THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
194
INTERNET DISKURSI TILINING GRAFIK VA ORFOGRAFIK
XUSUSIYATLARI
Toshqo’ziyeva Madinaxon
Qo’qon davlat universiteti 2 kurs Phd doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15718219
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy internet diskursining tili,
xususan, uning grafik va orfografik xususiyatlari tahlil qilinadi. Ijtimoiy
tarmoqlar,
bloglar,
forumlar
va
xabar
almashish
platformalarida
shakllanayotgan til unsurlarining o‘ziga xos jihatlari ochib beriladi. Shuningdek,
internet tili va yozma savodxonlik o‘rtasidagi nisbat, yozuv madaniyati,
normativ orfografiyaning buzilishi yoki o‘zgarishi kabi masalalar ham yoritiladi.
Internet tilidagi ifoda shakllarining ommaviylashuvi, ularning yoshlar nutqiga
ta’siri va rasmiy yozuv tiliga o‘tish ehtimoli ham maqola doirasida ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
internet tili, diskurs, grafik ifoda, orfografiya, emoji,
qisqartma, transliteratsiya, yozuv madaniyati.
Bugungi kunda internet inson hayotining ajralmas qismiga aylangan. Unda
muloqot qilish, fikr almashish, axborot olish va uzatish, bahs yuritish kabilar
kundalik amaliyotga aylangani bois, u o‘ziga xos til tizimini shakllantirib
ulgurgan. Internet diskursi — bu faqatgina matnlar to‘plami emas, balki
kommunikativ vaziyat, uslubiy xoslik, ijtimoiy-psixologik fon va, albatta, tilning
yangi sathini tashkil etuvchi hodisa sifatida ko‘riladi.
Internet tili muayyan grammatik, orfografik va uslubiy qonun-qoidalar
asosida emas, balki tezkorlik, soddalik va hissiy ta’sir mezonlariga tayangan
holda shakllanadi. Bu esa u orqali ifodalangan matnlarda o‘ziga xos grafik
belgilar, qisqartmalar, noto‘g‘ri yozilgan so‘zlar, lotin-kiril aralashuvlari, emoji
va boshqa multimodal elementlarning ko‘plab uchrashi bilan namoyon bo‘ladi.
Shu sababli, zamonaviy tilshunoslikda “internet diskursi tili” alohida tahlil
obyekti sifatida o‘rganilmoqda.
Asosiy qism
Internet diskursining grafik va orfografik xususiyatlarini chuqurroq tahlil
qilishda, avvalo, uning ijtimoiy va texnologik sharoitlarga bog‘liqligini
unutmaslik lozim. O‘tmishdagi yozma til — muharrirlar, noshirlar, matbaa orqali
tartibga solingan, grammatik va orfografik jihatdan tekshiruvdan o‘tgan
materiallar orqali shakllangan bo‘lsa, internet tilida bunday filtrlash yo‘q [1]. Har
bir foydalanuvchi muallifga aylanadi, u ham yozadi, tahrir qiladi va nashr etadi
— bularning barchasi bir necha soniyada amalga oshadi. Ana shu tezlik, oddiylik
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
195
va senzura yo‘qligi internet diskursini rasmiy tilga qaraganda ko‘proq og‘zaki
nutqqa yaqinlashtiradi.
Shuningdek, internet tili ko‘pincha "chat" janri bilan uyg‘un holda
rivojlanadi. Bu esa vaqt tejalishi, hissiy tezkorlik va ijtimoiy yengillik talablari
tufayli orfografik jihatdan soddalashtirishni kuchaytiradi [2]. Masalan, imloviy
xatolarni to‘g‘rilovchi vositalar mavjud bo‘lsa-da, aksariyat foydalanuvchilar
bunga e’tibor qaratmaydi. Buning sababi — yozuvning kommunikativ maqsadga
xizmat qilishi, ya’ni mazmun tushunarli bo‘lsa, shakl ikkinchi darajaga tushib
qoladi. Natijada "o‘qila oladigan, ammo noto‘g‘ri yozilgan" so‘zlar ommalashib
bormoqda.
Internetdagi yozuvlarda ayniqsa sintaktik strukturalarning buzilishi yoki
ataylab buzilishi kuzatiladi. Bu hodisa, masalan, ijtimoiy tarmoqlardagi izohlarda
tinish belgilarisiz, ifoda qismlarining ulanmagan, lekin mantiqiy bog‘liqlikni
anglatadigan matnlarda ko‘rinadi. Masalan: “Ha, yaxshi. Lekin… man bunday
qilolmayman… nega endi?” – bunday jumlalar rasmiy grammatikaga to‘g‘ri
kelmasligi mumkin, biroq u foydalanuvchining hissiyotini, pauzalarini, hatto
tovush ohangini ifodalaydi. Bunday tilda pauza, tuyg‘u va intonatsiya matn
vositasida ifodalanadi — bu esa grafik vositalarning funksiyasini kengaytiradi.
Bundan tashqari, internet diskursida tobora keng tarqalayotgan
hodisalardan biri bu fonosemantik o‘zgarishlardir. Ya’ni, ayrim so‘zlar fonetik
yozuvda, asliy yozuvdan chetlashgan holda yoziladi, biroq bu holat ayrim
hollarda yangi konnotatsiyani, ya’ni yangi ma’no-yuklamani yuzaga keltiradi.
Masalan, “zōr”, “xa”, “eee”, “vapshe”, “yo‘g‘e”, “shunaqayam bōladimi endi” kabi
yozuvlarda nafaqat orfografik me’yorlar buziladi, balki so‘zlar og‘zaki nutqdagi
emotsionallikni matnga singdirish vazifasini bajaradi. Ushbu holat ko‘pincha
yozma nutqni og‘zaki nutqqa yaqinlashtirish yo‘li sifatida talqin qilinadi [3].
Internet diskursining yana bir ajralmas jihati — bu tilga begona
elementlarning kirib kelishi va aralashib ketishidir. Bu ayniqsa ingliz tilining
qisqartmalari, chatga xos iboralari, jumladan, “idk” (I don’t know), “tbh” (to be
honest), “afaik” (as far as I know) kabi shakllarda yaqqol ko‘rinadi. Qiziqarli
jihati shundaki, bu qisqartmalar ko‘p hollarda tarjima qilinmaydi, o‘zbek
nutqining strukturasi ichida o‘z funksional o‘rnini topadi. Masalan: “Tbh, bu film
menga yoqmadi” jumlasi o‘zbek tilida yarim ingliz, yarim o‘zbek matni bo‘lishiga
qaramay, foydalanuvchilarga tushunarli va mazmunli hisoblanadi. Bu holatni
kod-almashish (code-switching) deb ataydilar va u zamonaviy lingvistik
muhitda tobora ko‘p uchramoqda.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
196
Shu o‘rinda yana bir tendensiya — internet memes, ironik shakllar va
pastiche tilidir. Bular tilning ifoda shakllarini kinoya, hajv, ijtimoiy ishoralar
orqali yangilaydi. Masalan, "ishdagi kayfiyat: kompyuter qaramaydi, kofe tugadi,
hayotdan umid ham yo‘q" kabi iboralar bevosita emotsional bo‘lishi bilan birga,
jamiyatdagi kayfiyatni grafik va leksik vositalar orqali aks ettiradi. Bu esa
internet diskursini nafaqat lingvistik, balki sotsiokulturni aks ettiruvchi
fenomenga aylantiradi [4].
Shunday qilib, internet diskursining grafik va orfografik xususiyatlari
klassik til tizimi bilan uzviy bog‘liq bo‘lsa-da, o‘zining alohida, ijtimoiy-
texnologik sharoitlar bilan belgilanadigan qonuniyatlariga ega. U nafaqat imloviy
me’yorlarning buzilishi emas, balki yangi ekspressiv vositalar, hissiy yuklamalar
va interaktivlikni ifodalovchi muloqot shakllari sifatida tilni boyitib borayotgan
dinamik jarayondir.
Xulosa va munozara
Internet diskursining grafik va orfografik xususiyatlari bugungi zamonaviy
til madaniyatining ajralmas qismiga aylanmoqda. Undagi qisqartmalar, emoji,
aralash grafikalar, ifoda vositalarining kontekstual xususiyati o‘ziga xos
kommunikativ hodisani yuzaga keltiradi. Bu hodisa ayniqsa yosh avlod orasida
ko‘proq tarqalgan bo‘lib, ularning yozma nutqiga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda. Shu bois, bu jarayonni tanqid qilishdan ko‘ra, uni ilmiy jihatdan
tahlil qilish, zarur o‘rinlarda rasmiy til bilan farqlash, yozuv madaniyatini
tarbiyalash muhimdir. Internet tilining o‘z “qoidalari” bor, biroq ularni umumiy
savodxonlik hisobiga bo‘lgan befarqlik emas, balki yangi kommunikativ vosita
deb baholash maqsadga muvofiqdir
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Yusupova D.A. Internet tili va zamonaviy lingvistik jarayonlar // O‘zbek
tilshunosligi masalalari. – Toshkent: Fan, 2021. – №2. – B. 45–52.
2.
Furqat o’g’li, E. S., & Shuxrat o’g’li, M. S. (2025). O’ZBEKISTON
SPORTCHILARINING SPORT SOHASIDA ERISHGAN YUTUQLARI. Лучшие
интеллектуальные исследования, 39(1), 127-131.
3.
Искандаров, Ш. (2025). BOKS SPORTIDA EMOTSIONAL HOLATLAR VA
ULARNING PSIXOLOGIK MAZMUNI. Interpretation and researches, (7 (53)).
4.
Gofurova, G. (2025). SIMPLIFYING MEDICAL INFORMATION FOR THE
GENERAL PUBLIC. International Journal of Artificial Intelligence, 1(2), 1789-
1791.
5.
Mannapovna, G. O. G. (2023). MODERN METHODS IN FOREIGN LANGUAGE
TEACHING METHODOLOGY. International Journal Of Literature And Languages,
3(10), 19-24.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
197
6.
Mannapovna, G. O. G. (2023). Methodology of Teaching English in Higher
Educational Institutions Not Related to Philology. International Journal of
Scientific Trends, 2(2), 61-64.
7.
Mannapovna, G. O. G. (2025). INGLIZ TILINI IKKINCHI TILI SIFATIDA
O'RGANISHNING MUAMMOLARI. ИКРО журнал, 14(02), 1298-1299.
8.
Tukhtaeva, K. D. (2021). Essential features of gender linguistics. Current
Research Journal of Pedagogics, 2(12), 1-6.
9.
Karaeva, K., Tukhtaeva, K., Ibragimova, Z., Djuraeva, M., & Saidova, S.
(2020). Main peculiarities of teaching efl in mixed-ability groups. International
Journal of Advanced Science and Technology, 29(5), 1712-1715.
10.
Xamdamovna, I. M. (2025). HÖRVERSTÄNDNIS UND LESEN IN ENGLISCH
PSYCHOLINGUISTISCHE
KLASSIFIZIERUNG
VON
ÜBUNGEN
FÜR
SPRACHAKTIVITÄTEN. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI,
2(4), 103-107.
11.
Xamdamovna, I. M. (2025). ИНГЛИЗ ТИЛИДА ТИНГЛАБ ТУШУНИШ ВА
ЎҚИШ НУТҚ ФАОЛИЯТЛАРИГА ОИД МАШҚЛАРНИНГ ПСИХОЛИНГВИСТИК
ТАСНИФИ. IZLANUVCHI, 1(3), 52-59.
12.
Jurayevna, B. N., & Rakhmiddinovna, S. M. THE IMAGE OF A FLOWER IN
SITTAI ZARURIYA. SCIENTIFIC REPORTS OF BUKHARA STATE UNIVERSITY
НАУЧНЫЙ ВЕСТНИК БУХАРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА,
179.
13.
Nilufar, O. (2022). The use of effective technology in teaching English
language. Asian Journal of Multidimensional Research, 11(3), 70-75.
14.
Saidmusayev, J. G. (2024). TASHQI IQTISODIY FAOLIYAT TASHKILIY-
HUQUQIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 4(10), 89-98.
15.
Djabbarov, X. D., & Muminova, N. A. (2021). Роль лексико-семантических
средств в интерпретации антропонима тарагай и топонима тарагай.
Theoretical & Applied Science, (1), 406-411.
16.
Муминова, Н. А. (2017). Дидактические игры, используемые для
повышения эффективности уроков родного языка в 1 классах начального
образования. Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов, (4),
39-41.
17.
Muratkhodjayeva, Z. B., & Yoldosheva, S. (2024). DIAGNOSING
KNOWLEDGE ACQUISITION OF PRIMARY CLASS STUDENTS. Web of Scientists
and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 2(6), 23-26.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
198
18.
Crystal D. Language and the Internet. – Cambridge: Cambridge University
Press, 2006. – 280 p.
19.
Sultonova Z.M. Virtual muloqot tilining lingvopragmatik xususiyatlari: filol.
fan. nomz. diss. avtoref. – Toshkent: O‘zR FA Til va adabiyot instituti, 2020. – 28
b.
