THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
141
МУДОФАА ВАЗИРЛИГИ ОРГАНЛАРИНИНГ МАЪМУРИЙ ИШ
ЮРИТИШДАГИ ЎРНИ
Ш.Х.Қушбоқов
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
катта ўқитувчиси, доцент
Ш.Э.Баҳодиров
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15302470
Mudofaa vazirligi organlari ma’muriy huquqbuzarlik ishlarini yuritishda
muhim o‘rin tutadi, xususan, harbiy xizmat bilan bog‘liq qonunbuzarliklarni
ko‘rib chiqishda alohida vazifalarni bajarib, davlat xavfsizligi va harbiy intizomni
ta’minlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasida Mudofaa vazirligining
ma’muriy ish yuritish faoliyati “Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risida”gi Kodeks
(MJtK) va “O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari to‘g‘risida”gi qonunga
asoslanadi. Ushbu jarayonda harbiy xizmatchilarning huquq va majburiyatlari,
shuningdek, qonun ustuvorligini ta’minlash masalalari alohida e’tiborga olinadi.
Xorijiy tajribalarni tahlil qilish orqali O‘zbekistondagi amaliyotni yanada
takomillashtirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish mumkin.
Mudofaa vazirligi organlarining ma’muriy ish yuritishdagi vazifalari
Mudofaa vazirligi organlari ma’muriy ish yuritishda asosan harbiy xizmat
bilan bog‘liq huquqbuzarliklarni ko‘rib chiqadi. Bularga quyidagilar kiradi:
Harbiy intizomni buzish (masalan, xizmat vazifalarini bajarishdan bo‘yin
tovlash);
Xizmat joyini ruxsatsiz tark etish;
Qurol-yarog‘ bilan notog‘ri muomala qilish;
Harbiy xizmatga oid boshqa ma’muriy qonunbuzarliklar.
Olim V. M. Manoxin ma’muriy ish yuritishning harbiy sohadagi
xususiyatlarini tahlil qilar ekan, “harbiy intizomni ta’minlash ma’muriy ish
yuritishning asosiy maqsadi” deb ta’kidlaydi [1]. Uning fikricha, Mudofaa
vazirligi organlari tomonidan amalga oshiriladigan ma’muriy ish yuritish
nafaqat huquqbuzarlikni bartaraf etish, balki harbiy xizmatning umumiy
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda Mudofaa vazirligi organlari ma’muriy ish yuritishda MJtK
normalariga amal qiladi. MJtKning 245-moddasiga ko‘ra, ma’muriy
huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ish rasmiy protokol tuzish bilan boshlanadi, bu esa
jarayonning qonuniyligini ta’minlaydi. Shuningdek, “O‘zbekiston Respublikasi
Qurolli Kuchlari to‘g‘risida”gi qonun (13-modda) harbiy xizmatchilarning
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
142
intizomiy javobgarligini tartibga solib, ularning ma’muriy huquqbuzarliklarga
nisbatan jazolanishini belgilaydi. O‘zbekistonlik olim R. Davletov buni “harbiy
sohada ma’muriy ish yuritishning o‘ziga xos xususiyatlari” deb ta’kidlaydi [2].
Uning fikricha, Mudofaa vazirligi organlarining faoliyati harbiy intizomni
mustahkamlash va davlat xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan.
Ma’muriy ish yuritishning O‘zbekistondagi amaliy jihatlari
O‘zbekistonda Mudofaa vazirligi organlari tomonidan ma’muriy ish yuritish
bir necha bosqichlardan iborat:
Harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan huquqbuzarlik aniqlanadi,
dalillar to‘planadi va ma’muriy protokol tuziladi.
Huquqbuzarlikning sabablari, oqibatlari va aybdor shaxsning shaxsiyati
o‘rganiladi.
Vakolatli organ (masalan, harbiy qism komandiri yoki maxsus komissiya)
ishni ko‘rib chiqib, ma’muriy jazo qo‘llaydi.
Harbiy xizmatchilar qaror ustidan yuqori turuvchi organlarga yoki sudga
shikoyat qilish huquqiga ega (MJtK, 287-modda).
Olim Sh. X. Xo‘jayev ma’muriy ish yuritishning O‘zbekistondagi
xususiyatlarini tahlil qilar ekan, “harbiy sohadagi ma’muriy ish yuritish qat’iy
intizom va qonunga rioya qilishni talab qiladi” deb ta’kidlaydi [3]. Uning fikricha,
Mudofaa vazirligi organlarining faoliyati nafaqat huquqbuzarliklarni bartaraf
etish, balki harbiy xizmatchilarning qonunga hurmat bilan munosabatda
bo‘lishini tarbiyalashga xizmat qiladi.
Xorijiy tajribalar
Ma’muriy ish yuritishning xorijiy tajribalarini tahlil qilish O‘zbekistondagi
amaliyotni yanada takomillashtirish imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Xususan, AQSH,
Rossiya va Germaniya kabi davlatlarning harbiy sohadagi ma’muriy ish yuritish
tajribalari muhim misollar sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.
AQSH tajribasi
AQSHda harbiy sohada ma’muriy ish yuritish “Uniform Code of Military
Justice” (UCMJ) asosida tartibga solinadi. UCMJ harbiy xizmatchilarning
intizomiy va ma’muriy javobgarligini belgilab, ma’muriy huquqbuzarliklarni
ko‘rib chiqishda aniq jarayonlarni ko‘zda tutadi. Masalan, “Non-Judicial
Punishment” (NJP) deb ataluvchi mexanizm harbiy xizmatchilar tomonidan
sodir etilgan yengil ma’muriy huquqbuzarliklarni sudgacha ko‘rib chiqish
imkonini beradi. Bu jarayonda komandirlar ma’muriy jazo qo‘llash vakolatiga
ega, lekin ayblanuvchiga apellyatsiya qilish huquqi beriladi.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
143
Olim J. W. Bishop AQSHdagi ma’muriy ish yuritishni “harbiy intizomni
saqlash va xizmatchilarning huquqlarini muvofiqlashtirishga xizmat qiluvchi
muhim institut” deb ta’riflaydi [4]. Uning fikricha, NJP mexanizmi tezkor va
samarali bo‘lib, sud tizimini ortiqcha yuklamasdan, intizomiy masalalarni hal
qilishga imkon beradi. O‘zbekiston uchun AQSH tajribasidan sudgacha bo‘lgan
ma’muriy jazo qo‘llash mexanizmlarini o‘rganish va ularni mahalliy sharoitga
moslashtirish foydali bo‘lishi mumkin.
Rossiya tajribasi
Rossiyada harbiy sohada ma’muriy ish yuritish “Rossiyskaya
Federatsiyaning ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risida”gi Kodeks (KoAP RF) va
“Harbiy xizmat to‘g‘risida”gi qonunga asoslanadi. Rossiya Mudofaa vazirligi
organlari
harbiy
xizmatchilar
tomonidan
sodir
etilgan
ma’muriy
huquqbuzarliklarni ko‘rib chiqishda faol ishtirok etadi. Masalan, intizomiy
buyruqlarga rioya qilmaslik yoki xizmat joyida qonunga xilof xatti-harakatlar
ma’muriy ish yuritish doirasida ko‘rib chiqiladi.
Olim A.A.Karmolitskiy Rossiyadagi ma’muriy ish yuritishni “harbiy
xizmatning qonunga muvofiqligini ta’minlashga xizmat qiluvchi muhim vosita”
deb ataydi [5]. Uning fikricha, Rossiyada ma’muriy ish yuritish jarayonida
komandirlarga keng vakolatlar berilgan bo‘lib, bu intizomiy masalalarni tezkor
hal qilishga imkon beradi. O‘zbekiston uchun Rossiya tajribasidan ma’muriy ish
yuritishning tezkorligi va samaradorligini oshirishga qaratilgan mexanizmlarni
o‘rganish mufid bo‘lishi mumkin.
Germaniya tajribasi
Germaniyada
harbiy
sohada
ma’muriy
ish
yuritish
“Wehrdisziplinarordnung” (WDO) qonuni asosida amalga oshiriladi. Ushbu
qonun harbiy xizmatchilarning intizomiy va ma’muriy javobgarligini tartibga
solib, ma’muriy huquqbuzarliklarni ko‘rib chiqishda shaffof va adolatli
yondashuvni ta’minlaydi. Germaniyada ma’muriy ish yuritish jarayonida
xizmatchilarning huquqlariga alohida e’tibor beriladi, ularga advokat jalb qilish
va qaror ustidan shikoyat qilish imkoniyati beriladi.
Olim H. Schulze Germaniyadagi ma’muriy ish yuritishni “harbiy intizom va
demokratik prinsiplarni muvofiqlashtirishga xizmat qiluvchi tizim” deb
ta’riflaydi [6]. Uning fikricha, Germaniyada ma’muriy ish yuritish jarayonida
shaffoflik va adolatga ustuvor ahamiyat berilishi uning samaradorligini oshiradi.
O‘zbekiston uchun Germaniya tajribasidan ma’muriy ish yuritishda
fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan mexanizmlarni o‘rganish
muhim ahamiyatga ega.
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
144
Xorijiy tajribalardan O‘zbekiston uchun tavsiyalar
Xorijiy tajribalarni tahlil qilish asosida O‘zbekiston Mudofaa vazirligi
organlarining ma’muriy ish yuritishdagi faoliyatini yanada takomillashtirish
uchun quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
Sudgacha jazo qo‘llash mexanizmlarini joriy etish
. AQSHdagi NJP kabi
tizimni mahalliy sharoitga moslashtirib, yengil ma’muriy huquqbuzarliklarni
tezkor ko‘rib chiqish imkonini yaratish.
Shaffoflik va adolatlilikni oshirish
. Germaniya tajribasidan kelib chiqib,
ma’muriy ish yuritish jarayonida harbiy xizmatchilarga advokat jalb qilish va
qarorlar ustidan shikoyat qilish imkoniyatlarini kengaytirish.
Tezkorlik va samaradorlik
. Rossiya tajribasidan foydalanib, ma’muriy ish
yuritish jarayonini soddalashtirish va komandirlarning vakolatlarini
optimallashtirish.
Trening va malakali kadrlar
. Ma’muriy ish yuritishda ishtirok etadigan
xodimlar uchun muntazam treninglar o‘tkazish, xorijiy tajribalarni o‘rganish
orqali ularning kasbiy ko‘nikmalarini oshirish.
Mudofaa vazirligi organlari O‘zbekistonda ma’muriy ish yuritishda muhim
rol o‘ynaydi, xususan, harbiy xizmat bilan bog‘liq qonunbuzarliklarni ko‘rib
chiqishda davlat xavfsizligi va intizomni ta’minlaydi. Ushbu jarayon MJtK va
boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga asoslanadi. Xorijiy tajribalar, xususan,
AQSH, Rossiya va Germaniya amaliyotlarini tahlil qilish O‘zbekistonda ma’muriy
ish yuritishning samaradorligini oshirish uchun yangi imkoniyatlarni ko‘rsatadi.
Shaffoflik, adolatlilik va tezkorlikka asoslangan xorijiy mexanizmlarni mahalliy
sharoitga moslashtirish orqali Mudofaa vazirligi organlarining ma’muriy ish
yuritishdagi faoliyatini yanada takomillashtirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Манохин В. М. Административное право в военной сфере:
Монография. – М.: Воениздат, 2009. – Б. 134.
2.
Давлетов Р. Маъмурий ҳуқуқ: Дарслик. – Т.: ТДЮИ, 2019. – Б. 78.
3.
Хўжаев Ш. Х. Маъмурий жавобгарлик: Илмий таҳлил. – Т.: Ўзбекистон,
2020. – Б. 102.
4.
Bishop J. W. Justice Under Fire: A Study of Military Law. – New York:
Charterhouse, 1974. – P. 89.
5.
Кармолицкий А. А. Административное право: Учебник. – М.: Юрайт,
2015. – Б. 45.
6.
Schulze H. Militärrecht und Wehrdisziplin: Lehrbuch. – Berlin: De Gruyter,
2018. – S. 112.
