АЛЛОМАГА НАВОИЙ ТАЪРИФИ

THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF

PEDAGOGICAL SCIENCES

International scientific-online conference

142

АЛЛОМАГА НАВОИЙ ТАЪРИФИ

Умид Мавлянов

Гулистон давлат университети

https://doi.org/10.5281/zenodo.15211464

Аннотация

. Мазкур мақолада Ҳиротда темурйлар даврида

шаклланган ўзига хос академия – Бойсунғур Санъат академиясининг
кенжа вакилларидан бўлган Фахруддин Али Сафийнинг ҳаёти ва мероси
тадқиқ этилган. Мутафаккирнинг ўзига хос джунёқараши ва меросининг
аҳамиятли томонларидан бири сифатид “Мажолис ун-нафоис”да Алишер
Навоий ўзидан 22 ёш кичик замондоши Али Сафийга махсус ўрин ажратиб,
унга алоҳғида эҳтиром билан таърифлар келтиргани таъкидланган.

Калит сўзлар

. Али Сафий, мерос, Кошифий, Хожа Аҳрор, Жомий,

Навоий, Ҳирот, Ҳасанхожа Нисорий, Мажолис ун нафоис, “Рашаҳот айн ул-
ҳаёт, Латоиф ут-тавоиф, Одобул асҳоб.

Фахруддин Али Сафий 1463 йил 12 февралда Ҳиротда Ҳусайн Воиз

Кошифий оиласида туғилган бўлиб, ўз даврининг етук алломаларидан
бири эди. У Жомий, Навоийларнинг тавсия-маслаҳатлари билан 1474-1490
йилларда Хожа Аҳрорнинг котиби, энг содиқ муриди, маслакдоши
сифатида 16 йиллик махсус камолот босқичини ўз бошидан кечирган эди.
Натижада аллома 1490-йилда Султон Ҳусайн Бойқаро томонидан Ҳиротга
таклиф этилган, давлатнинг бош воизи деб эълон қилинган. У Ҳиротнинг
ўша пайтдаги барча машҳур мадраса, масжид ва хонақоҳларида ислом,
шариат арконлари билан бир қаторда хожагония-нақшбандия тариқати
таълимоти ва амалиётининг билимдони, фатво бера оладиган юксак
нуфузли давлат ва дин арбобига айланган эди.

“Мажолис ун-нафоис”да Навоий ўзидан 22 ёш кичик замондоши Али

Сафийга махсус ўрин ажратиб, қуйидагича жуда катта ҳурмат-эҳтиром ва
холислик билан таърифлаб, ижоди ва фаолиятига юксак баҳо берган эди:
“Мавлоно Сафий – Мавлоно Ҳусайн Воизнинг ўғлидур. Бағоят дарвешваш
ва фоний сифат ва дардманд шева йигитдур. Ҳирийдан Самарқандға
Ҳазрат Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор суҳбатиға мушарраф бўлур учун борди ва
андоқ дерларким, онда қабул шарафин топиб, иршод ва талқин саодатиға
сарафроз бўлиб, яна Хуросонға келди. Табъи хўб воқеъ бўлубтур…
(матлаъ)”.

Али Сафийнинг ҳаёти, шахсий тақдирида, илмий ижод, фаолиятида

Абдураҳмон Жомий фавқулодда ўрин тутган, унга тахаллус (Сафий)
берган.

THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF

PEDAGOGICAL SCIENCES

International scientific-online conference

143

Али

Сафийнинг

шахсий

ҳаёти,

оила

қурган-қурмаганлиги,

фарзандлари ва яқинлари ҳақида бизнинг қўлимизда бўлган барча асосий
манбаларда ва мавжуд тадқиқотларда бирон-бир маълумот йўқ, ёки ҳали
аниқланмаган. Фақатгина Али Сафийнинг ўзи “Рашаҳоту айнил ҳаёт”да
Саъдуддин Қошғарийнинг аммаси ёхуд синглисига уйланиб, Жомийга
божа бўлганлигини пирига бағишланган қайдлари ичида маълумот
сифатида келтиради. Ана шу маънода биз Али Сафий оила қурган, лекин,
Навоий қайдича, “дардманд шева”, “фоний сифат”лигидан фарзанд
кўрмаган деган хулосага келишимиз мумкин.

Навоийнинг Али Сафий ҳақида ҳар бир таърифини ёзишига диққат

қилиниши лозим. Зеро, Навоий ўз тазкирасини 1492 йилдан кейин ёзган,
бу пайтда Али Сафий эндигина 30 ёшга кирган, балоғат даврига қадам
қўяётган эди. Ҳали ўзининг шоҳ асари - “Рашаҳоту айнил-ҳаёт” ёзилмаган,
Навоий тазкирасига киритилишнинг шартларидан бири бўлган ғазаллар
“Девон”и ҳам йўқ эди. Лекин, шунга қарамай, Навоий уни ўша давр Ҳирот
буюклари қаторида юксак баҳолаган. Бу мутлақо тасодиф ҳам бўлмаган
бўлса керак.

Зеро, Абдулҳай ибн Абдулфатҳ ал-Ҳусайний ўзининг “Насабномаи

Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор (қ.с.)” асарида Мавлоно Абдураҳмон Жомийнинг
Али Сафий ҳақидаги қуйидаги фавқулодда таъриф ва баҳосини келтириб
ўтишига қараганда ҳам Али Сафийнинг 1490-1492 йиллардаёқ жуда катта
маънавий-руҳоний обрў-эътибор қозонганлиги, буни Жомийдек улуғ
орифлар эътироф этганлиги маълум бўлади. “Ҳазрати Махдуми Мавлоно
Абдураҳмон Жомий Хожанинг шаънида (Хожа Аҳрорнинг ўғли Хожа
Қутбиддин Яҳъё) Мавлоно Фахруддин Али хизматини назарда тутиб,
“Қандай латофат ва ҳусни истеъдодки, Хожанинг хизматини қилади”,
дебдилар. Яна “Унинг суҳбатига етишганимда,-деб давом этган эди
Жомий, - унга нисбатан лутфона моил бўлдим. Ҳайратдан фарёд
қилишимга оз қолди”, - деган эканлар”.

Қолаверса, Ҳасанхожа Нисорий Бухорий ўзининг “Музаккири аҳбоб”

асарида “Мавлоно Фахриддин Али Воиз” деб аталган анчагина муфассал
фасл ажратиб, унинг илмий ва диний фаолияти, меросига юқори баҳо
берган. Фақат замондошлари ёки кейинги давр муаллифларигина эмас,
Али Сафийнинг биринчи маънавий устози бўлган отаси Воиз Кошифий
ҳам ўғли Алининг истеъдод, салоҳият ва қобилиятига юксак баҳо берган.
“Шариф оталари (яъни Кошифий) “Тафсири Форсий”ни тамом муносабати
билан бир таърих айтган. Жаноб мавлоно Ҳусайн ўз китобида ўғли айтган

THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF

PEDAGOGICAL SCIENCES

International scientific-online conference

144

бу таърих васфида шундай ёзадилар: “Пок вужуди ва соф қалби завол
топмасин, аржуманд фарзандимиз бу варақлар тугалланиши таърихида
рубоий иншо қилибди, мана ўша рубоий ...”, - деб юксак баҳоси ва
эътирофини билдирган. Али Сафийга отаси бу баҳони 1494 йилда
билдирган бўлса, Жомий ундан икки йил аввал, 1492 йилда айтган эди.

Биз Али Сафийнинг отаси, устозлари, замондошларининг унинг

фаолияти ҳақидаги эътирофларини қиёсий таҳлил этиб, уларда Али
Сафийнинг ўз даври илму маърифатининг тарғиботчиси сифатида
эътироф этилганига гувоҳ бўлдик, унинг илмий меросининг таҳлили
асосида қуйидаги 13 та асари борлигини аниқладик: 1. «Рашаҳоту айнил-
ҳаёт» (Ҳаёт булоғи томчилари); 2. «Латоиф ут-тавоиф» (Тоифалар
лутфлари) ёки «Латоиф уз-зароиф» (Зарифлар лутфлари); 3. «Маҳмуд ва
Аёз»; 4. «Анис ул-орифийн фил-маваиз» (Панд-насиҳатда орифлар дўсти);
5. «Туҳфат ул-хоний»; 6. «Ҳирз ул-амон мин фаттан уз-замон» (Замон
шумликларидан омон сақловчи тумор); 7. «Одоб ул-асҳоб» (Дўстлар
одоби); 8. «Кашф ул-асрор» (Сирларни кашф этиш); 9. «Усули
нақшбандиййа»; 10. «Фарасномаи Сафий»; 11. «Лавоиҳ-ул-қамар» («Ойнинг
кўринишлари»); 12. «Асрори Қосимий»; 13. Луғати Али Сафий.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, биринчидан, Али Сафийнинг ўз

даврининг етук алломаси бўлиб шаклланишида Ҳиротдаги маънавий
муҳит, отаси ва устозлари – Жомий, Қошғарий ва Навоийларнинг таъсири
кучли бўлган. Иккинчидан, аллома ўз даврининг забардаст олими
сифатида дин, тасаввуф, ахлоқ, риторика каби соҳаларда ижод қилган ва
асарлар қолдирган. Учинчидан, Али Сафийнинг асарлари Мовароуннаҳр ва
Хуросондаги фалсафий фикрлар тараққиёти, дин ва тасаввуф алломалари
ҳаёти, мероси ва дунёқараши тўғрисида маълумот берувчи бирламчи,
ишончли манбалардандир.

Адабиётлар:

1.

Mavlyanov, U. (2022). ABOUT “THE ART ACADEMY OF BAYSUNKUR”.

European International Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 2(06), 133-138.
2.

Ord. Prof. Dr. A.Z.V.Togan. Bugunku Turkili – Turkistan ve yakin tarihi,

Cilt.I. -Istanbul, 1942-1947. -S. -696; Ord. Prof. Dr. A.Z.V.Togan. Umumi Turk
tarihine giris, Cilt.I. -Istanbul,1946. -S. 488.
3.

Ғиёсиддин бинни Хумомиддин Хондамир. Макорим ул-ахлоқ (Яхши

хулқлар). –Т.: Ғ.Ғуломномида ги адабиёт ва санъат нашриёти, 1967. –Б. 39-
107.

THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF

PEDAGOGICAL SCIENCES

International scientific-online conference

145

4.

Mavlyanov, U. N. (2021). FAHRUDDIN ALI SAFI'S TEACHING ABOUT

BEING. Bulletin of Gulistan State University, 2021(2), 61-67.
5.

Mavlyanov, U. N. (2020). Problems of Ontology in the Heritage of Ali Safi.

International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding, 7(7),
540-545.
6.

Mavlyanov, U. N. (2021). FAHRUDDIN ALI SAFI'S TEACHING ABOUT

BEING. Bulletin of Gulistan State University, 2021(2), 61-67.
7.

Мавлянов, У. Н. (2020). ПРОБЛЕМЫ ОНТОЛОГИИВ НАСЛЕДИИ АЛИ

САФИ. Вестник Российского философского общества, (1-2), 200-209.
8.

Sangirova, D. (2019). Hajj and the ruling pilgrims. A look at the past, (18),

27.
9.

Sangirova, D. K. (2000). Tarikhi Azizi. vaznyi istochnik po istorii

izucheniya tsarskogo colonial’nogo perioda.
10.

Марғилоний, М. А. (1999). Тарихи Азизий (Фарғона чор мустамлакаси

даврида). Нашрга тайѐрловчилар, сўзбоши ва изоҳлар муаллифлари: Ш.
Воҳидов, Д. Сангирова. Тошкент: Маънавият.
11.

Хамидова, Х., & Мирзаева, Н. (2022). Xx asr boshlarida mirzachol

vohasidagi agrar oʻzgarishlar (―Туркестанское селъское хозяйство jurnali
asosida). Современные инновационные исследования актуальные
проблемы и развитие тенденции: решения и перспективы, 1(1), 631-634.
12.

Самадов, Б. К., & Абдушукурова, И. К. (2021). ИСПОЛЬЗОВАНИЕ

ТЕХНОЛОГИИ ТРИЗ В ПРЕПОДАВАНИИ ИСТОРИИ. Проблемы науки, (6
(65)), 85-87.
13.

Абдушукурова, И. К. (2017). Применение инновационных технологий

в преподавании социологии. Проблемы педагогики, (6 (29)), 12-13.
14.

Абдушукурова, И. К., & Темирова, Н. Э. (2014). Борьба против

торговли людьми в Узбекистане. Молодой ученый, (4), 466-468.
15.

Kudratov, D. (2023). ABOUT THE SHRINE OF KHOJAMUSKENT FATHER IN

JIZZAH OASIS. American Journal Of Social Sciences And Humanity Research,
3(12), 73-78.
16.

Қудратов, Д. (2022). IX-XIV АСРНИНГ ЎРТАЛАРИ ШАҲАРЛАРИНИНГ

РИВОЖЛАНИШ ОМИЛЛАРИ. RESEARCH AND EDUCATION, 236.
17.

Qudratov, D. (2021). PECULIARITIES OF THE FIRST URBANIZATION

PROCESSES IN THE FERGANA VALLEY. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF
HISTORY, 2(12), 13-16.

THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF

PEDAGOGICAL SCIENCES

International scientific-online conference

146

18.

Urazalievna, A. G., & Fotima, X. (2024). TURKISTON QO’RBOSHILAR

HARAKATI VA ULARNING FAOLIYATI. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI
ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 5-10.
19.

Urazalievna, A. G., & Aziza, P. (2024). FARG’ONA VODIYSIDAGI

ISTIQLOLCHILIK HARAKATLARI VA UNING TARIXIY AHAMIYATI. IJTIMOIY
FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(1), 12-15.
20.

Абдулхай, Г. У. (2020). ТУРКИСТОН АССР: ҚАНДАЙ ДАВЛАТ БЎЛИШИ

КЕРАК ЭДИ. ВЗГЛЯД В ПРОШЛОЕ, 3(1).
21.

Абдулҳай, Г. ТУРКИСТОН МАТБУОТИДА ЯНГИ ДАВЛАТ ХУСУСИДАГИ

МУНОЗАРАЛАР (1918-1924 ЙИЛЛАР). INFOLIB: ИНФОРМАЦИОННО-
БИБЛИОТЕЧНЫЙ ВЕСТНИК Учредители: Общество с ограниченной
ответственностью с участием иностранного капитала" E-LINE PRESS",(1),
56-60.
22.

Xoshimjon o‘g’li, R. I. (2024). 8.4 MOVAROUNNAHRGA ISLOM DININING

KIRIB KELISHI VA UYG ‘ONISH DAVRINING BOSHLANISHI. Innovative
technologies in construction Scientific Journal, 8(1), 12-15.
23.

Rayimjonov, I. X. O. G. L. (2022). ERSHI (MINGTEPA) HUDUDIDAGI

TARIXIY-ARXEOLOGIK YODGORLIKLARI XUSUSIDA. Scientific progress, 3(5),
193-197.
24.

Алибеков, У. Ю. Custom and rites tiller in ethnology-ecological culture

folk Uzbekistan Alibekov U. Земледельческие обычаи и обряды в
этноэкологической культуре народов Узбекистана. PROBLEMS OF MODERN
SCIENCE AND EDUCATION, 46.
25.

Yuldashevich, A. U., & Musurmonkulovich, M. S. From the Ethnic History of

the Population of Ustrushana. JournalNX, 7(04), 37-4