THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
130
MAKTABGACHA YOSHDA BOLALARDA TAFFAKUR BORASIDAGI
PSIXOLOGIK NAZARIYALAR
Soliyev Ilhomjon Sobirovich
FarDU Boshlang‘ich ta’lim va uslubiyoti kafedrasi mudiri,
Pedagogika fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Qodirova Nozimaxon Qaxramonjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15695502
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur
rivojlanishini izohlaydigan asosiy psixologik nazariyalar tahlil qilinadi. Piaget,
Vygotskiy va boshqa olimlarning qarashlari asosida bolalarning mantiqiy
fikrlash, tasavvur va muammoni hal qilish qobiliyatlari bosqichma-bosqich ochib
beriladi. Nazariyalar taqqoslanib, amaliy ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: tafakkur rivojlanishi, maktabgacha yosh, kognitiv rivojlanish,
piaget nazariyasi, vygotskiy va sotsiokul’tural yondashuv, bolalar psixologiyasi,
o‘yin va tafakkur, nutq va muloqot.
Abstract:
This article analyzes the main psychological theories explaining
the development of thinking in preschool children. Based on the views of Piaget,
Vygotsky and other scientists, the logical thinking, imagination and problem-
solving abilities of children are gradually revealed. The theories are compared
and their practical significance is highlighted.
Keywords:
development of thinking, preschool age, cognitive development,
Piaget's theory, Vygotsky and sociocultural approach, child psychology, play and
thinking, speech and communication.
Аннотация:
В статье анализируются основные психологические
теории, объясняющие развитие мышления у детей дошкольного возраста.
На основе взглядов Пиаже, Выготского и других ученых постепенно
раскрываются логическое мышление, воображение и способность детей
решать проблемы. Сравниваются теории и подчеркивается их
практическое значение.
Ключевые слова
: развитие мышления, дошкольный возраст,
когнитивное развитие, теория Пиаже, Выготский и социокультурный
подход, детская психология, игра и мышление, речь и общение.
Inson tafakkuri bu atrof-muhitni anglash, ma’lumotlarni tahlil qilish,
xulosalar chiqarish va muammolarni hal qilish jarayonidagi eng muhim psixik
funksiyalardan biridir. Ayniqsa, maktabgacha yosh davri bola rivojlanishining
muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, tafakkurning shakllanishi va rivojlanishida
asosiy poydevor aynan shu davrda yaratiladi. Bu yoshda bola dunyoni sezgi va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
131
tajriba orqali idrok eta boshlaydi, obrazli fikrlash, mantiqiy bog‘liqliklarni
tushunish, xotira va e’tibor kabi psixik jarayonlar faol rivojlanadi.
Psixologiya fanida bolalar tafakkuri bilan bog‘liq turli nazariyalar mavjud
bo‘lib, ularning har biri bolalar tafakkurining rivojlanish bosqichlari,
mexanizmlari va omillarini turlicha yondashuvlar orqali izohlaydi. Masalan, J.
Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasida bola tafakkuri bosqichma-bosqich,
muayyan yoshga qarab rivojlanishi ta’kidlanadi. L. S. Vygotskiy esa
sotsiokultural yondashuv asosida tafakkur rivojida ijtimoiy muhit va nutqning
roliga alohida urg‘u beradi. Shuningdek, D. B. Elkonin, A. V. Zaporozhets, va
boshqa psixologlarning ham fikrlash jarayonlari haqidagi qarashlari
maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkurning shakllanishini chuqur tahlil qilish
imkonini beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur rivojlanishining psixologik
nazariyalarini tahlil qilish, bolaning psixik rivojlanishida ushbu nazariyalar
o‘rtasida mavjud bo‘lgan farqlar va umumiy xususiyatlarni aniqlash imkonini
beradi. Birinchi navbatda, Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi bolalar
tafakkurining bosqichma-bosqich rivojlanishini ta’kidlaydi. Piaget fikriga ko‘ra,
bolalar har bir yosh davrida yangi bilish ko‘nikmalarini o‘zlashtiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar tasavvur va tasvirlar yordamida dunyoni
anglaydilar. Ularning tafakkuri, asosan, konkret obrazlarga asoslangan bo‘lib,
mantiqiy fikrlashga tayyor emaslar. Piagetning ushbu nazariyasining ahamiyati
shundaki, u tafakkurning biologik ravishda belgilangan rivojlanish bosqichlarini
keltirib chiqargan.
Boshqa tomondan, Vygotskiyning sotsiokul’tural yondashuvi bola
tafakkurining rivojlanishiga ijtimoiy muhit va nutqning ta’sirini ko‘rsatadi.
Vygotskiy tafakkur jarayonlarini bolalar o‘rganayotgan madaniyat bilan
chambarchas bog‘laydi. Unga ko‘ra, bolalar o‘z tafakkurini boshqa odamlar bilan
ijtimoiy o‘zaro ta’sirda shakllantiradi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutq
tafakkur jarayonlarini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Vygotskiy
ushbu yondashuvni "yaqinlashtirilgan rivojlanish zonasi" kontseptsiyasi orqali
tushuntiradi, bunda bolaga kattalar yoki o‘qituvchilar yordamida muammolarni
hal qilishda yordam berish uning tafakkurini tezlashtiradi.
Shuningdek, Elkonin va Zaporozhetsning ishlarida bolalar tafakkurining
asosiy rivojlanish elementlari sifatida o‘yin, muloqot va faoliyat ko‘rsatiladi. Ular
maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkurning asosiy vositasi o‘yin ekanligini
ta’kidlaydilar. O‘yin bolalar uchun muammolarni hal qilish, yangi bilimlarni
o‘zlashtirish va tajriba orttirish imkoniyatini yaratadi. O‘yin orqali bolalar
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
132
nafaqat tafakkurlarini rivojlantiradilar, balki ijtimoiy muhitga moslashish,
boshqalar bilan muloqot qilishni o‘rganadilar.
Tafakkur jarayonlari rivojlanishining har bir nazariyasi o‘zining
ahamiyatiga ega bo‘lib, bolalar psixologiyasi, pedagogika va o‘qitish jarayonlari
uchun muhim amaliy ma’lumotlar beradi. Shu bilan birga, bolalarda tafakkurni
rivojlantirishda bir nechta psixologik omillarni inobatga olish zarur. Masalan,
bola bilan muntazam muloqot, unga turli o‘yinlar va vazifalar orqali yangi
bilimlar berish, shuningdek, ular bilan mustahkam ijtimoiy aloqalar o‘rnatish
tafakkur rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur rivojlanishini tushunish uchun
psixologik nazariyalarni o‘rganish zarurati katta. Piagetning kognitiv rivojlanish
nazariyasi bolalar tafakkurining shakllanishining asosiy bosqichlarini ochib
beradi, ammo bu nazariya ijtimoiy va madaniy omillarni yetarlicha inobatga
olmaydi. Vygotskiyning sotsiokul’tural yondashuvi tafakkurni ijtimoiy
kontekstda tushuntirib, bolalar bilan muloqot va ularning madaniyatiga
asoslangan o‘rganish jarayonlarini ta’kidlaydi. Elkonin va Zaporozhetsning
nazariyalari esa o‘yin va faoliyatning tafakkur rivojlanishidagi ahamiyatini
yoritadi.
Xulosa qilib aytganda maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur rivojlanishi
faqat biologik faktorlar bilan cheklanmaydi, balki ijtimoiy, madaniy va o‘quv
faoliyatlarining ham katta ta’siri mavjud. Kattalar, o‘qituvchilar va ota-
onalarning bolalar bilan faol muloqoti, ularni o‘yinlar orqali o‘rgatish, nutqni
rivojlantirish kabi faktorlar tafakkur jarayonlarini faol rivojlantiradi. Shu nuqtai
nazardan, psixologik nazariyalar bolalar tafakkurini tushunish va amaliyotda
qo‘llashda zarur bo‘lgan ilmiy asoslarni beradi.
Kelajakda, maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur rivojlanishini yanada
chuqurroq o‘rganish uchun zamonaviy pedagogik va psixologik metodlarni joriy
etish zarur. Bu, o‘z navbatida, bolalar ta’limini yanada samarali qilish va ularda
mustahkam tafakkur ko‘nikmalarini rivojlantirishga imkon yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Piaget, J. (1972). The Principles of Genetic Epistemology. Routledge.
2. https://www.tandfonline.com/ - Psixologiya va pedagogikada ilmiy nashrlar.
3. Zelazo, P. D., & Cunningham, W. A. (2007). Executive Function in Early
Childhood: Implications for Education and Development. Journal of Research in
Childhood Education.
4. https://www.researchgate.net/ - Psixologiya va pedagogika tadqiqotchilari
tomonidan yozilgan maqolalar.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
133
5. Ginsburg, K. R. (2007). The Importance of Play in Promoting Healthy Child
Development and Maintaining Strong Parent-Child Bonds. Pediatrics.
6. Elkonin, D. B., & Zaporozhets, A. V. (1996). The Psychology of Play. N.A.
Publishing.
7. https://www.sciencedirect.com/ - Psixologiya va pedagogika sohasidagi ilmiy
jurnallar va maqolalar
