THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
13
MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALARNI AQLIY
RIVOJLANTIRISHDA DIDAKTIK O‘YINLARNING ROLI
Ortiqova Gulhayo Erkinboy qizi
Kokand university
Ta'lim tarbiya nazariyasi va metodikasi yo‘nalishi
2-bosqich talabasi
Tel: +99895-876-51-51
https://doi.org/10.5281/zenodo.15165178
Annotatsiya
Ushbu ilmiy ishda maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchilarini har tomonlama
rivojlantirish hamda ularning shaxsiy yutuqlarini tizimli kuzatishda mental
arifmetikaning o‘rni va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida
mental arifmetikaning bolalarda tafakkur, diqqat, xotira va tezkor fikrlash kabi
muhim psixologik-pedagogik ko‘nikmalarni rivojlantirishdagi roli yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
mental arifmetika, maktabgacha ta’lim, rivojlanish, diqqat,
xotira, monitoring, metodika, intellektual salohiyat, pedagogik yondashuv, tahlil.
Аннотация
В данной научной работе рассматривается роль и практическое
значение
ментальной
арифметики
в
всестороннем
развитии
воспитанников дошкольного образования, а также в систематическом
отслеживании их личных достижений. В ходе исследования раскрыта роль
ментальной арифметики в развитии у детей таких важных психолого-
педагогических навыков, как мышление, внимание, память и быстрота
мышления.
Ключевые слова:
ментальная арифметика, дошкольное образование,
развитие, внимание, память, мониторинг, методика, интеллектуальный
потенциал, педагогический подход, анализ.
Annotation
This scientific work examines the role and practical significance of mental
arithmetic in the holistic development of preschool children and in the systematic
monitoring of their individual achievements. The study highlights the
contribution of mental arithmetic to the development of essential psychological
and pedagogical skills such as thinking, attention, memory, and quick reasoning
in children
Keywords:
mental arithmetic, preschool education, development, attention,
memory, monitoring, methodology, intellectual potential, pedagogical approach,
analysis.
KIRISH
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
14
Mamlakatimizda soʻnggi yillar mobaynida maktabgacha taʼlim tizimini isloh
qilish davlat siyosati darajasiga koʻtarildi. Sogʻlom va har tomonlama rivojlangan
avlodning shakllanishini taʼminlashga qaratilgan samarali maktabgacha taʼlim
tizimini tashkil qilish boʻyicha qabul qilingan tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar
bunga yaqqol misol boʻla oladi. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 9-sentyabrdagi “Maktabgacha taʼlim tizimini tubdan
takomillashtirish
choratadbirlari
toʻgʻrisida”gi
PQ-3261-son
qarorida
maktabgacha yoshdagi bolalarni uygʻun rivojlantirish hamda sifatli maktabgacha
taʼlimni tashkil etish boʻyicha vazifalar belgilangan. Shuningdek, globallashuv
davrida maktabgacha taʼlim sohasidagi muhim vazifalarni quyidagicha talqin
qilish mumkin: – rivojlangan davlatlar darajasidagi taʼlimni joriy etish; – taʼlim
muassasalari va taʼlimiy xizmat isteʼmolchilari oʻrtasidagi hamkorlikni
kuchaytirish; – isteʼmolchi va taʼlim muassasasi oʻrtasidagi raqobatbardoshlikni
yanada kuchaytirish; – bolalarni maktab taʼlimiga tayyorlashning samarali
yoʻllarini aniqlash; – bola tarbiyasiga ijtimoiy jamoatchilikni jalb etish vazifasi
hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biridir.
1
Maktabgacha ta’lim davri inson hayotining eng muhim bosqichlaridan biri
bo‘lib, bu davrda bolaning intellektual, emotsional, ijtimoiy va jismoniy
rivojlanishi uchun mustahkam poydevor qo‘yiladi. Shu bois bu bosqichda
bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlovchi metod va texnologiyalarni
joriy etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ulardan biri –
mental
arifmetika
uslubidir.
2
Mental arifmetika orqali tarbiyalanuvchilar nafaqat tez va aniq hisoblashni
o‘rganadilar, balki bu jarayon orqali ularning ijodiy fikrlashi, kuzatuvchanligi,
axborotni qayta ishlash tezligi ortadi. Natijada, ta’lim jarayonida monitoring
tizimini takomillashtirish, har bir bolaning individual rivojlanish darajasini
baholash imkoniyati kengayadi. Shuning uchun ham ushbu mavzu doirasida
mental arifmetikaning maktabgacha ta’lim muassasalaridagi ahamiyatini chuqur
tahlil qilish dolzarb masala sanaladi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotning metodologik asosi maktabgacha yoshdagi bolalarning
intellektual salohiyatini yuksaltirish, diqqat-e’tibor, xotira va tezkor fikrlash kabi
kognitiv funksiyalarini rivojlantirishda mental arifmetikaning ta’sirini aniqlashga
yo‘naltirilgan. Shu bilan birga, bolalar rivojlanishini tizimli kuzatish va monitoring
1
Yo’ldosheva Nilufar., Sharopova Amira Muzaffarovna. 4-5 yoshli bolalarda e’tibor,xotira va mantiqiy fikirlashni
rivojlantirishda mental arifmetikaning ahamiyati. (2025). Yangi O’zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o’rni va
rivojlanish omillari, 15(2), 225-b.
2
Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanishida mental arifmetikaning ahamiyati. (2025). Yangi O’zbekiston
taraqqiyotida tadqiqotlarni o’rni va rivojlanish omillari, 15(2), 222-b.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
15
asosida baholash usullari ham ushbu ilmiy ishlanmaning asosiy yo‘nalishlarini
tashkil etadi.
Tadqiqot metodlari:
Ilmiy adabiyotlar tahlili: Mental arifmetika va maktabgacha yoshdagi
bolalar rivojlanishi bo‘yicha nazariy manbalarni tahlil qilish.
Empirik kuzatuv: Bolalarning mashg‘ulotlardagi ishtiroki, faolligi va
rivojlanish ko‘rsatkichlarini muntazam kuzatish.
Suhbat va anketalar: Tarbiyachilar va ota-onalar bilan suhbatlar o‘tkazish,
bolalarning rivojlanishi haqidagi fikrlarni yig‘ish.
Eksperimental tadqiqot: Mental arifmetika asosida tashkil etilgan darslar
asosida eksperimental guruhni shakllantirish va nazorat guruhi bilan solishtirish.
Monitoring: Har oyda bolalarning diqqat, xotira, hisoblash ko‘nikmalari,
mantiqiy fikrlashi kabi ko‘rsatkichlarini monitoring orqali qayd etish va tahlil
qilish.
Tadqiqotda quyidagi yondashuvlardan foydalanildi:
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv: Har bir bolaning yosh va individual
xususiyatlarini inobatga olgan holda faoliyat tashkil etildi.
Innovatsion yondashuv: Mental arifmetikaning ilg‘or texnologiyalari
(abakus, vizual treninglar, ritmik mashqlar) amaliyotga joriy qilindi.
Integratsiyalashgan
yondashuv:
Mental
arifmetika
boshqa
rivojlantiruvchi yo‘nalishlar bilan uyg‘unlashtirildi (musiqa, jismoniy tarbiya, til
o‘rganish va boshqalar).
ADABIYOTLAR TAHLILI
Maktabgacha yoshdagi bolalarni har tomonlama rivojlantirish masalasi
zamonaviy pedagogika va psixologiyaning markaziy yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Shu sababli, bolalarning intellektual, emotsional va ijtimoiy
rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar soni yildan-yilga ortib
bormoqda. Xususan, mental arifmetika sohasidagi adabiyotlar tahlili, bu
uslubning bolalar tafakkuriga ijobiy ta’sirini chuqur o‘rganish imkonini beradi.
Mental arifmetika tushunchasi ilk bor Yaponiyada shakllanib, so‘ng butun
dunyoda keng tarqalgan. U abakus (hisob cho‘plari yoki boncukli hisob qurilmasi)
yordamida tez va aniq hisoblashga o‘rgatish orqali miyani bir vaqtning o‘zida ikki
tomonlama (chap va o‘ng yarimsharlar) faollashtirishga asoslanadi. Mental
arifmetika metodikasi haqida Y. Kumon, T. Ueda, X. Takashi kabi xorijiy mualliflar
ilmiy ishlanmalar yaratgan. Ularning tadqiqotlarida ayniqsa bolalarda diqqatni
jamlash, xotira, ijodiy fikrlash va tezkor qaror qabul qilish qobiliyatining
rivojlanishi alohida ta’kidlanadi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
16
O‘zbekistonda esa maktabgacha ta’limga oid davlat dasturlarida (jumladan,
"Ilk qadam" davlat o‘quv dasturi) bolalarni kognitiv rivojlantirishga katta e’tibor
qaratilgan. Pedagog olimlar — S. Karimova, N. Abdullayeva, D. Komilova, N.
Mamatqulova kabi tadqiqotchilarning ilmiy izlanishlarida bolalarning tafakkur,
nutq va mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish yo‘llari bayon etilgan.
Mental arifmetikaning monitoring jarayoniga ta’siri haqida ham bir qancha
tadqiqotlar mavjud. Jumladan, bolalar rivojlanishini muntazam kuzatish va
baholash bo‘yicha G. Davletova va M. Yusupovaning ishlanmalarida har
tomonlama baholov tizimlarining afzalliklari, individual yondashuv va kognitiv
rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlik yoritilgan. Ushbu yondashuvlar orqali mental
arifmetika darslari natijasini real vaqt rejimida kuzatish, o‘zgarishlarni aniqlash
va metodik ishlarni takomillashtirish mumkinligi asoslab berilgan.
NATIJALAR
Tadqiqot jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalar bilan olib borilgan
mental arifmetika mashg‘ulotlari, ularning har tomonlama rivojlanishiga samarali
ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini isbotladi. Amaliy kuzatuvlar va monitoring
tahlillariga asoslangan holda quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
1.
Intellektual
rivojlanishda
ijobiy
siljishlar
kuzatildi
Mental arifmetika mashg‘ulotlarida ishtirok etgan bolalarda:
o
Hisoblash tezligi o‘rtacha 35–40% ga oshdi;
o
Mantiqiy fikrlash va matematik tushunchalar ancha mustahkamlandi;
o
Xatolar soni kamaydi, aniqlik darajasi yaxshilandi.
2.
Diqqat va xotira ko‘nikmalari ancha mustahkamlandi
o
Bolalar diqqatni uzoqroq vaqt davomida jamlay olishni o‘rgandilar;
o
Vizual va eshituv orqali eslab qolish tezligi oshdi;
o
Ketma-ketlikda eslab qolish, obrazli tasavvur orqali yod olish
ko‘nikmalari shakllandi.
3.
Ijtimoiy va emotsional rivojlanishda ijobiy o‘zgarishlar sezildi
o
Bolalarda o‘ziga bo‘lgan ishonch ortdi;
o
Jamoa bilan ishlash ko‘nikmalari rivojlandi;
o
Mustaqil fikr bildirish va muammoni hal qilishga intilish kuchaydi.
4.
Monitoring samaradorligi oshdi
o
Mental arifmetika asosida ishlab chiqilgan kuzatuv kartochkalari va
mezonlar orqali bolalarning individual rivojlanish xaritasi tuzildi;
o
Ota-onalarga aniq, dalillarga asoslangan ma’lumotlar taqdim etildi;
o
Tarbiyachilar har bir bolaning qaysi ko‘nikmasi qanchalik
rivojlanganini aniqlash imkoniga ega bo‘ldilar.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
17
5.
Fanlararo o‘zaro bog‘liqlik mustahkamlandi
o
Mental arifmetika boshqa mashg‘ulotlardagi (nutq rivojlantirish,
mantiqiy o‘yinlar, matematik mashqlar) muvaffaqiyatga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatdi.
3
Yuqoridagi diagramma mental arifmetika mashg‘ulotlari boshlanishidan
oldin va keyingi natijalarni grafik tarzda ko‘rsatib beradi. Ko‘rinib turibdiki, har
bir ko‘rsatkichda (hisoblash tezligi, diqqatni jamlash, xotira va boshqalar)
sezilarli o‘sish kuzatilgan.
MUHOKAMA
Mental arifmetika – bu bolalarga abakus yordamida hisoblashni va
keyinchalik xabarsiz holda, ya'ni miyada tasavvur orqali tezkor hisoblashni
o‘rgatuvchi metodik tizimdir. Ushbu yondashuv bolaning miyasining chap va o‘ng
yarimsharlarini bir vaqtda faollashtiradi. Chap yarimshar mantiqiy fikrlash,
hisoblash va tahlil qilish uchun javobgar bo‘lsa, o‘ng yarimshar tasavvur,
ijodkorlik va intuitsiyani boshqaradi.
4
Mental arifmetika mashg‘ulotlari quyidagi sohalarni faol rivojlantiradi:
Diqqatni jamlash va ushlab turish qobiliyati;
Xotira hajmi va tezkor eslab qolish ko‘nikmasi;
Tez va to‘g‘ri qaror qabul qilish;
3
Nodira Muxitdinova. Fotima Ubaydullayeva. Mental arifmetikaning rivojlanish bosqichlari va bolalar intellekti
shakllanishidagi ahamiyati. (2025). MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI, 3(2).
4
Moʻminov, K., & Xusanova, D. (2024). MTMda raqamli texnologiyalar asosida mental arifmetikani joriy etish
usulllari. Modern Science and Research, 3(1).
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
18
Tasavvur va obrazli fikrlash;
Ijodiylik va mantiqiy tafakkur.
Mental arifmetikaning yana bir muhim afzalligi – bu o‘yin shaklida,
bolalarning yosh xususiyatlariga mos tarzda olib borilishi. Mashg‘ulotlar vizual
materiallar, musiqiy ritm, jismoniy mashqlar, raqamli kartochkalar orqali
o‘rgatiladi. Bu esa bolaning faol ishtirokini ta’minlab, uni charchatmaydi va darsga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Kuzatuv monitoringi – bu tarbiyalanuvchilarning rivojlanishini doimiy
ravishda tahlil qilish va baholash tizimidir. Mental arifmetika darslari monitoring
uchun qulay asos yaratadi, chunki bolalarda har oyda aniq ko‘rsatkichlar bo‘yicha
o‘sish kuzatiladi (hisoblash tezligi, xatolar soni, diqqatni saqlash davomiyligi va
h.k.).
5
Quyidagi yo‘nalishlarda monitoringni samarali olib borish mumkin:
Intellektual rivojlanish: masalalarni yechish tezligi va aniqligi, fikrlash
dinamikasi.
Emotsional-psixologik holat: o‘ziga bo‘lgan ishonch, mustaqil qaror
qabul qilishga tayyorlik.
Sotsial moslashuv: guruhda ishlash ko‘nikmasi, kommunikativ
faoliyat.
Diqqat va xotira ko‘rsatkichlari: raqamlar ketma-ketligini eslab qolish,
e’tibor doirasi va aniqligi.
Monitoring natijalari asosida har bir bolaning rivojlanish xaritasi tuziladi,
ota-onalar bilan individual maslahatlar tashkil etiladi va darslar mazmuni
moslashtiriladi.
Amaliy kuzatuvlarga ko‘ra, mental arifmetika mashg‘ulotlarida qatnashgan
bolalarda quyidagi o‘zgarishlar kuzatilgan:
3 oyda diqqatni jamlash ko‘rsatkichlari 25–35% ga yaxshilangan;
Bolalarda o‘z-o‘ziga ishonch, mustaqil fikrlash va tez javob berish qobiliyati
kuchaygan;
Ota-onalar va tarbiyachilar fikriga ko‘ra, bolalarning boshqa fanlardagi
muvaffaqiyati ham oshgan.
6
Bu esa mental arifmetika nafaqat matematik ko‘nikmalarni, balki
bolalarning umumiy intellektual rivojlanishini jadallashtiruvchi vosita ekanini
isbotlaydi.
5
Rajabova, L. (2022). Mental arifmetika – maktabgacha yoshdagi bolalarga ogʻzaki sanashga oʻrgatishning noan’anaviy
usuli. Центр научных публикаций (buxdu.uz), 3(3).
6
Yo‘lbarsov Abdullajon To‘lanboy o‘g‘li. Mental arifmetikani bola xotirasining rivojlanishida tutgan o‘rni. Formation of
psychology and pedagogy as interdisciplinary sciences Italia. 2023.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
19
XULOSA
Zamonaviy ta’lim tizimi bolalarning erta yoshdanoq individual
qobiliyatlarini aniqlash, ularni maqsadli rivojlantirish va har tomonlama
shakllantirishga katta e’tibor qaratmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
mental arifmetika nafaqat didaktik vosita, balki pedagogik jarayonni
jonlantiruvchi, bolada tafakkur va idrokni uyg‘otuvchi muhim metodik yo‘nalish
sifatida o‘zini oqlamoqda.
Tadqiqotlar va kuzatuv natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu yo‘nalish orqali
tarbiyalanuvchilarning tafakkur darajasi, bilimga bo‘lgan qiziqishi, o‘zini ifoda eta
olish va anglash qobiliyati sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tariladi. Bundan
tashqari, ta’lim jarayonida olib borilayotgan monitoring mexanizmlarining
samaradorligi ham oshadi, chunki bolalarning rivojlanish dinamikasi aniq va
tizimli tarzda aks ettiriladi.
Umuman olganda, mental arifmetika vositasida maktabgacha yoshdagi
bolalarning rivojlanish ehtiyojlariga moslashgan holda yondashish, ularning
intellektual salohiyatini ochib berishda va sifatli ta’lim muhitini shakllantirishda
muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanishida mental
arifmetikaning ahamiyati. (2025). Yangi O’zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni
o’rni va rivojlanish omillari, 15(2), 221-224.
2.
Abdullayeva Nigora Azamat qizi. (2025). “Maktabgacha ta’lim va tarbiya
yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishini takomillashtirishda tarbiyachining
o‘rni”. Journal of new century innovations, 69(3), 238-241.
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 8 майдаги
«Ўзбекистон Республикаси мактабгача таълим тизимини 2030 йилгача
ривожлантириш Концепциясини тасдиқлаш тўғрисида»ги ПҚ-4312-сонли
қарори.
4.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 22.12.2020
йилдаги 802-сон “Мактабгача таълим ва тарбиянинг давлат стандартини
тасдиқлаш тўғрисида”ги қарори. https://lex.uz/docs/5179335
5.
Rajabova, L. (2022). Mental arifmetika – maktabgacha yoshdagi bolalarga
ogʻzaki sanashga oʻrgatishning noan’anaviy usuli. Центр научных публикаций
(buxdu.Uz), 3(3).
6.
“O’zbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar
rivojlanishiga qo„yiladigan davlat talablari” 2018-yil 18-iyun 1-MH-son.Toshkent.
