T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
237
ISSN:3030-3613
TARTIBGA SOLINMAGAN PIYODALAR O‘TISH JOYLARIDA
ZIDDIYATLI VAZIYATLARNI KAMAYTIRISH USULLARINI BAHOLASH
1
Suyarov Nurali Jovli o‘g‘li
Toshkent Davlat Transport Unversiteti
Annotatsiya:
Maqolada aholi gavjum joylaridagi tartibga solinmagan piyodalar
o‘tish joylaridagi xavfsizlikni ta’minlash, tirbandliklarni oldini olish, avtomobil
yo‘llarida o‘tkazuvchanlikni va xavfsizlikni oshirish chora tadbirlari ko‘rib chiqildi.
Shu bilan birga piyodalar bilan birga sodir etilayotgan baxtsiz hodisalarni yuzaga
kelgan muammolarni yo‘l-transport tizimining samaradorligi va xavfsizligini hisobga
olgan holda piyodalar xavfsizligini ta’minlash masalasi ko‘rib chiqildi. Yo‘l-transport
tizimlarini tashkil etishda va transport harakati xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha
chora-tadbirlarni ishlab chiqishda atrof-muhitga, yo‘llarni o‘tkazuvchanligini
oshirishga salbiy ta’sirni kamaytirishning mavjud muammolari va usullari tahlil
qilindi.
Kalit so‘zlar:
Avtomobil yo‘llari, piyodalar xavfsizligi, chorrahaning,
harakatlanish tasmasi, qatnov qismi, yo‘llarni o‘tkazuvchanligi, zararli moddalar,
transport oqimlari, transport infratuzilmasi, avtomobil yo‘llarini rekonstruksiya qilish,
davlat yo‘l siyosati, yo‘l transporti, ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish.
KIRISH
Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joylarida piyodalar va avtomobillar
to‘qnashuvlarini minimallashtirish uchun bir nechta qaror qabul qiluvchilarga
asoslangan dinamik o‘yin modeli ishlab chiqilgan. Ko‘chani kesib o‘tayotgan
piyodalar va haydovchilarning xususiyatlari, piyodalar o‘tish joyining xatti-
harakatlarini o‘rganish natijasida to‘plangan ma’lumotlardan foydalangan holda,
harakat xususiyatlari, xulq-atvor xususiyatlari va psixologik omillarga bo‘linadi.
Kutish kechikishi va xavfni baholash asosida piyodalar o‘tish joyini tanlash xatti-
harakatlarining foydali modeli taqdim etiladi va kutish jarayonini piyoda kutish
davomiyligi bilan uch bosqichga bo‘lish orqali kutish bosqichining turli bosqichlari
uchun ehtimollik modeli ishlab chiqiladi. To‘lov funktsiyasi va piyoda-avtomobil
ziddiyatining o‘yin modeli oldingi qaror qabul qiluvchilarga asoslangan holda o‘yin
nazariyasi va “aralash strategiya” yordamida ishlab chiqilgan va ular muvozanatda hal
qilinadi.
Shahar transport tizimlarida piyodalar o‘tish harakati ko‘pincha piyodalar va
avtomobillar to‘qnashuvining jiddiy xavfini o‘z ichiga oladi, bu esa ko‘chani kesib
o‘tayotgan piyodalarni xavfsizligini ta’minlash uchun maxsus transport vositalarini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
238
ISSN:3030-3613
talab qiladi. Hozirda mavjud infratuzilmalar, masalan, koʻcha oʻtkazgichlari, yer osti
oʻtkazgichlari, svetoforlar va piyodalar oʻtish joylari nizolarni oldini olish uchun vaqt
va makon boʻyicha piyodalar va transport vositalarini ajratishi mumkin, biroq
koʻpchilik uchastkalarda faqat piyodalarga yoʻl koʻrsatish va transport vositalarini
eslatish uchun alohida piyodalar oʻtish joylari ajratilgan. piyodalar o‘tish xavfsizligini
kafolatlamasdan, hozirgi yo‘l sharoitida oldini olish. Shu sababli, tartibga solinmagan
o‘tish joylari uchun piyodalar va avtomobillar to‘qnashuvi xavfi mexanizmini
o‘rganish kerak. Piyodalar va transport vositalarini kesib o‘tishda yo‘l harakati
manfaatlari to‘qnashuvi mavjud ikkalasi ham piyodalar o‘tish joyiga kelganda birinchi
bo‘lib o‘tishga umid qiladi. Amalda, piyodalar va transport vositalari kesib o‘tish
joyida qattiy ajratilmagan bo‘lsa, biri birinchi navbatda ikkinchisining o‘tishini kutishi
kerak, bu esa piyodalar va transport vositalari to‘qnashuvi va hatto yo‘l-transport
hodisalari xavfini oshiradi. Mavjud tadqiqotlar asosan piyodalarning o‘tish
xususiyatlariga va haydovchilarning qaror qabul qilish xatti-harakatlariga asoslangan
bo‘lib, qaror qabul qilish natijalariga turli omillar ta’sirini kamroq hisobga olgan holda
va qaror qabul qilish xatti-harakatlariga ta’sir qiluvchi omillar bo‘yicha miqdoriy
tadqiqotlar yo‘q. Shu sababli, ushbu tadqiqot qaror ustuvorligining tanlov natijalariga
ta’sirini ko‘rib chiqadi, o‘yin nazariyasini qaror xatti-harakati bilan birlashtiradi, qaror
sub'ektlarining manfaatlari va qaror natijalari mavjudligi o‘rtasidagi ichki bog‘liqlikni
o‘rganadi, qaror qabul qiluvchilar uchun miqdoriy ehtimollik funktsiyalari va to‘lov
foydali qiymatlarini kiritadi. tanlovlar, turli tanlovlar natijasida hosil bo‘lgan foydali
qiymatlarni miqdoriy tahlil qiladi va mojarolar ehtimolini kamaytirish va mojarolar
xavfini va vaqtni kechiktirish asosida yo‘qotishlarni minimallashtirish uchun piyodalar
o‘tish harakati ostida piyodalar va transport vositalarining to‘qnashuvlari mexanizmini
o‘rganadi.
Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joylarida piyodalar va transport vositalari
o‘rtasida ziddiyat yuzaga keladi, bunda asosan piyodalar va haydovchilardir. Ajratish
vositalarining yo‘qligi sababli, piyodalar o‘tish joyining xatti-harakatlariga turli
omillar ta’sir qiladi. Tartibga solinmagan piyodalar o‘tish joylarida piyodalarning
harakatini tahlil qilish orqali piyodalar harakati xavfsizligini samarali yaxshilash va
yo‘l-transport hodisalarini kamaytirish mumkin. Piyodani kesib o‘tish - bu mojaro
fenomeniga hissa qo‘shadigan muhim komponent. Haydovchining yon berishni bilishi
va piyodaning xavf-xatarni bilishi ko‘chadan o‘tayotgan piyodalarning xavfsizligiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi vaqtda mavjud tadqiqotlar piyodani piyodalar o‘tish
tizimidan ajratib turadi va piyodaning individual xulq-atvori va psixologik
xususiyatlarini o‘rganishga asosiy e'tiborni qaratib, piyodaning muayyan xususiyatini
alohida tahlil qiladi. Duan va Long tartibgab solinmagan yo‘lni kesib o‘tgan
piyodalarning qaror modelini yaratdilar. “Yarim boshqariladigan” piyodalar o‘tish
joylari sifatida ham piyodalar o‘tish joylari shahar ko‘chalari tarmoqlarida keng
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
239
ISSN:3030-3613
tarqalgan xususiyatdir. belgilangan piyodalar o‘tish joyi "piyodaga o‘tish" belgilari
bilan "nazorat qilinadi". Natijada, tez-tez
va haydovchilar kim birinchi bo‘lib
borishi kerakligini aniqlash uchun yo‘l huquqini muhokama qilishlari kerak bo‘lgan
holatlar mavjud. Binobarin, bunday piyodalar o‘tish joylarida ko‘p sonli piyodalar va
avtomashinalarning o‘zaro ta’siri (PMI) yuzaga keladi, bu esa nizolarni keltirib
chiqarishi mumkin. Piyodalar va haydovchilar o‘rtasida noto‘g‘ri aloqa ko‘p sodir
bo‘ladi. Haydovchilar har doim ham piyodalarni o‘tkazib yuborishni hohlamaydi va
piyodalar to‘qnashuvning oldini olish uchun to‘xtashlari kerak bulib qoladi.
Haydovchining piyodani o‘tkazib yuborishni hohlamasligi, yarim boshqariladigan
piyodalar o‘tish joylariga ehtiyoj talab qiladi, piyodalar halokatlarining eng keng
tarqalgan sabablaridan biri sifatida hujjatlashtirilgan. Xavfsizlik bilan bog‘liq
muammolarni hal qilish uchun biz piyodalar haqiqiy ko‘chalarni kesib o‘tish
holatlarida o‘zaro harakatlarini iloji boricha ko‘proq tushunishimiz kerak.
“Yarim
boshqariladigan” piyodalar o‘tish joylarida harakatlanish belgilari bilan piyodalar
hamda haydovchilar o‘rtasida kim birinchi bo‘lib harakat qilishini aniqlash uchun
yo‘lni kesib o‘tish huquqi bo‘yicha muzokaralar tez-tez sodir bo‘ladi. Bunday
“muzokaralar” ko‘pincha transportning kechikishiga va yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan nizolarga olib keladi. Piyodalar va avtoulovchilar o‘rtasidagi jiddiy xavf
oqibatlariga olib kelishi mumkin bo‘lgan tushunmovchiliklarni minimallashtirish
uchun haydovchi va piyoda haqiqiy ko‘chani kesib o‘tish holatlarida o‘zaro
munosabatda bo‘lganligi sababli qaror qabul qilish jarayonini tushunishimiz kerak.
Ushbu maqolada xavfsizlik nuqtai nazaridan piyodalar va haydovchilar birgalikdagi
xatti-harakatlarini o‘rganish uchun o‘yin-nazariy yondoshib muomon yechiladi. Har
bir harakat ishtirokchisi uchun cheklangan ratsionallikni nazarda tutadigan bo‘lsak,
kvant javob muvozanati to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlarga ega bo‘lgan harakatni maxsus
turidir. Qarama-qarshi risklar va vaqtni tejash kabi tushuntirish o‘zgaruvchilari
kutilgan foydali funktsiyalar orqali “o‘yinchilar” ning to‘lov funktsiyalariga kiritilishi
mumkin. Nihoyat, model parametrlarini kutishni maksimallashtirish algoritmi
yordamida baholash mumkin. O‘yin nazariy asoslari universitet kampusidagi yarim
boshqariladigan piyodalar o‘tish joyida piyodalar va haydovchilar o‘zaro ta’sirini
modellashtirish uchun qo‘llaniladi. Baholash natijalari shuni ko‘rsatadiki, piyodalar va
avtomobillar o‘rtasidagi to‘qnashuv ehtimoli miqdoriy jihatdan aniqlanishi mumkin.
Natijalar piyoda va haydovchi o‘rtasidagi muzokaralarni osonlashtiradigan va yarim
boshqariladigan piyodalar o‘tish joylarida yo‘l transport hodisasi xavfini
kamaytiradigan nazorat choralarini qulashimizga olib kelishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
240
ISSN:3030-3613
1-rasm. Piyodalar va transport vositalarning o‘zaro ta’siri.
Yarim boshqariladigan piyodalar o‘tish joylarida piyodalar va
haydovchilar
ning
o‘zaro ta’siri bo‘yicha ko‘plab adabiyotlar mavjud. Kuzatuv tajribalarida
kuzatuvchilarning mulohazalari yordamida hodisa sifatida olinishi mumkin. Bundan
tashqari, tadqiqotchilar yarim boshqariladigan piyodalar o‘tish joylarida fazoviy yoki
vaqtinchalik bo‘shliqlarning piyodalarning qaror qabul qilishiga ta’sirini o‘rganib
chiqdilar. Ushbu tadqiqotlarning ko‘pchiligi avtomobil dinamikasi ya’ni, piyodalar
o‘tish joyidan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan transport vositasigacha bo‘lgan masofa va
transport vositasining yaqinlashish tezligi piyodalar o‘tish joyining harakatiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadigan o‘zgaruvchilar degan xulosaga keladi. Bundan tashqari, yo‘laklar
soni, transport oqimi tezligi va o‘tish yuzasi materiallari kabi transport va atrof-muhit
omillari piyodalar o‘tish joyini tanlashga ta’sir qilishi isbotlangan. Haydovchining
muvofiqlik xatti-harakati diskret tanlov modellari yordamida ham tekshirildi.
Piyodalarning xususiyatlari, avtomobil dinamikasi va atrof-muhit uskunalari kabi
tavsiflovchi
o‘zgaruvchilar to‘plangan va modellashtirish moslashtirilgan.
haydovchining turli ko‘cha tasvirini olgan holda o‘rganishga tayyorligida qisman
proportsional piyoda va transport vositalari konflikti fan va tadqiqotda piyodalarning
xatti-harakatlariga ta’sir qiluvchi omillarni gorizontal ravishda o‘lchanadigan va
o‘lchab bo‘lmaydigan omillarga bo‘lingan holda tavsiflaydi. Ilm-fan va tadqiqotda
piyodalar va transport vositalari to‘qnashuvining mikrosimulyatsiyasi piyodalarning
xatti-harakatlariga ta’sir qiluvchi omillarni gorizontal ravishda o‘lchanadigan va
o‘lchab bo‘lmaydigan omillarga va vertikal ravishda ichki va tashqi omillarga
bo‘lingan holda tavsiflaydi. Makroskopik modellarga xususan, kattaroq
integratsiyalashgan hududlarga va ularni boshqarishga, shuningdek, alohida
chorrahalarning maydonlari modeliga yoki transport vositalari yoki piyodalarning bir-
biri bilan oʻzaro taʼsiriga oid mikroskopik modellarga eʼtibor qaratadi. Ushbu
modellardan simulyatsiya dasturlarida foydalanish, masalan, piyodalar o‘tish joylarida
piyodalar bilan transport vositalarining to‘qnashuvini bashorat qilishda keng tarqalgan,
bu erda natijalari ma’lum bir oqilona og‘ish bilan ziddiyat nuqtalarini bashorat qilish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
241
ISSN:3030-3613
uchun simulyatsiya dasturidan foydalanish mumkinligini tasdiqladi. Kuzatilgan va
simulyatsiya qilingan to‘qnashuvlar soni qatar davlatining toshkent shahrida
o‘tkazilgan amaliy tadqiqotda asosli ravishda tasdiqlangan. Natijada tasdiqlangan, bu
avvalgisidan farqli o‘laroq, signalizatsiya qilingan chorrahadagi sinovdan farq qiladi.
Biroq, natija bir xil bo‘ldiki, potentsial mojaro nuqtalari soni kuzatilgan mojaro
nuqtalari soni bilan nisbatan bir xil edi. Potensial xavfli joylarni kamaytirish uchun
ushbu simulyatsiya dasturidan foydalanish keyingi afzalliklardan biridir, chunki ular
qurilishidan oldin xavfli joylarni ularning natijalaridan taxmin qilish mumkin.
Mikrosimulyatsiya va konfliktlarni avtomatik tahlil qilishni birlashtirgan texnikalar
yordamida ziddiyatli nuqtalarni minimallashtirish va yaxshiroq echimlarni topish,
ayniqsa, har xil turdagi yo‘l kesishmalarini aylanma yo‘llar, svetoforlar va tartibga
solinmagan chorrahalar o‘rganish va baholash mumkin, ko‘rsatilganidek, optimal
xavfsizlik darajasi echimlarini aniqlay oladi. Ushbu virtual muhitda modelni sozlash,
kalibrlash va tasdiqlash barcha modellarni ishonchli va foydalanishga yaroqli qilish
uchun asosiy to‘siqdir. Shu sababli, ba’zi tadqiqotchilar ushbu modellarning sifatini
chorrahalardagi piyodalar o‘tish joylari va ularga yaqinlashayotgan transport
vositalarining o‘zaro ta’siridan olingan haqiqiy o‘lchangan ma’lumotlardan yoki o‘tish
joylarida yoki ikkita qarama-qarshi piyodalar oqimini cheklangan joylarda kesib
o‘tishda piyodalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlardan ko‘proq e'tibor berishadi, hatto atrof-
muhitga, chorraha turiga, boshqa turdagi transport vositalariga va boshqalarga
qo‘shimcha ravishda ikkala variantning kombinatsiyasi. Shuning uchun aralash
transportni o‘rganish uchun multimodal simulyatsiya modeli bilan shug‘ullanadi,
natijada piyodalar va transport vositalarining o‘zaro ta’siriga qaratilgan
mikrosimulyatsiya modeli mavjud bo‘lib, mualliflarning fikriga ko‘ra, shunga
o‘xshash muammolarni hal qiluvchi mikrosimulyatsiya modellari uchun asos sifatida
foydalanish mumkin.
Xulosa va takliflar
.
Avtomobil yo‘llarida piyodalarning xavfsizligini oshirish bu juda muhimdir
shuningdek haydovchilar bilim salohiyatini oshirish tartibga solinmagan piyodalar
o‘tish joylarida harakatlanish qoidalariga qat’iy amal qilishlarini to‘g‘ri tashkil etish
maqsadga muvofiqdir. Harakat xavfsizligini ta’minlash, atrof-muhitga transport
vositalari tomonidan salbiy ta’sirni kamaytirish, tabiiy tizimlar parametrlarining
o‘zgarishiga bevosita ta’sir qiladi. Yo‘llardagi tirbandliklar, va piyodalar bilan sodir
etilayotgan baxtsiz hodisalarni kamaytirish nuqtai nazaridan eng muhim tarkibiy
transport vositalari tomonidan piyodalarga tan jarohat yetkazilishi shuningdek halok
bo‘lish holatlari, hududlarda kuzatilayotgan asosiy muammolardan biri bo‘lmoqda.
Ekologik xavfsizlik avtomobil yo‘llarini rivojlantirishga qaratilgan investitsiyalarning
asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_6-to’plam_May-2025
242
ISSN:3030-3613
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Анализ перегруженных участков на улицах города Ташкента Мусулманов
Кувончбек Насруллоевич, Сайдаметова Фазилат Жамоладдиновна, февраль,
2023 г.
2.
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 12-apreldagi 172-sonli Yo‘l harakati
qoidalarini tasdiqlash to‘ g‘risidagi qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori 08.11.2022y PQ-415 Korporativ
munosabatlarning huquqiy asoslarini yanada takomillashtirish choratadbirlari
to‘g‘risida to‘g‘risidagi qarorlari
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Atmosfera havosiga transport
vositalarining salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha qaror.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 12.07.2022 yildagi PQ-316-son
2022 — 2026-yillar davomida respublika hududida amalga oshirilishi
mo‘ljallangan Xavfsiz va ravon yo‘l umummilliy dasturi
6.
Shahar yo‘llarida harakat xavfsizligini tashkil etish. Darslik. Q.X. Azizov
7.
N. F. Muhitdinov, G. K. Nurmuhammedov, R. N. Dimitov Yo‘l harakati
qoidalariga sharhlar Toshknet - 2005
8.
Azizov K. X, Darobov M., Sayfuddinova R. N. obospechenie bezaposnisti
9.
https://lex.uz/docs/-595388 10.
https://pdd-uzbeki.narod.ru/stop.h
10.
Анализ Методов повышения безопасности движения на нерегулируемых
перекрестках крупных городов (на примере города томска) Пушкарева Г.В.,
Халтурин Д.Д., 2023
