THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
20
MUSTAQILLIK DAVRI MODERN ADABIYOTI
Rayhona Ruzmurodova
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
o‘zbek filologiyasi fakultet 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15113024
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mustaqillik yillarida o‘zbek modern
adabiyotining shakllanish jarayoni, yetakchi ijodkorlar, adabiy yo‘nalishlar
hamda jamiyatga ta’siri haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
modern adabiyot, shaxsiy erkinlik, modernistik uslub,
postmodernistik uslub, eksperimental uslub, milliy ong, milliy mentalitet.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, hayotning barcha jabhalarida,
jumladan, adabiyot sohasida ham katta o‘zgarishlar yuz berdi. Ijod erkinligi
kengaydi, ilgari senzura sabab cheklangan mavzular ko‘tarila boshlandi.
Adabiyotda inson tafakkurining yangi qirralari aks etib, milliy o‘zlik va
mustaqillik ruhi yetakchi mavzularga aylandi. Shu bilan birga, modern adabiyot
tushunchasi ham kengayib, an’anaviy va zamonaviy uslublarning uyg‘unligi
kuzatildi. Modern adabiyot deganda, zamonaviy dunyoqarash va badiiy ifoda
usullarini o‘zida mujassam etgan, turli eksperimental uslublardan
foydalanadigan, shuningdek, global adabiy oqimlardan ta’sirlangan adabiyot
tushuniladi. Mustaqillik davri modern adabiyoti an’anaviy adabiyotdan farqli
o‘laroq, faqatgina o‘tmish voqealarini tasvirlash bilan cheklanmay, balki
zamonaviy hayot, jamiyatdagi o‘zgarishlar, inson tafakkurining rivoji va shaxsiy
erkinlik kabi mavzularni ham o‘z ichiga oladi. Mustaqillik yillarida o‘zbek
adabiyotida turli adabiy yo‘nalishlar rivoj topdi. She’riyatda falsafiy tafakkur,
shaxsiy kechinmalar va ichki erkinlik yetakchi o‘rinni egalladi. Nasrda esa
realizm, postmodernizm, futuristik va eksperimental uslublar keng qo‘llanila
boshlandi. Yangi avlod yozuvchilari va shoirlari inson qalbining eng nozik
qirralarini ochib berishga intildilar. Ular o‘z asarlarida global va milliy
muammolarni o‘zaro bog‘lagan holda, yangi adabiy estetikani shakllantirishga
harakat qildilar.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, adabiyotning taraqqiyotida ham tub
burilish sodir bo‘ldi. Sovet davrida mafkuraviy nazorat ostida bo‘lgan adabiyot
mustaqillik yillarida erkinlikka chiqdi. Yozuvchilar va shoirlar ilgari ochiq
aytilmagan mavzularni ko‘tarish, tarixiy haqiqatni badiiy ifoda etish
imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Bu davrda o‘zbek adabiyotida senzura ta’siri
kamayib, ijodkorlar o‘z fikrlarini erkin bayon qila boshladilar.
Shuningdek, mustaqillik adabiyotga yangi yo‘nalishlar olib kirdi. Realistik
tasvir yetakchilik qilgan o‘zbek adabiyoti asta-sekin modernistik,
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
21
postmodernistik va eksperimental uslublarga yuzlandi. Adabiyot endi nafaqat
milliy o‘zlikni aks ettiruvchi, balki global muammolarni ham o‘z ichiga oluvchi
jarayonga aylandi. Yangi asarlarda insoniy qadriyatlar, erkinlik, milliy ong,
ma’naviy meros kabi mavzular ilgari surildi. Hamda adabiyotda ijodiy
individuallik kuchaydi. Yozuvchilar o‘z uslublarini yaratishga intilib, avvalgi
qoliplar doirasidan chiqishga harakat qildilar. She’riyatda falsafiy fikrlar
chuqurlashib, inson qalbining eng nozik qirralari tasvirlanadigan bo‘ldi. Nasrda
esa eksperimental shakllar ko‘payib, g‘oyalar jilosi yangicha tus oldi.
Mustaqillik yillarida o‘zbek adabiyotida ko‘plab yangi ijodkorlar paydo
bo‘ldi va ular adabiyotni yangi bosqichga olib chiqishdi. Shu bilan birga, ilgari
ijod qilib kelgan, lekin senzura sabab ba’zi mavzularni erkin yoritolmagan
adiblar ham o‘z ijodiy imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishdi.
Shavkat Rahmon
– Mustaqillik davri o‘zbek she’riyatining yorqin
namoyandalaridan biri. Uning she’rlarida modernistik va falsafiy yo‘nalish
ustunlik qiladi. U inson tafakkurini, ichki kechinmalarni va hayotning falsafiy
ma’nosini teran ifodalashga intilgan.
O‘tkir Hoshimov
– Mustaqillik yillarida ham katta iz qoldirgan adiblardan.
Uning "Dunyoning ishlari" asari insoniy qadriyatlar, hayotning murakkabligi va
milliy mentalitetni aks ettirgan asarlardan biridir.
Erkin A’zam –
nasr sohasida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan yozuvchilardan. U
zamonaviy hayotning muammolarini qalamga olib, inson ruhiyati va hayotiy
ziddiyatlarni tasvirlashga e’tibor qaratgan.
Muhammad Solih
– she’riyatda modernistik ruhda ijod qilgan shoirlardan
biri. Uning asarlarida o‘zlikni anglash, erkinlik va insoniy qadr-qimmat
mavzulari yetakchilik qiladi.
Bu ijodkorlar mustaqillik davri o‘zbek adabiyotining shakllanishida muhim
rol o‘ynagan va modern adabiyotning rivojlanishiga katta hissa qo‘shganlar.
Mustaqillik yillarida o‘zbek adabiyotida janr va uslubiy jihatdan sezilarli
o‘zgarishlar kuzatildi. Ilgari an’anaviy realizm va romantizm yetakchilik qilgan
bo‘lsa, bu davrda modernizm, postmodernizm, ekzistensializm va eksperimental
janrlar rivojlandi. She’riyat yangi falsafiy va modernistik yo‘nalishga ega bo‘ldi.
Shoirlar o‘z fikrlarini ko‘proq timsollar orqali ifodalashga intildilar. Shavkat
Rahmon, Rauf Parfi, Faxriyor, Muhammad Solih kabi shoirlarning ijodi bunga
yaqqol misoldir. Ularning she’rlarida inson qalbining nozik kechinmalari, hayot
va borliq haqidagi falsafiy mushohadalar ko‘zga tashlanadi.
Nasr esa o‘zining turli shakl va janrlari bilan rivojlandi. An’anaviy hikoya va
qissa janrlari bilan birga, psixologik va falsafiy romanlar paydo bo‘ldi. Erkin
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
22
A’zam, Isajon Sulton, Tog‘ay Murod kabi yozuvchilar zamonaviy insonning ichki
kechinmalari, murakkab ijtimoiy muhit va tarixiy xotira masalalarini o‘z
asarlarida yoritdilar.
Postmodernizm
o‘zbek adabiyotiga ham kirib keldi. Bu uslubda yozilgan
asarlarda o‘yin va ironiyaga asoslangan tasvir, tarix va bugunning uyg‘unligi,
sub’ektiv nuqtai nazar orqali hikoya qilish kabi usullar ishlatildi. Masalan, Isajon
Sultonning ayrim romanlarida postmodernistik unsurlarni ko‘rish mumkin.
Hamda fantastik adabiyot va ilmiy-fantastik asarlar ham o‘zbek adabiyotida
rivojlana boshladi. Ilgari ko‘proq sarguzasht yoki milliy an’analar asosida
yozilgan fantastika asarlari mustaqillikdan keyin falsafiy va texnologik
yo‘nalishlarga ega bo‘ldi.
Bundan tashqari, axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi adabiyotga
ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Internet asrida yozuvchilar va shoirlar o‘z asarlarini
tezroq tarqatish, global adabiy jarayonda faol ishtirok etish imkoniyatiga ega
bo‘ldilar. Avvallari faqat bosma nashrlar orqali o‘quvchiga yetib boradigan
asarlar bugungi kunda elektron kitoblar, bloglar, ijtimoiy tarmoqlar va onlayn
platformalar orqali keng tarqalmoqda. Bu esa adabiy ijodning yanada
erkinlashishiga, ijodkorlarning dunyo miqyosida tanilishiga zamin yaratmoqda.
Yosh ijodkorlar uchun internet katta imkoniyat eshigini ochdi. Ular o‘z asarlarini
onlayn platformalarda e’lon qilib, keng auditoriyaga yetkaza oldilar.
Shuningdek, globallashuv o‘zbek adabiyotiga yangi janr va uslublarni olib
kirdi. Dunyo adabiy jarayonlaridan xabardorlik oshdi, xalqaro adabiy
almashinuv rivojlandi. Bu esa mustaqillik davri modern adabiyotining keng
qamrovli bo‘lishiga yordam berdi.
Mustaqillikdan keyingi modern adabiyotda milliylik va zamonaviylik
uyg‘unligiga katta e’tibor berildi. Yangi yozilgan asarlar milliy qadriyatlarni
saqlab qolgan holda, zamonaviy adabiy usullar bilan boyitildi. Ba’zi yozuvchilar
tarixiy mavzularga qaytib, milliy qahramonlar, qadimiy an’analar va xalqona
tushunchalarni zamonaviy uslubda tasvirladilar. Masalan, Tog‘ay Murodning
asarlari tarix va zamonaviy hayotning uyg‘un tasvirini beradi. Modernizm va
milliylik uyg‘unligi she’riyatda ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Rauf Parfi va
Shavkat Rahmon kabi shoirlarning she’rlarida an’anaviy o‘zbek she’riyati
shakllari va obrazlari zamonaviy badiiy uslublar bilan boyitilgan. Bundan
tashqari, til masalasi ham dolzarb bo‘lib qoldi. Yangi asarlarda an’anaviy adabiy
til bilan bir qatorda, zamonaviy nutq uslublari, xalq tili va shevalardan ham keng
foydalanila boshlandi. Bu esa asarlarni yanada tabiiy va o‘quvchiga yaqin qiladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
23
Xulosa qilib aytish mumkinki, mustaqillik yillarida o‘zbek adabiyoti ulkan
o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Ijodiy erkinlik adabiy jarayonga yangi nafas olib
kirdi, yozuvchilar va shoirlar milliy o‘zlik va zamonaviy tendensiyalarni
uyg‘unlashtirib, yangi adabiy oqimlarni shakllantirdilar. Modern adabiyotning
rivojlanishi, avvalo, inson tafakkurining o‘zgarishi bilan bog‘liq. Endilikda
adabiyot nafaqat voqealar tasviri, balki inson ongi va ruhiy kechinmalarining
chuqur tahlili bilan ham ahamiyatli bo‘lib bormoqda. Adabiyotga globallashuv va
internet ta’siri kuchaygan bo‘lsa-da, milliylik va an’anaviy qadriyatlar saqlanib
qoldi. Yangi avlod yozuvchilari bu ikki omilni uyg‘unlashtirib, o‘zbek adabiyotini
jahon miqyosida tanitishga intilmoqdalar. Kelajakda mustaqillik davri modern
adabiyoti yanada rivojlanib, yangi janrlar va uslublarni o‘z ichiga olishi, xalqaro
adabiy jarayonda o‘zining mustahkam o‘rniga ega bo‘lishi kutilmoqda. Bu esa
o‘zbek adabiyotining jozibadorligi va salohiyatini yanada oshirishga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
U.Hamdamov Jahon adabiyoti: Modernizm va postmodernizm. Toshkent
“Akadem.nashr”, 2020 y
2.
Jahon adabiyoti.jurnali, 2018 yil, 11-son,
3.
Xolbekov M. XX asr modern adabiyoti manzaralari. Toshkent :“Mumtoz
so‘z”,2014.
4.
Childs, Peter (2008). Modernizm. Yo'nalish. P.
