THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
171
ҚОНУНЧИЛИК ТАШАББУСИНИ АМАЛГА ОШИРИШНИНГ
АСОСИЙ ШАКЛЛАРИ
Баймуротов Ғайрат Панжиевич
Қарши давлат университети ўқитувчиси
E-mail: GgayratBoymurodovv@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15425800
Аннотация:
Ушбу тезис қонунчилик ташаббуси институтининг
моҳияти ва аҳамиятини очиб беради. Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи қонун
ижодкорлиги жараёнининг муҳим босқичи бўлиб, қонун лойиҳаларини
ишлаб чиқиш ва қонунчилик органига киритиш имкониятини яратади.
Калит сўзлар:
Қонунчилик ташаббуси, қонун лойиҳаси, қонун
ижодкорлиги, субъектлар, ваколатлар, тартиб, демократия, шаффофлик.
Амалдаги қонунчиликда, шунингдек илмий адабиётларда қонунчилик
ташаббуси ҳуқуқи қандай шаклларда амалга оширилиши мумкинлиги
бўйича турли хил ёндашувлар мавжуд. Бундай шакллар орасида
қуйидагилар кўрсатилади: қонун лойиҳаларини киритиш (бунда баъзан
янги қонун лойиҳаларини киритиш ва амалдаги қонунчиликка
ўзгартиришлар киритишни кўзда тутувчи қонун лойиҳаларини киритиш
икки хил шакл сифатида кўрсатилади), Ўзбекистон Республикаси
Конституцияси моддаларига ўзгартиришлар ва уларни қайта кўриб чиқиш
тўғрисида таклифлар киритиш, қонун лойиҳаларига ўзгартиришлар,
парламент қарорлари лойиҳалари, қонунчилик таклифлари.
Кўрсатилган ёндашувларнинг хилма-хиллиги қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқини амалга ошириш шакллари масаласида аниқ ишлаб чиқилган
илмий асос йўқлигидан далолат беради. Бунинг оқибати амалдаги
қонунчиликда ушбу масалани ҳуқуқий тартибга солишда зиддиятлилик
юзага келишидир.
Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга ошириш шаклларига ягона
илмий асосланган ёндашувга эга бўлиш учун қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқининг ҳуқуқий моҳиятидан ҳам, қонунчилик жараёнининг
ривожланиш мантиғидан ҳам келиб чиқиш керак. Бу ерда қонунчилик
ташаббуси ҳуқуқининг ҳуқуқий моҳиятининг шундай жиҳатлари муҳимки,
бу ҳуқуқ айнан қонунчилик жараёнининг элементи ҳисобланади ва у
қонунчилик жараёнини қўзғатиш мақсадида амалга оширилади.
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг ҳеч бирида қонун лойиҳаси
тушунчасига расман таъриф берилмаган. Бироқ Ўзбекистон Республикаси
Олий
Мажлиси
Қонунчилик
палатасига
киритиладиган
қонун
лойиҳаларини ва Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатига
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
172
тақдим этилган қонунларни юридик-техник жиҳатдан расмийлаштириш
қоидаларида қуйидагича норма ўрнатилган: “Қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқи Қонунчилик палатасига Ўзбекистон Республикаси Конститутсияси,
Ўзбекистон Республикасининг конститутсиявий қонунлари ва қонунлари
лойиҳаларини, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Конститутсиясига,
Ўзбекистон Республикасининг конститутсиявий қонунлари ҳамда
қонунларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги қонун
лойиҳаларини ёхуд Ўзбекистон Республикаси қонунларини ўз кучини
йўқотган деб топиш тўғрисидаги қонун лойиҳаларини киритиш шаклида
амалга оширилади”.
Бизнинг фикримизча, кўрсатилган ёндашув процессуал нуқтаи
назардан асоссиздир, чунки парламентга янги қонун лойиҳасини киритиш
ёки амалдаги қонунга тузатиш киритувчи ёки уни бекор қилувчи қонун
лойиҳасини киритиш ўртасида ҳеч қандай протсессуал фарқлар мавжуд
эмас. Бинобарин, буларнинг барчаси қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини
амалга оширишнинг бир шакли ҳисобланади.
Демак,
қонунчилик
ташаббуси
ҳуқуқи,
айнан
қонунчилик
жараёнининг элементи бўлар екан, бошқа ҳуқуқ ижодкорлик жараёнига
хос шаклларда амалга оширилиши мумкин эмас. Шундай қилиб,
конституция ва қонуннинг ҳар хил юридик табиатидан келиб чиқиб,
илмий нуқтаи назардан, Конституцияга тузатишлар киритиш ва
қоидаларини қайта кўриб чиқиш тўғрисидаги таклифларни киритиш
қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга ошириш шакллари эмаслиги
аниқ бўлади.
Худди шу сабабга кўра, парламент қарорлари лойиҳаларини
киритишни қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга ошириш шаклларига
киритиш ҳам ноқонунийдир. Шуни таъкидлаш ўринлики, қонунчилик
ташаббуси қонун ҳужжатларини ўз ичига олмайди. Балки, норматив-
ҳуқуқий ҳужжатнинг алоҳида бир тури бўлган қонунларни қамраб олиши
керак.
Қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга ошириш муаммоларини
ўрганувчилар орасида қонун лойиҳаларига тузатишлар киритишни ушбу
ҳуқуқни амалга ошириш шаклларига тегишли деб ҳисоблайдиганлар ҳам
борлигини таъкидлаш лозим.
Шу билан бирга, юқорида таъкидланганидек, қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқини амалга оширишнинг мақсади қонунчилик жараёнини
қўзғатишдан иборат; қонунчилик жараёнининг ривожланиш мантиқидан
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
173
келиб чиқадиган бўлсак, бу ҳуқуқ қонунчилик жараёнининг биринчи
босқичида - қонунчилик ташаббуси босқичида амалга оширилади. Қонун
лойиҳасига тузатишлар киритиш эса қонунчилик жараёнини бошлаб
бермайди. Қонун лойиҳасига тузатиш киритиш ҳуқуқини амалга
оширишнинг мақсади парламент томонидан киритилган ва кўриб
чиқилаётган қонун лойиҳасига концепсиял бўлмаган тузатишлар
киритиш бўйича ёндашувни таклиф қилишдир. Шунга мувофиқ, қонун
лойиҳасига тузатишлар қонунчилик жараёнининг қонун лойиҳаси
матнини такомиллаштиришдан иборат бўлган босқичларида, хусусан,
қонун лойиҳасининг иккинчи ўқиш босқичида, камроқ ҳолларда - учинчи
ўқиш вақтида берилади, лекин қонунчилик ташаббуси босқичида эмас.
Шундай қилиб, қонун лойиҳаларига тузатишлар киритиш ҳуқуқи
алоҳида ҳуқуқдир ва уни қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга ошириш
шакли сифатида кўриб чиқиш мумкин эмас.
Юридик адабиётларда кўпинча қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи
парламентга янги қонунни ишлаб чиқиш ва қабул қилиш тўғрисида
қонунчилик таклифини киритиш шаклида амалга оширилиши
мумкинлиги таъкидланади[1]. Қонун лойиҳасига нисбатан қонунчилик
таклифи умумийроқ, камроқ батафсил хусусиятга эга. Қонунчилик
таклифи келажакдаги қонуннинг ғояси, концепсиясидир. Шу муносабат
билан, қонунчилик таклифларини киритишни қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқини амалга ошириш шакли сифатида тан олишнинг алоҳида
аҳамияти таъкидланади. У қонунчилик таклифини киритиш парламент
ишида қонун лойиҳасининг ғоясини йўқотмаслик, уни қайд етиш
имконини беришини кўрсатади, бу еса қонун лойиҳасини мустақил
равишда тайёрлаш имкониятига эга бўлмаган қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқи субъекти бўлган ғоялар ташаббускорларига нисбатан жуда
муҳимдир.
Ушбу икки регламент қоидаларига кўра, фақат парламент аъзолари
қонунчилик таклифлари билан чиқишлари мумкин. Қонунчилик
таклифида ҳуқуқий тартибга солиш мақсади ва предметини, ушбу қонун
қабул қилинишининг ижтимоий-иқтисодий ва бошқа оқибатларининг
прогнозини кўрсатган ҳолда қонунни ишлаб чиқиш ва қабул қилиш
зарурлигининг асосланиши берилиши керак, ҳуқуқий тартибга солишнинг
тахминий соҳасидаги қонунчилик ҳолати акс эттирилиши керак.
Шундай қилиб, қонунчилик таклифини парламентга юбориш билан
бундай таклиф ташаббускори ва парламент ўртасида парламентнинг
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
174
қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш ғоясини маъқуллаши бўйича ҳуқуқий
муносабат пайдо бўлади. Ушбу ҳуқуқий муносабатнинг натижаси тегишли
парламент органи (махсус тузилган ишчи гуруҳ) томонидан қонунчилик
таклифи асосида қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш ёки бундай ишлаб
чиқишни рад этиш тўғрисидаги қарор ҳисобланади.
Демак, қонунчилик таклифини киритишни қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқини амалга ошириш шакли сифатида кўриб бўлмайди, чунки
қонунчилик таклифини киритиш қонун лойиҳасини киритиш шаклида
қонунчилик ташаббусини амалга ошириш учун шартдир. Шунга мувофиқ,
қонунчилик таклифи ташаббускори ва парламент ўртасидаги ҳуқуқий
муносабат қонунчилик жараёни доирасидан ташқарида, унинг
бошланишидан олдин содир бўлади ва қонунчилик ташаббуси ҳуқуқий
муносабати эмас. Қонунчилик таклифини киритиш қонунчилик
жараёнини қўзғатиш мақсадида эмас, балки парламентни қонун
лойиҳасини ишлаб чиқиш учун чора кўришга ундаш мақсадида амалга
оширилади.
Фуқаролар томонидан жамоатчилик ташаббусларини йўналтириш
ҳам қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга ошириш шакли сифатида
кўриб чиқилиши мумкин эмас. Фуқароларнинг зарур сони билан қўллаб-
қувватланган жамоатчилик ташаббуси тегишли даражадаги эксперт ишчи
гуруҳига юборилади, у норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳасини ишлаб
чиқишнинг мақсадга мувофиқлиги ва (ёки) ушбу ташаббусни амалга
ошириш бўйича бошқа чоралар тўғрисидаги масалани ҳал қилади[2].
Шундай қилиб, жамоатчилик ташаббусини йўналтириш ва уни
фуқаролар томонидан қўллаб-қувватлаш ҳали қонунчилик жараёнини
бошлаб бермайди, балки фақат тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжат
лойиҳасини ишлаб чиқиш зарурлиги масаласини қўяди. Бундан ташқари,
бундай норматив-ҳуқуқий ҳужжат қонун бўлиши шарт эмас. Бу қонун ости
ҳужжати ҳам бўлиши мумкин. Ва бундан ҳам ташқари, фуқароларга
қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини бериш масаласида биринчи қадам
уларни конституциявий даражада белгиланган ушбу ҳуқуқ субъектлари
доирасига киритиш бўлиши керак.
Шу билан бирга, юқорида таъкидланганидек, қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқини амалга оширишнинг бошланиш нуқтаси қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқи субъекти томонидан қонунни қабул қилиш жараёнини қўзғатиш
мақсадида амалга ошириладиган ҳаракат сифатида қонун лойиҳаси ва
унга илова ҳужжатларни парламентга йўналтиришдир; ушбу ҳуқуқ эса
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
175
парламент томонидан қонун лойиҳасини кўриб чиқиш учун қабул
қилингандан кейин амалга оширилган ҳисобланади, бу эса қонунчилик
ташаббуси босқичини якунлайди[3].
Шунга мувофиқ, қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини ушбу ҳуқуқ
субъекти томонидан Қонунчилик палатаси спикери номига уни қонун
лойиҳаси ташаббускорлари таркибига киритиш тўғрисидаги хатни
йўллаш шаклида амалга оширишнинг иложи йўқ. Қонун лойиҳаси ва унга
илова ҳужжатлар парламентга йўллангандан сўнг, ушбу қонун лойиҳаси
бўйича қонунчилик жараёни қўзғатилади, қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи
аллақачон маълум бир субъектлар томонидан амалга оширилмоқда ва
шундан сўнг қандайдир босқичда, яъни қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини
амалга ошириш жараёнида бошқа субъект худди шу қонун лойиҳаси
бўйича қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини қайта бошлай олмайди, худди шу
қонунчилик жараёнини қайта қўзғата олмайди. Демак, қонунчилик
ташаббуси ҳуқуқи субъекти томонидан Қонунчилик палатаси спикери
номига уни қонун лойиҳаси ташаббускорлари таркибига киритиш
тўғрисидаги хатни йўллаш қонунчилик жараёнини қўзғатмайди.
Парламент томонидан қонун лойиҳасини кўриб чиқиш учун қабул
қилингандан сўнг, қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи амалга оширилди,
қонунчилик ташаббуси босқичи якунланди ва шу муносабат билан
аллақачон амалга оширилган қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга
оширишни бошлаш, уни қонунчилик ташаббуси босқичидан ташқарида
амалга оширишни бошлаш имкони йўқ.
Албатта, Қонунчилик палатаси депутатини қонун лойиҳаси
ташаббускорлари таркибига қўшиш муҳим амалий аҳамиятга эга. Ушбу
ҳаракат орқали, бир томондан, парламент аъзолари тегишли қонунчилик
ташаббусини фаол қўллаб-қувватлашларини намойиш этадилар, ўзларини
у билан боғлай бошлайдилар; бошқа томондан, ташаббускорлар сонининг
кўпайиши билан қонун лойиҳасининг ўзи қонунчилик жараёнининг бошқа
иштирокчилари ва жамият кўз ўнгида кўпроқ "вазн"га эга бўлади. Шундай
қилиб, гарчи ҳуқуқий нуқтаи назардан, қонун лойиҳаси ва унга илова
ҳужжатларни дастлаб парламентга йўлламаган қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқи субъектлари ушбу қонун лойиҳасининг ташаббускорлари бўла
олмасалар ҳам, лекин ушбу қонунчилик ташаббусини сиёсий жиҳатдан
ифодалаш учун улар, масалан, "қонун лойиҳасининг тарафдорлари" деб
ҳисобланишлари мумкин. Қонунчилик жараёнининг иштирокчисининг
бундай янги мақоми қонунчиликда ўз аксини топиши мумкин, бу
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
176
қонунчилик ташаббуси ҳуқуқининг юридик табиатига ҳеч қандай тажовуз
қилмайди ва қонунчилик жараёнининг ривожланиш мантиқига зид
келмайди.
Натижада, илмий нуқтаи назардан, қонунчилик ташаббуси
ҳуқуқининг юридик табиати, қонунчилик жараёнининг ривожланиш
мантиқидан келиб чиқиб, қонунчилик ташаббуси ҳуқуқини амалга
оширишнинг ягона шакли парламентга қонун лойиҳасини киритишдир.
Шунга мувофиқ, айнан қонун лойиҳаси қонун яратиш жараёни
бошланадиган асосдир.
Иқтибослар:
1.
Антонова О. А. Законодательная инициатива граждан как форма
участия в управлении делами общества и государства // Вестник
Прикамского социального института. 2018. № 2 (80). С. 10.
2.
Тотубаева А.Т. Институт законодательной инициативы как форма
участия граждан Кыргызской Республики в управлении делами
государства в законодательной власти // International Journal of Humanities
and Natural Sciences, vol.1-2. С. 199
3.
Нигметзянова Л. Н. К вопросу о формах реализации права
законодательной инициативы в субъектах Российской Федерации //
Право и государственность. 2024. №4 (5). С. 28
