THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
95
ТАЪЛИМ ЖАРАЁНИДА "ТИБ ИЛМИ ҚОНУНИ"ДАН
ФОЙДАЛАНИШ ОРҚАЛИ ЁШЛАРНИ ИЛМИЙ-МАЪРИФИЙ
САВОДХОНЛИГИНИ ОШИРИШ ВА КРЕАТИВ ФИКРЛАШГА
ЎРГАТИШ
Гулямов Хуршид Жамшетович
Ўзбекистон Миллий университети
Фалсафа кафедраси таянч докторант
https://doi.org/10.5281/zenodo.15689141
Аннотация:
Ибн Синонинг "Тиб илми қонуни" асримиз давомида
тиббий билимларнинг асоси бўлиб хизмат қилган муҳим асардир. Ушбу
мақолада таълим жараёнида ушбу асардан фойдаланиб, ёшларнинг
илмий-маърифий саводхонлигини ошириш ва уларда креатив фикрлаш
кўникмаларини шакллантириш имкониятлари кўриб чиқилади. Мақолада
"Тиб илми қонуни"нинг мантиқий тузилиши, фалсафий ахамияти, уни
таълимда таснифлаш усуллари ва таълимда қўллаш стратегиялари таҳлил
қилинади.
Аннотация:
Труд Ибн Сины «Канон врачебной науки» на протяжении
веков служил основой медицинских знаний. В данной статье
рассматриваются возможности использования этого произведения в
образовательном процессе для повышения научно-просветительской
грамотности молодежи и формирования у них навыков креативного
мышления. В статье анализируются логическая структура «Канона
врачебной науки», методы классификации и стратегии применения в
образовании.
Annotation:
Ibn Sina’s The Canon of Medicine has served as a cornerstone
of medical knowledge for centuries. This article explores the potential of
utilizing this work in the educational process to enhance the scientific and
intellectual literacy of youth and foster their creative thinking skills. The article
analyzes the logical structure, philosophical significance, classification methods,
and strategies for applying The Canon of Medicine in education.
Кириш
Замонавий
таълим
тизимида
ёшларни
илмий-маърифий
саводхонликка эга, мустақил ва креатив фикрлай оладиган шахслар
сифатида тарбиялаш муҳим вазифадир. Ибн Синонинг "Тиб илми қонуни"
асримизда нафақат тиббий билимларнинг манбаи, балки мантиқий ва
тизимли фикрлашни ўргатишда муҳим дидактик восита сифатида хизмат
қилиши мумкин. Ушбу асарнинг иерархик тузилиши, мантиқий
таснифлари ва сабаб-оқибат муносабатларини таҳлил қилиш усуллари
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
96
ёшларда илмий ёндашув ва креатив фикрлашни ривожлантиришга хизмат
қилади.
"Тиб илми қонуни"нинг таълимдаги аҳамияти шундан иборатки "Тиб
илми қонуни" тиббий билимларни тизимлаштиришда мантиқий ва илмий
асосларга таянади. Асарнинг асосий хусусиятлари қуйидагилардан иборат:
-
Иерархик таснифлаш.
Ибн Сино касалликлар, дори-дармонлар ва
даволаш усулларини муайян категорияларга бўлиб, уларни кичикроқ
субкатегорияларга ажратган. Бу ёндашув талабаларга мураккаб
маълумотларни тизимлаштириш ва уларни мантиқий тартибда таҳлил
қилишни ўргатади.
-
Сабаб-оқибат муносабатлари
. Асарда касалликларнинг сабаблари,
аломатлари ва даволаш усуллари ўртасидаги муносабатлар чуқур таҳлил
қилинади. Бу талабаларда муаммоларни чуқур тушуниш ва уларга ечим
топиш кўникмаларини шакллантиради.
-
Мантиқий дихотомия
. Ибн Сино қарама-қарши хусусиятлар
(масалан, иссиқ/совуқ, ўткир/сурункали) асосида таснифлаш усулидан
фойдаланган. Бу усул талабаларни муаммоларни турли кўринишларда
кўришга ва муқобил ечимларни излашга ўргатади.
Таълим жараёнида "Тиб илми қонуни"дан фойдаланиш
стратегиялари
"Тиб илми қонуни"ни таълимда қўллаш ёшларнинг илмий-маърифий
саводхонлигини ошириш ва креатив фикрлашни ривожлантиришга ёрдам
беради. Қуйида асардан фойдаланишнинг асосий стратегиялари
келтирилган:
-
Мантиқий таснифлаш машқлари
. Талабаларга "Тиб илми
қонуни"даги таснифлаш мисоллари асосида ўз таснифларини яратиш
вазифаси берилиши мумкин. Масалан, уларга муайян касалликларни
сабаблари, аломатлари ёки даволаш усуллари бўйича гуруҳлаштириш
топширилса,
бу
уларнинг
таҳлилий
фикрлаш
кўникмаларини
ривожлантиради.
-
Муаммога асосланган таълим (PBL).
Талабаларга "Тиб илми
қонуни"даги касаллик ташхислари ва даволаш усулларига асосланиб,
мураккаб тиббий муаммоларни ечиш вазифаси берилади. Бу уларни
мустақил изланишга ва креатив ечимлар топишга ундайди.
-
Қиёсий таҳлил
. Талабалар Ибн Синонинг таснифлаш усулларини
замонавий тиббий таксономиялар (масалан, Халқаро касалликлар
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
97
таснифи) билан қиёслаши мумкин. Бу уларга тарихий ва замонавий илмий
ёндашувлар ўртасидаги боғлиқликни тушунишга ёрдам беради.
-
Интерактив муҳокамалар
. Асардаги темпераментлар назарияси ёки
дори-дармонларнинг хусусиятлари бўйича муҳокамалар ташкил қилиш
талабаларнинг танқидий фикрлаш ва мулоҳаза юритиш қобилиятларини
оширади.
Ёшларнинг илмий-маърифий саводхонлигини ошириш "Тиб илми
қонуни"ни
таълимда
қўллаш
ёшларнинг
илмий-маърифий
саводхонлигини оширишга қуйидагича ёрдам беради:
Илмий ёндашувни шакллантириш.
Асарнинг мантиқий тузилиши
талабаларга муаммоларга илмий ёндашиш, далилларга таяниш ва
гипотезаларни текширишни ўргатади.
Тизимли фикрлаш
. Таснифлаш ва иерархик тузилишга асосланган
машқлар талабаларни мураккаб маълумотларни тизимлаштиришга
ўргатади. Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб тиб илми қонуни
асарининг фалсафий аҳамияти унинг инсон саломатлиги, табиат ва
жамият ўртасидаги муносабатларни чуқур тушунишга ёрдам беришида
намоён бўлади. Асосан, Абу Али ибн Сино (Авиценна) томонидан ёзилган
"Тибб қонунлари" (Ал-Қонун фит-Тибб) асари тиббиётни нафақат амалий
фан, балки фалсафий ва метафизик таҳлил воситаси сифатида кўришга
имкон берган. Ушбу асарнинг фалсафий аҳамиятини бир неча жиҳатдан
кўриб чиқиш мумкин бўлади:
1.
Инсон табиатининг бутунлиги: Ибн Сино тиббиётни инсоннинг
жисмоний, руҳий ва ақлий жиҳатларини бирлаштирган бутун бир тизим
сифатида талқин қилади. Унинг фалсафасида инсон организми
микрокосмос сифатида кўринади, бу эса олам (макрокосмос) билан
уйғунликда мавжуддир. Бу тушунча фалсафий антропология ва онтология
билан узвий боғлиқ.
2.
Сабаб
ва
натижа
муносабатлари:
"Тибб
қонунлари"да
касалликларнинг сабаблари ва уларни даволаш усуллари илмий ва
фалсафий нуқтаи назардан таҳлил қилинади. Ибн Сино сабаб-натижа
муносабатларини тушунтиришда Арасту фалсафасидан фойдаланиб,
тиббий илмни метафизик асослар билан боғлайди. Бу тиббиётни
фалсафий билим тизимининг бир қисмига айлантиради.
3.
Билим ва амалиёт уйғунлиги: Асар тиббий амалиётнинг назарий
асосларини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Ибн Сино таъкидлаганидек,
тиббий билим фақат тажрибага асосланмай, балки ақл ва мантиқий
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
98
мулоҳазалар билан бойитилиши керак. Бу фалсафий эпистемология билан
узвий боғлиқ бўлиб, билим олиш жараёнидаги рационал ёндашувнинг
муҳимлигини кўрсатади.
4.
Ахлоқий ва ижтимоий масъулият: Ибн Сино тиббий фаолиятни
ахлоқий меъёрлар билан боғлайди. Табобат фақат жисмоний шифо бериш
билангина чекланмай, балки инсоннинг маънавий ва ижтимоий
фаровонлигига хизмат қилиши керак. Бу эса тиббиётнинг фалсафий-
ахлоқий жиҳатларини очиб беради.
5.
Илмий методологиянинг ривожланиши: "Тибб қонунлари" илмий
тадқиқот ва тажрибага асосланган методологияни ривожлантиришда
муҳим ўрин тутади. Ибн Сино тиббиётни тажриба ва назорат орқали
текшириладиган илм сифатида кўрсатиб, фалсафий илмнинг эмпирик ва
рационал асосларини мустаҳкамлайди.
Хулоса қилиб айтганда, "Тиб илми қонуни" асари таълим жараёнида
маърифий аҳамиятга эга бўлиб, ёшларнинг интеллектуал ва ахлоқий
ривожланишига салмоқли таъсир кўрсатади. Абу Али ибн Синонинг ушбу
асари тиббий билимларни фалсафий ва илмий асослар билан
уйғунлаштириб, талабаларда танқидий фикрлаш, илмий тадқиқот ва
муаммоларни ечиш кўникмаларини шакллантиради. Асар инсон
саломатлиги, табиат ва жамият ўртасидаги муносабатларни чуқур
тушунишга ёрдам бериб, талабаларнинг дунёқарашини кенгайтиради ва
уларда ахлоқий масъулият ҳиссини уйғотади. "Тиб илми қонуни"дан
фойдаланиш таълимда илмий-маърифий саводхонликни ошириш билан
бирга, талабаларни креатив ва мустақил фикрлашга ундайди, бу эса
уларнинг замонавий илмий ва ижтимоий муаммоларга инновацион
ёндашув топишига хизмат қилади. Натижада, бу асар ёшларни нафақат
тиббий билим билан таъминлайди, балки уларнинг маънавий ва
интеллектуал ривожланишига хам муҳим ҳисса қўшади.
Бундан ташқари "Тибб қонунлари" асари фалсафий жиҳатдан
тиббиётни нафақат шифобахшлик санъати, балки инсон, табиат ва олам
ўртасидаги муносабатларни тушунишнинг муҳим воситаси сифатида
талқин қилади. У илм, фалсафа ва ахлоқнинг синтези бўлиб, тиббиётнинг
инсон ҳаётидаги чуқур аҳамиятини кўрсатади.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ramazonov, B. R., Mutalov, K. A., Fayziev, V. B., & Koraev, S. B. (2020).
Morphogenetic characteristics and biological activity of takyr and meadow soils
of the republic of karakalpakstan (on the example of soils of chimbay district)
morphogenetic characteristics and biological activity of takyr and meadow soils
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
99
of the republic of karakalpakstan (on the example of soils of chimbay district).
Journal Of Critical Reviews, 7(5), 243-249.
2.
Ramazonovich, R. B., & Ramazon, K. (2018). Evolution of soils of the Aral
Sea area under the influence of anthropogenic desertification. European science
review, (1-2).
3.
Rakhimov, A. K., Jononova, R. N., & Egamberdieva, L. N. (2020).
Methodological Support Using Innovative Teaching for The Development of
Natural and Scientific Outlook of Students methodological Support Using
Innovative Teaching for The Development Of Natural And Scientific Outlook Of
Students. International Journal of Psychological Rehabilitation, 24(7), 8136-
8142.
