THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
82
XX ASRDA O‘ZBEKISTONDA TARIXSHUNOSLIKNING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Zokirov Umrbek Shokirovich
O‘zbekiston Milliy Universiteti
Tarixshunoslik, manbashunoslik va tarixiy tadqiqot
usullari mutaxassisligi 1-kurs Magistratura talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14754265
Anotatsiya
. Ushbu maqolada XX asrda O‘zbekistonda tarixshunoslikning
rivojlanish bosqichlari tahlil etiladi. O‘zbekistonning mustaqil davrga qadar
bo‘lgan tarixshunoslik yo‘li, sovet davrida tarixni yozish va tahlil qilish
metodlari, shuningdek, mustaqillik davrida tarixshunoslik sohasida yuz bergan
o‘zgarishlar ko‘rib chiqiladi. Maqola ilmiy izlanishlar va adabiyotlarni tahlil
qilish orqali XX asrda o‘zbek tarixshunosligining rivojlanishini muhokama qiladi
va bugungi kunda tarixshunoslik sohasida erishilgan yutuqlarni tahlil qiladi.
Maqola tarixshunoslikdagi asosiy metodologik yondashuvlar va metodlarning
o‘zgarishini yoritadi.
Kalit so‘zlar
:
tarixshunoslik, O‘zbekiston tarixi, sovet davri, mustaqillik,
metodologiya, tarixiy manbalar.
XX asrda O‘zbekistonda tarixshunoslik jiddiy o‘zgarishlarga uchradi. Bu
davrda tarixshunoslikning rivojlanishi ikki asosiy bosqichga ajraladi: birinchisi –
Sovet Ittifoqi tarkibidagi davr, ikkinchisi – mustaqillikning qo‘lga kiritilishi bilan
bog‘liq yangi yo‘nalishlar. Sovet davrida tarixshunoslikning asosiy
metodologiyasi Marksizm-Leninizm g‘oyalariga asoslanib, tarixni sinfiy kurash,
inqilobiy o‘zgarishlar va sotsialistik qurilish jarayonlaridan ko‘ra, o‘zbek
xalqining tarixiy qadriyatlari va an'analariga e'tibor kamroq qaratildi.
Mustaqillik davrida esa, tarixshunoslikning yangi yondashuvlari, milliy tarixni
tiklash va uni to‘g‘ri tahlil qilishga qaratilgan ilmiy izlanishlar boshlandi. Ushbu
maqolada XX asrda tarixshunoslikning rivojlanish bosqichlari, metodologik
yondashuvlar va ularning O‘zbekistonda tarixni anglashdagi roli ko‘rib chiqiladi.
Metodologiya
. Maqolani yozishda tarixshunoslikda qo‘llaniladigan ilmiy
metodlar, jumladan, analitik, sinxron va diaxron yondashuvlar, manbalarni
solishtirish va tarixiy kontekstda tahlil qilish metodlari asosida yondashildi.
Tarixshunoslikda o‘rganilayotgan davrlarning ijtimoiy, siyosiy va madaniy
o‘zgarishlarini inobatga olgan holda, ma'lumotlar ilmiy adabiyotlar, arxiv
materiallari va tarixiy manbalarga asoslanib tahlil qilindi. Maqola davomida 20-
asrda O‘zbekistondagi tarixshunoslikning rivojlanishiga oid ilmiy ishlar va
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
83
tadqiqotlar tahlil qilindi, shuningdek, tarixshunoslikning asosiy metodologik
yondashuvlari va o‘zgarishlari muhokama qilindi.
Natijalar
. XX asrning boshlarida O‘zbekistonda tarixshunoslik ilmiy
asosda rivojlanmagan edi. Ijtimoiy-siyosiy va madaniy muhitda ko‘plab
tarixshunoslar ilmiy ishlarga kirishmagan, tarix faqat diniy va mifologik nuqtai
nazardan o‘rganilgan. 1920-yillardan boshlab, O‘zbekiston Sovet Ittifoqining
tarkibiga kirganidan so‘ng, tarixshunoslikda yangi yo‘nalishlar va
metodologiyalar shakllana boshladi. Marxizm-Leninizmga asoslangan tarixiy
materializm g‘oyalari tarixshunoslikda asosiy metodologiya sifatida joriy etildi.
Bu davrda O‘zbekistonda tarixshunoslik ko‘proq ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarni,
sinfiy kurashni va marksistik nuqtai nazardan o‘rganish bilan cheklangan.
1930-50-yillarda O‘zbekistonda tarixshunoslik sohasida ko‘plab yirik ilmiy
tadqiqotlar amalga oshirildi. Tarixshunoslar, asosan, ijtimoiy tuzilmalar, ruslar
bilan o‘zbeklarning aloqalari, shuningdek, turkiy xalqlarning o‘zaro tarixini
o‘rganishdi. Shuningdek, bu davrda O‘zbekistonda tarixshunoslikka oid bir
qancha ilmiy maktablar shakllandi. Ammo, o‘sha davrda tarixni faqatgina Sovet
Ittifoqining mafkuraviy nuqtai nazaridan o‘rganish, so‘z va ilmiy mustaqillikni
cheklab qo‘ygan.
Sovet davrining oxirlariga kelib, tarixshunoslikda ba'zi yangiliklar kiritila
boshladi. 1980-1990-yillarda tarixshunoslikda tarixiy voqealarni o‘rganishning
yangi usullari, shu jumladan arxeologik va antropologik yondashuvlar qo‘llanila
boshladi. Bu davrda O‘zbekistonda tarixshunoslikni rivojlantirishga oid ilmiy
jurnallar va monografiyalar nashr qilindi. Biroq, tarixni to‘g‘ri tahlil qilishda
haliyam siyosiy ta'sirlar mavjud edi.
1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng tarixshunoslik
sohasida yangi bir davr boshlandi. Mustaqillikning ilk yillaridan boshlab,
O‘zbekistonda tarixshunoslikning milliy yo‘nalishlari shakllana boshladi.
Tarixshunoslar o‘zbek xalqining tarixini mustaqil ravishda o‘rganishga, tarixiy
manbalarni qayta tiklashga va tarixshunoslikda milliy qadriyatlarni ilgari
surishga harakat qildilar. Mustaqillik davrida O‘zbekiston tarixi, madaniyati va
an'analarini tiklash uchun ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirildi.
Mustaqillikdan keyingi yillarda, tarixshunoslik sohasidagi ilmiy izlanishlar
yanada jadal rivojlandi. O‘zbekistonning tarixiy yodgorliklari, arxeologik
kashfiyotlar, milliy qadriyatlar haqida ilmiy tadqiqotlar olib borildi.
O‘zbekistonda tarixshunoslikning ilmiy metodologiyasi ham qayta ko‘rib chiqildi
va yangi metodlar qo‘llanila boshlandi. Bu davrda O‘zbekiston tarixshunoslari
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
84
yangi metodlarni, shuningdek, xalqaro ilmiy hamjamiyat bilan hamkorlikni
kuchaytirishdi.
Tahlil va Muhokamalar
. XX asrda O‘zbekistonda tarixshunoslikning
rivojlanishiga turli siyosiy va ijtimoiy jarayonlar katta ta'sir ko‘rsatdi. Sovet
davrida tarixshunoslikning asosiy metodologiyasi marksistik yondashuvlarga
asoslanib, tarixni faqat sinfiy nuqtai nazardan o‘rganishga qaratilgan edi. Biroq,
bu davrda tarixshunoslikni yoritishda milliy qadriyatlar va madaniyat e'tibordan
chetda qolgan. Mustaqillik yillarida esa tarixshunoslikda yangi yondashuvlar
kiritildi. Milliy tarixni o‘rganish va uni xalqning tarixiy an'analariga mos
ravishda qayta tiklash yo‘lida ko‘plab tadqiqotlar olib borildi. Shu bilan birga,
tarixshunoslik sohasidagi ilmiy yondashuvlar, metodologiya va tarixiy
manbalarni tahlil qilishda yangi ilmiy yondashuvlar joriy etildi.
Sovet davridan farqli o‘laroq, mustaqillik davrida O‘zbekiston tarixini
o‘rganish va tiklashda xalqaro tajriba va metodlarni o‘zlashtirishga katta e'tibor
berildi. Shuningdek, tarixshunoslikda hamkorlik, ilmiy jurnallar va
konferensiyalar orqali xalqaro ilmiy hamjamiyatga o‘z hissasini qo‘shish
maqsadida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi.
Xulosa
. XX asrda O‘zbekistonda tarixshunoslik rivojlanishining turli
bosqichlari milliy ongni shakllantirish, ilmiy izlanishlarni rag‘batlantirish va
tarixiy faktlarni to‘g‘ri anglashga xizmat qilgan. Sovet davrida tarixshunoslik
mafkuraviy ta'sirlarga asoslanib rivojlangan bo‘lsa-da, mustaqillik davrida
tarixni ilmiy va milliy nuqtai nazardan o‘rganish jarayoni yanada jadal rivojlandi.
Hozirda O‘zbekistonda tarixshunoslikning yangi yo‘nalishlari, ilmiy tadqiqotlar
va metodologiyalarning o‘sishi davom etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A.Sa’dullaev va boshqalar. O’zbekiston tarixi: Davlat va jamiyat taraqqiyoti.
T:Akademiya 2020.
2.
Shakhnoza, T., & Nargiza, D. (2022). Curriculum improvement at
secondary education. Journal of Positive School Psychology, 6(1s), 111-119.
3.
Ишанходжаева, Г. Т., Кахарова, Н. М., & Кодирова, З. М. (2024).
АСКАРИДОЗ И СУДОРОЖНЫЙ СИНДРОМ. PEDAGOGS, 57(2), 131-132.
4.
Q.Usmonov va boshqa. O’zbekiston tarixi fanidan ma’ruzalar matni. T:
Moliya 2021.
5.
Q.Usmonov va boshqalar. O’zbekiston tarixi. O’quv qo’llanma. T:Meros,
2022.
6.
Usmonov.Q., Sodiqov.M., Oblomurodov.N. O’zbekiston tarixi. O’quv
qo’llanma. - T.: Meros, 2022.
7.
Murtazaeva R.X. O`zbekiston tarixi. Darslik. Toshkent.2023.
