THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
29
TA'LIM JARAYONIDA SUN'IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH
TA’LIM JARAYONINI KREATIV TASHKIL ETISH VOSITASI
SIFATIDA
Xudazarov Ravshan Saparovich
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Oliy matematika kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589687
Annotatsiya:
ushbu ilmiy maqolada bugungi kunda texnologiyaning
rivojlanishi natijasida butun sohlarda qo’llanilayotgan yangi kompyuter tizimi
ya’ni sun’iy intelektning ta’lim jarayonida foydalanish usullari keltirilgan. Sun’iy
intelekt yordamida ta’lim jarayonini primitiv ta’limdan kreativ ta’lim jarayonini
yuzaga keltirish uchun foydalanish imkoniyati haqida ma’lumotlar berilgan.
Kalit so’zlar:
SI, Machine Learning, Duolingo, VR/AR, ChatGPT, DeepSeek,
Grok.
Аннотация:
В данной научной статье представлены методы
использования искусственного интеллекта (ИИ), новой компьютерной
системы, которая благодаря развитию технологий применяется во многих
отраслях, в образовательном процессе. Приведены сведения о
возможностях использования ИИ для трансформации образовательного
процесса из примитивного обучения в креативный образовательный
процесс.
Ключевые слова:
ИИ, машинное обучение, Duolingo, VR/AR, ChatGPT,
DeepSeek, Grok
Global raqamli tamaddun, eksponensial jarayonlar, sun’iy intellektga
asoslangan ishlab chiqarish, smart-texnologiyalar, mehnat bozorida global
raqobat, inson kapitali sifatiga talablarning oshishi jamiyat hayotining asosiy
sohalarida (ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy, siyosiy) tub о‘zgarishlarni keltirib
chiqardi. Raqamli iqtisod shaxsning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun
ta’lim xizmatlarini taklif qilish, innovatsion tafakkur, ta’lim oluvchining hayot
davomida о‘zini о‘zi rivojlantirish va о‘zini о‘zi anglash motivatsiyasini
shakllantirish, bilim konstruksiyalarini uzluksiz yangilash, yangi mehnat
kо‘nikmalarini rivojlantirish, raqobatbardosh, ijtimoiy faol mutaxassislarni
tayyorlashni taqozo etadi
1
.
Sun'iy intellekt (SI) va mashinaviy o'qitishning rivojlanishi ta'lim sohasida
chuqur o'zgarishlar olib kelmoqda. Bu texnologiyalar o‘quv jarayonini
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
30
shaxsiylashtirish, samaradorlikni oshirish va o‘qituvchi va talabalarning o‘zaro
hamkorligini yaxshilash imkoniyatlarini yaratmoqda.
Sun’iy intellekt (SI) ta’lim sohasida inqilobiy o‘zgarishlar keltirmoqda, o‘quv
jarayonini yanada samarali, moslashuvchan va shaxsiylashtirilgan qilish
imkonini beradi. Bugungi kunda SI texnologiyalari ta’lim muassasalarida,
masofaviy ta’lim platformalarida va mustaqil o‘quvchilar tomonidan keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu maqola ta’lim jarayonida SI dan samarali foydalanishning
asosiy yo‘nalishlari va afzalliklarini ko‘rib chiqadi.
Sun'iy intellekt (SI)
— bu insonning intellektual qobiliyatlarini
simulyatsiya qiluvchi kompyuter tizimlaridir. SI ta'lim sohasida mashina orqali
o'rganish, o'quvchilar bilim darajasini tahlil qilish va shaxsiylashtirilgan o'quv
dasturlarini yaratish imkoniyatlarini beradi.
Mashinaviy o'qitish (Machine Learning)
— SIning bir sohasi bo‘lib,
tizimlar o‘zlarida mavjud bo‘lgan ma'lumotlardan kelajakdagi xatti-harakatlarni
bashorat qilish va qaror qabul qilish uchun mustaqil ravishda o‘rganishga imkon
beradi.
Regression va tasniflash algoritmlari
— ta'lim jarayonida regressiya
(o'quvchilar faoliyatini kelajakda bashorat qilish) va tasniflash (talabalarni
o'zlashtirish darajasi bo'yicha guruhlarga ajratish) algoritmlari mashinaviy
o‘qitish yordamida talabalarning o‘zlashtirish darajasi va bilimlarini tahlil qilish
imkonini beradi.
Sun’iy intellektning ta’limdagi asosiy qo‘llanilishi
1.
Shaxsiylashtirilgan ta’lim
SI o‘quvchilarning bilim darajasi, o‘rganish uslubi va ehtiyojlariga mos ravishda
shaxsiy o‘quv dasturlarini yaratish imkonini beradi. Masalan:
o
Adaptiv o‘quv platformalari (Khan Academy, Duolingo) o‘quvchining zaif
va kuchli tomonlarini aniqlab, mos mashqlar va materiallar taklif qiladi.
o
SI asosidagi chat-botlar va virtual yordamchilar (masalan, Grok)
talabalarga savollarga tezkor javob beradi va tushuntirishlar taqdim etadi.
2.
Avtomatlashtirilgan baholash va tahlil
SI testlar, insholar va boshqa topshiriqlarni avtomatik baholashda qo‘llaniladi,
bu esa o‘qituvchilarning vaqtini tejaydi. Masalan:
o
SI algoritmlari talabalarning yozma ishlarini grammatik, stilistik va
mazmuniy jihatdan tahlil qiladi.
o
O‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini real vaqtda monitoring qiluvchi
tizimlar o‘qituvchilarga har bir talabaning muvaffaqiyatini kuzatishga yordam
beradi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
31
3.
Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR)
SI bilan integratsiyalashgan VR va AR texnologiyalari ta’limni yanada interaktiv
va immersiv qiladi. Masalan:
o
Kimyo yoki fizika darslarida SI yordamida virtual laboratoriyalar
yaratiladi, bu talabalarga xavfsiz tajriba o‘tkazish imkonini beradi.
o
Tarix darslarida AR yordamida o‘tmishdagi voqealarni 3D shaklda ko‘rish
mumkin.
4.
O‘qituvchilar uchun yordamchi vositalar
SI o‘qituvchilarga dars rejalashtirish, o‘quv materiallari yaratish va talabalar
bilan individual ishlashda yordam beradi. Masalan:
o
SI
asosidagi
vositalar
(masalan,
Classroom
bilan
integratsiyalashgan tizimlar) dars jadvalini optimallashtiradi.
o
O‘qituvchilar uchun avtomatlashtirilgan tahlil vositalari sinfning umumiy
muvaffaqiyatini baholashga yordam beradi.
5.
Til o‘rganishda SI
SI til o‘rganishni osonlashtiradi, nutqni aniqlash va avtomatik tarjima kabi
vositalar orqali talabalarga real vaqtda yordam beradi. Masalan:
o
Duolingo yoki Babbel kabi ilovalar SI yordamida talaffuzni tuzatadi va
shaxsiy mashqlar taklif qiladi.
o
SI asosidagi tarjimonlar (Google Translate, DeepL) talabalarga chet
tilidagi materiallarni tushunishda yordam beradi.
Sun'iy intellektning ta'limdagi qo'llanilishi
Matn generatsiyasi vositalari
Bu SI asboblari foydalanuvchi so‘roviga asoslanib matnli hujjatlar,
maqolalar, xatlar yoki hisobotlar yaratadi. Misollar:
ChatGPT (OpenAI): Foydalanuvchi kiritgan so‘rovlar asosida tabiiy tilda
hujjatlar, eslatmalar yoki ijodiy matnlar yaratadi.
DeepSeek Ilmiy, texnik va biznes hujjatlarni tayyorlashda yordam beradi,
shu bilan birga foydalanuvchi so‘rovlariga mos javoblar taqdim etadi.
Grok (xAI): Ilmiy, texnik va biznes hujjatlarni tayyorlashda yordam beradi,
shu bilan birga foydalanuvchi so‘rovlariga mos javoblar taqdim etadi.
Jasper AI: Marketing materiallari, blog postlari va biznes hujjatlari uchun
maxsus matnlar yaratishga mo‘ljallangan.
Avtomatik tahrirlash va formatlash vositalari: Bu vositalar hujjatlarning
grammatik, stilistik va mazmuniy sifatini oshiradi. Misollar:
Grammarly: Grammatika, imlo va stilistik xatolarni aniqlab, matnni silliq
va professional qiladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
32
ProWritingAid: Yozuv uslubini tahlil qilib, matnni yanada aniq va ixcham
qilish bo‘yicha takliflar beradi.
Microsoft Editor: Word va boshqa Microsoft mahsulotlarida matnni
tahrirlash va takomillashtirish uchun ishlatiladi.
Hujjat tahlili va qayta ishlash vositalari: SI matnli hujjatlarni tahlil qilib,
ulardan ma’lumot olish, xulosa chiqarish yoki qisqartirish imkonini beradi.
Misollar:
DocuSign Insight: Shartnomalar va huquqiy hujjatlarni tahlil qilib, muhim
bandlarni aniqlaydi.
Adobe Acrobat DC (AI integratsiyasi): PDF hujjatlarni tahrirlash, qidirish
va avtomatik formatlashni amalga oshiradi.
Summarizer vositalari (QuillBot, TLDR): Uzun hujjatlarni qisqa va
mazmunli xulosaga aylantiradi.
Tarjima va lokalizatsiya vositalari:SI matnli hujjatlarni boshqa tillarga
tarjima qilish va mahalliy talablarga moslashtirishda yordam beradi. Misollar:
DeepL: Yuqori sifatli avtomatik tarjima xizmatlari, hujjatlarning tabiiy va
aniq tarjimasi.
Google Translate (hujjat rejimi): Hujjatlarning tezkor tarjimasi va formatni
saqlab qolish imkoniyati.
Tasvirlarni harakatlantirish (masalan, statik rasmlarni animatsiya qilish
yoki videoga aylantirish) uchun bir nechta bepul sun'iy intellekt vositalari
mavjud. Quyida eng mashhur va foydalanish uchun qulay bo‘lgan bepul AI
vositalari ro‘yxati keltirilgan:
Runway ML
(Bepul sinov rejimi):Tavsif: Runway ML tasvirlarni
harakatlantirish, video tahrirlash va animatsiya yaratish uchun kuchli AI
vositasidir. "Gen-2" funksiyasi yordamida statik tasvirlardan qisqa video kliplar
yaratish mumkin. Bepul imkoniyatlar: Bepul rejimda cheklangan miqdorda
loyihalar yaratish va sinab ko‘rish mumkin. Odatda 720p sifatli qisqa videolar
eksport qilish imkoniyati mavjud.
Foydalanish: Veb-sayt orqali ro‘yxatdan o‘tish kerak, ba’zi funksiyalar
Discord orqali ham ishlaydi. http://runwayml.com
Pika.art
(Bepul rejim) statik tasvirlarni harakatlantirish va oddiy
animatsiyalar yaratish uchun qulay vositadir. Foydalanuvchilar tasvir yuklab,
harakat yo‘nalishini tanlash orqali natija olishlari mumkin. Bepul imkoniyatlar:
Bepul rejimda cheklangan miqdorda video yaratish mumkin, lekin sifatli
natijalar beradi.
Foydalanish: Veb-platforma orqali ishlaydi, ro‘yxatdan o‘tish talab qilinadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
33
Kaiber
(Bepul sinov rejimi) Kaiber tasvirlarni animatsiya qilish va video
effektlari qo‘shish uchun mo‘ljallangan. Statik tasvirlarni harakatlantirib, qisqa
videolar yaratish imkonini beradi.
Bepul imkoniyatlar: Bepul rejimda cheklangan kreditlar beriladi, bu bir
nechta loyihani sinab ko‘rish uchun yetarli. Foydalanish: Veb-sayt orqali
ishlaydi, foydalanuvchi interfeysi oddiy.
LeiaPix (Bepul)
LeiaPix 2D tasvirlarni 3D effektli harakatli animatsiyalarga
aylantirishga ixtisoslashgan. Bu vosita yordamida tasvirlarga chuqurlik qo‘shib,
oddiy harakat effektlari yaratiladi. Bepul imkoniyatlar: To‘liq bepul foydalanish
mumkin, lekin eksport sifati cheklangan bo‘lishi mumkin.
Foydalanish: Veb-saytga tasvir yuklash orqali bir necha soniyada natija
olish mumkin.
MyHeritage Deep Nostalgia
(Bepul sinov rejimi) Eski fotosuratlarni
harakatlantirish uchun maxsus mo‘ljallangan vosita. Yuz animatsiyasi orqali
fotosuratlarga harakat qo‘shadi (masalan, tabassum, ko‘z qisish).
Bepul imkoniyatlar: Ro‘yxatdan o‘tgandan so‘ng bir nechta bepul
animatsiya yaratish mumkin. Foydalanish: Veb-saytga fotosurat yuklash kifoya,
AI avtomatik ravishda animatsiya qo‘shadi.
D-ID
(Bepul rejim) D-ID yuz animatsiyasi va tasvirlarni harakatlantirish
uchun ishlatiladi. Ayniqsa, avatarlar yoki virtual personajlar yaratishda samarali.
Bepul imkoniyatlar: Bepul rejimda qisqa videolar yaratish mumkin, lekin
suv belgilari bo‘lishi mumkin. Foydalanish: Veb-platforma orqali ishlaydi, oddiy
interfeysga ega. Manzil: d-id.com
O’quv jarayoni ya’ni mashg’ulotlarida ma’lumotlarni auditoriyaga taqdimot
yoki og’zaki shaklda yetkazish ko’p holatlarda primitiv jarayonni yuzaga
keltiradi. Ushbu holatni kreativ tashkil etishda quyidagi sun’iy interlekt
platformalaridan foydalanib ma’lumotlarni video shaklda taqdim etish mumkin
bo’ladi.
Matn yoki rasmlarni videoga aylantiruvchi AI vositalari turli ehtiyojlar
uchun keng imkoniyatlar taqdim etadi. Agar siz ijtimoiy media uchun qisqa
videolar yaratmoqchi bo'lsangiz, Vidnoz AI yoki InVideo ni sinab ko'rishingiz
mumkin. Professional taqdimotlar uchun DeepBrain AI yoki Fliki mos keladi.
Musiqiy yoki 3D kontent uchun esa Kaiber va Luma AI ajoyib tanlovdir. Ko'pgina
vositalar bepul sinov versiyalarini taklif qiladi, shuning uchun o'zingizning
ehtiyojlaringizga mosini sinab ko'rishingizni tavsiya qilaman.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
34
http://DeepBrain AI.
Matndan fotorealistik avatarlar yordamida videolar
yaratadi. Foydalanuvchilar oddiy matn kiritadi, AI esa avatarlarning ovozi, imo-
ishoralari va mintaqaviy tillardan foydalangan holda video ishlab chiqaradi.
InVideo
. Xususiyatlari: 5000+ moslashtirilgan shablonlar yordamida
matnni videoga aylantiradi. Musiqa, fotosuratlar va boshqa media fayllarni
qo'shish imkoniyati mavjud.
Vidnoz AI.
Xususiyatlari: Statik rasmlarni tezkor va silliq harakatli
videolarga aylantiradi. AI texnologiyasi yordamida yuqori sifatli video effektlar
taqdim etadi.
Fliki
Xususiyatlari: Matnni AI ovozlari bilan jozibali videolarga aylantiradi.
Oddiy matn muharriri orqali video yaratishni soddalashtiradi.
Kaiber
Xususiyatlari: Rasmlar yoki audiodan musiqiy videolar yaratadi.
Foydalanuvchilar kamera harakatlarini boshqarishi va uslublarni o'zgartirishi
mumkin.
Luma AI
Xususiyatlari: iPhone yordamida 3D videolar yaratadi, fotorealistik
sahnalarni suratga olish va murakkab kamera harakatlarini amalga oshirish
imkonini beradi.
NeuralWriter AI
Xususiyatlari: Matn so'rovlaridan tasvirlar yaratadi, shuningdek, tasvirlarni
videoga aylantirish uchun vositalarni taqdim etadi.
Xulosa
o’rnida shuni takidlab o’tish mumkin-ki, bugungi texnologiyaning
rivojlanishi natijasida insoniyatning texnologiyaga bo’lgan ehtiyoji keskin ortib
bormoqda. O’quvchi-talabalarda texnologiyadan samarali va maqsadli
foydalanish madiyatini rivojlantirish, yangi bilimlar sohasini kash qilish
muhimdir. Sun’iy intellekt ta’lim tizimida katta imkoniyatlar ochib bermoqda,
ayniqsa shaxsiylashtirilgan ta’lim, samaradorlik va global resurslarga kirish
imkoniyati nuqtai nazaridan. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda SI
vositalarini joriy etish ta’lim sifatini oshirish va raqobatbardosh kadrlarni
tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Biroq, texnik, moliyaviy va axloqiy
muammolarni bartaraf etish uchun infratuzilmani rivojlantirish, o‘qituvchilar va
talabalarni o‘qitish hamda ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha
kompleks choralar ko‘rish zarur. SI ni ta’limda muvozanatli qo‘llash – insoniy
omil va texnologik imkoniyatlarni uyg‘unlashtirish orqali kelajak ta’limini
yanada samarali qilishning kalitidir.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
35
Sun’iy intellekt ta’lim tizimida inqilobiy o‘zgarishlar keltirmoqda, o‘quv
jarayonini yanada samarali, shaxsiylashtirilgan va innovatsion qilmoqda. Biroq,
uning foydalari bilan bir qatorda ayrim cheklovlar va xavf-xatarlar ham mavjud
Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar:
1.
M.P.Masharipov “Axborot texnologiyalari va mediasavodxonlik”.T.:2021
yil TSHXTXKTMOHM o’quv-uslubiy majmua.
2.
Moodle LMS tizimida masofaviy kurslar yaratish. O‘quv-uslubiy qo‘llanma.
– T.: Toshkent farmatsevtika instituti, 2017.
3.
Tursunov S.Q. Ta’limda elektron axborot resurslarini yaratish va ularni
joriy qilishning metodik asoslari. Monografiya. -T.: Adabiyot uchqunlari, 2018.
