tish
joyida piyodalar ishtirokidagi jiddiy, engil va hech qanday ziddiyatsiz vaziyatlarni
farqlash uchun qatorga asoslangan mezonlaridan foydalanilgan. Xuddi shunday,
qarama-qarshi ta’rifni amaliy qo‘llash ham mashaqqatli. Misol uchun, joriy tasniflash
usullari yaqinlik va avtomobil kinematikasiga asoslangan. Yig‘ilgan halokat indeksi va
so‘nggi buzilishlar kabi surrogat o‘lchovlarning qo‘llanilishi bo‘yicha tegishli
ko‘rsatmalar bermaydi. Magistral yo‘l xavfsizligini baholash uchun maxsus ishlab
chiqilgan Turar joy indeksi. Xuddi shunday, maqsadli yo‘l foydalanuvchilari boshqa
tasniflash nuqtasi bo‘lishi mumkin, chunki piyodalar uchun maxsus surrogat choralari
bo‘lib, ular qatorga asoslangan kesishish nuqtasiga vaqt farqi kabi ko‘rsatkichlarni o‘z
ichiga oladi. Shunday qilib, turli xil choralarni va ularning turli kontekstlarga
muvofiqligini tizimli ravishda ko‘rib chiqish juda muhimdir.
Yo‘l transport hodisasi tahlilidan foydalangan holda xavfsizligini baholashni
tizimli xaritasini ko‘rib chiqish, yo‘l belgilari nafaqat piyodalarga o‘tish qoidalarini
piyodalarga eslatibgina qolmay, balki haydovchilarni o‘tish joyi haqida oldindan
xabardor qiladi. Yo‘lning o‘rtasida yoki chetida kutish joylari mavjudligi ham
piyodalarga xavfsiz va qulay o‘tish uchun yordam beradi. Piyodalar odatda tartibga
solingan ajratilgan ob’ektlarni, ayniqsa ayollar va keksa piyodalarni o‘tkazib
yuborishni afzal ko‘rmaydilar. Piyodalarning avtomagistral o‘tish joyidan xavfsiz
foydalanish usuli: Toshkent shahar harakat qatnashchilari xatti-harakatlarini
o‘zgartirish modelining qo‘llanilishi. Piyodalarning xarakteristikalari va kesishgan
xulq-atvori aniqlangandagi transport vositalari va piyodalar mojarosining sabablari
bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlarni baholadilar. harakat xavfsizligiga ta’sir qiluvchi asosiy
omillar sifatida. Masalan: ushbu tadqiqotlarning ba’zilarida piyoda tezligi kutish vaqti
kabi parametrlarning ta’siri. transport oqimida va yugurish yoki zigzag harakati kabi
yuqori xavfli kesishuv uslubi aniqlanadi. Belgilangan va belgilanmagan piyodalar
o‘tish joylarida avtotransport vositalari va piyodalar munosabatlarining paydo bo‘lishi
va jiddiyligini tabiiy haydashni o‘rganish orqali tahlil qilish. Aralash transport
sharoitida piyodalar yo‘lini kesib o‘tish harakati nazorat choralarini amalga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
235
ISSN:3030-3613
oshirishdan oldin va keyin chorrahalarni qiyosiy o‘rganish. Tartibga solinmagan
piyodalar o‘tish joyida faqatgina 5.16.1 - 5.16.2 yo‘l belgilari mavjud va bu belgilar
qishloq sharoitida yetarli ham emas. Biz hayotimizda kuramizki asosan odamlar telifon
bilan piyodalar o‘tish joylaroini kesib o‘tishayapdi. Bu e’tiborsizlik oxir oqibat YTH
ga olib keladi. Biz usha belgilar orasiga telifondan gaplashish taqiqlanadi belgisini
qo‘shib quyish kerak deb uylayman. Shunda haydovchi ham piyoda ham etiborliroq
bulardi.
Xulosa va takliflar
.
Avtomobil yo‘llarida piyodalarning xavfsizligini oshirish bu juda muhimdir
shuningdek haydovchilar bilim salohiyatini oshirish tartibga solinmagan piyodalar
o‘tish joylarida harakatlanish qoidalariga qat’iy amal qilishlarini to‘g‘ri tashkil etish
maqsadga muvofiqdir. Harakat xavfsizligini ta’minlash, atrof-muhitga transport
vositalari tomonidan salbiy ta’sirni kamaytirish, tabiiy tizimlar parametrlarining
o‘zgarishiga bevosita ta’sir qiladi. Yo‘llardagi tirbandliklar, va piyodalar bilan sodir
etilayotgan baxtsiz hodisalarni kamaytirish nuqtai nazaridan eng muhim tarkibiy
transport vositalari tomonidan piyodalarga tan jarohat yetkazilishi shuningdek halok
bo‘lish holatlari, hududlarda kuzatilayotgan asosiy muammolardan biri bo‘lmoqda.
Ekologik xavfsizlik avtomobil yo‘llarini rivojlantirishga qaratilgan investitsiyalarning
asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Анализ перегруженных участков на улицах города Ташкента Мусулманов
Кувончбек Насруллоевич, Сайдаметова Фазилат Жамоладдиновна, февраль,
2023 г.
2.
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 12-apreldagi 172-sonli Yo‘l harakati
qoidalarini tasdiqlash to‘ g‘risidagi qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori 08.11.2022y PQ-415 Korporativ
munosabatlarning huquqiy asoslarini yanada takomillashtirish choratadbirlari
to‘g‘risida to‘g‘risidagi qarorlari
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Atmosfera havosiga transport
vositalarining salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha qaror.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 12.07.2022 yildagi PQ-316-son
2022 — 2026-yillar davomida respublika hududida amalga oshirilishi
mo‘ljallangan Xavfsiz va ravon yo‘l umummilliy dasturi
6.
Shahar yo‘llarida harakat xavfsizligini tashkil etish. Darslik. Q.X. Azizov
7.
N. F. Muhitdinov, G. K. Nurmuhammedov, R. N. Dimitov Yo‘l harakati
qoidalariga sharhlar Toshknet - 2005
8.
Azizov K. X, Darobov M., Sayfuddinova R. N. obospechenie bezaposnisti
9.
https://lex.uz/docs/-595388 10.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
236
ISSN:3030-3613
10.
Анализ Методов повышения безопасности движения на нерегулируемых
перекрестках крупных городов (на примере города томска) Пушкарева Г.В.,
Халтурин Д.Д., 2023
