https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
291
IQTIDORLI O’QUVCHILAR BILAN YANGI TEXNOLOGIYALAR
ASOSIDA ISHLASH YO’LLARI.
Shukurov Xursan Gadoyevich,
Norova Intizor Haqberdiyevna,
Turdiyev Yorqin Ochilovich.
Matematika fani o‘qituvchilari, BuxMTI akademik litseyi
Annotatsiya: Maqolada iqtidorli bolaning shaxsiy faolligi asosida
individual iste‘dodni shakllantirish va amalga oshirish yo’llari, shaxsning o’z-
o’zini rivojlantirish psixologik mexanizmlari muhim ahamiyatga egaligi haqida bir
necha qarashlar ilgari surilgan.
Kalit so‟zlar: Iqtidor, amaliy-yo‘naltirilgan tizim, yuksak qobiliyatlar,
individual mashg‘ulotlar.
Iqtidorli o’quvchi - bu u yoki bu faoliyatda yorqin, oshkora, ba‘zida mashhur
yutuqlari (yoki bu kabi yutuqlar uchun ichki asosga egaligi) bilan ajralib turuvchi
boladir. Bugungi kunda ko’pchilik psixologlar tan olishlaricha, iqtidorning sifat
jihatdan o’ziga xosligi va rivojlanish xususiyati darajasi - bu doim irsiyat va
bolaning faoliyati bilan bog’liq bo’lgan (o’yin, ta‘lim, mehnat) ijtimoiy muhitning
murakkab o’zaro ta‘siri natijasidir. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
(AKT)dan foydalanish o’quvchilarga ularni qiziqtirgan savollarga javob
topishlariga yordam beradi, ular uchun mohiyati noma‘lum bo’lib, ammo qiziq
bo’lgan hodisalar to’g’risida o’ylanishga undaydi. Muammoni o’ylash jarayonida
bahs-munozaralar, turli-tuman fikr-mulohazalar yuzaga keladi. A.Maslou,
N.A.Bernshteyn va boshqa mashhur olimlarning fikrlariga tayangan holda,
psixolog V.S.Yurkevich tomonidan yuksak qobiliyatlar rivojlanishining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
292
(iqtidorning) uch qonuni ajratib berilgan: Bola ijobiy hissiyotlari yuzaga keladigan
faoliyatdagina qobiliyatlarning rivojlanishi yuz beradi.
Qobiliyatlarning rivojlanishi uchun bolaning asosiy faoliyati (ta‘lim va
darsdan tashqari faoliyat) murakkablik darajasini doimiy oshirib borish zarur.
Faoliyat rivojlantiruvchi bo’lishi uchun (ham qobiliyati hamda bolaning shaxsi)
bola uchun (ichki motivatsiyasi bo’yicha) ahamiyatga ega bo’lishi zarur.
Iqtidorning erta namoyon bo’lishi ikki yoshdan olti yoshgacha kuzatiladi. Bunday
bolalar ikki-uch yoshdan o’qishga intiladilar, uch-to’rt yoshda o’qishni va sanashni
biladilar, besh-olti yoshda so’zlarni va uncha katta bo’lmagan jumlalarni yoza
oladilar.
Yetti yoshdan o’n yoshgacha bo’lgan davrda bolalar ko’p hollarda kolleksiya
yig’ishga (markalar, medallar, sevimli mul‘tfil‘m va kino qahramonlarining
rasmlari va hk), qog’oz, yog’och va boshqa materiallardan turli predmetlarning
loyihalarini yasashga qiziqadilar. Iqtidorli bolalar 3 yoshdan 5 yoshgacha barcha
noma‘lum bo’lgan narsalarga va yangiliklarga nisbatan mustaqil ravishda javob
axtarishda faollik ko’rsatib, kattalarga turli savollar beradilar. Bu savollarga
berilgan javoblar orqali atrof olamni, voqeahodisalarning sabab va oqibatlarining
bog’liqligini anglaydilar, shaxsiy hatti-harakatlarini ongli ravishda boshqara
oladilar.
Maktab faoliyatining vazifasi o’quvchilarning qobiliyatlari va shaxsiy-
individual sifatlarini rivojlanirish uchun sharoitlar yaratish hisoblanadi va bu bozor
iqtisodiyoti sharoitida o’quvchini uzluksiz ta‘limga tayyorlaydi, bo’lajak
bitiruvchini mehnat bozorida raqobatbardoshligini ta‘minlaydi. Pedagog va
o’quvchilarning hamkorlikdagi ilmiytadqiqot ishlarining maqsadi – AKT -
kompetentlikni oshirish, pedagogika fanining yutuqlarini o’rganish va innovatsion
faoliyatda uni sinovdan o’tkazish, jamiyatga moslashuv, shaxsning ijodiy o’z-
o’zini rivojlantirishida AKTdan foydalanish hisoblanadi. Ilmiy-tadqiqot faoliyati,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
293
bu o’qituvchi va o’quvchining o’zaro ta‘siri vositasidir. An‘anaviy ta‘limiy
dasturlarda odatda kreativlik va kommunikativ qobiliyatlarni rivojlantirish muhim
hisoblanmaydi. U faqatgina zarur bilim, ko’nikma va malakalarni egallashga
imkoniyat yaratadi. Iqtidorli bolalarning ta‘lim olishlarida yangicha yondashuv,
kompyuter orqali ta‘limiy va rivojlantiruvchi dasturlar, AKTdan foydalanuvchi ish
metodlari va shakllari zarurdir. O’quvchilar bilan ishlash jarayonida vazifani
imkon qadar yaxshiroq bajarib o’qituvchining maqtoviga sazovor bo’lishga
intiladigan, bir-birlari bilan raqobatlashuvchi o’quvchilar guruhi shakllanadi.
O’quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda, shuningdek,
o’quvchilarning ta‘lim va tarbiya mazmunining har bir bosqichlari uchun vazifalar
belgilanadi: Ta‘limning birinchi bosqichi: kichik maktab yoshidagi
o’quvchilarning ijodiy imkoniyatlarini aniqlash va rivojlantirish; o’quv faoliyatiga
barqaror
qiziqishni
shakllantirish;
tadqiqotchilik
faoliyatiga
qiziqishni
shakllantirish; mustaqil faoliyat elementlarini shakllantirish; ijodiy faoliyat asosi
sifatida obrazli idrok va xayol elementlarini rivojlantirish; o’ziga, insonlarga ijobiy
munosabatni shakllantirish; olam, hayot, jamiyatga qadriyatli munosabatni
shakllantirishdan iborat.
Ta‘limning ikkinchi bosqichida: o’quvchilarning intellektual va ijodiy
imkoniyatlarini rivojlantirish; o’quv va ijodiy faoliyatga bo’lgan barqaror motivni
shakllantirish; tadqiqotchilik faoliyati elementlarini o’zlashtirish; mustaqil faoliyat
asoslarini shakllantirish; tasavvurni rivojlantirish; shaxs sifatida o’ziga, insonlar
shaxsiga qadriyatli munosabatni shakllantirish; olam, hayot, jamiyatga qadriyatli
munosabatni shakllantirish.
Ta‘lim uchinchi bosqichi vazifalari: katta sinf o’quvchilarining aqliy va
ijodiy faolliklarini rivojlantirish; o’quv va ijodiy faoliyatga barqaror motivatsiyani
shakllantirish; mustaqil ta‘lim olishga ehtiyojni shakllantirish; tadqiqotchilik
faoliyati metodlarini egallash; mustaqil intellektual va ijodiy faoliyatni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
294
rivojlantirish; obrazli idrok va xayolga oid qobiliyatlarini amalga oshirish; shaxs
sifatida o’ziga va inson shaxsiga qadriyatli munosabat xulqini amalga oshirish;
hayotiy vaziyatlarni va ularning yechimini to’g’ri idrok eta olish qobiliyati.
Iqtidorli o’quvchilar bilan ish quyidagi yo’nalishlarda amalga oshiriladi:
o’quvchilarning sinfdan tashqari va maktabdan tashqari ijodiy faoliyatlarini tashkil
etishda maktabning intellektual, moddiy-texnik imkoniyatlaridan ko’proq
foydalanish: fan to’garaklari va qiziqishlar bo’yicha to’garaklar; sport seksiyalari,
kompyuter ijodkorligi to’garaklari; ijodiy guruhlar; teatr studiyalari; tadqiqotchilik
ishlari; olimpiada ishtirokchilarining tayyorgarliklari; individual mashg’ulotlar;
Bolalar va o’smirlar iqtidorlari diagnostikasi; O’quvchilarning ilmiy-tadqiqotchilik
faoliyatiga qiziqish va moyilliklarini barvaqt uyg’otish, bu jarayonga jiddiy
tayyorlash; Faol fuqarolik pozitsiyasini, yuksak axloqiy sifatlar va ma‘naviy
madaniyatni tarbiyalash. Mazkur yo’nalishdagi ishlarni amalga oshirish
quyidagilarni nazarda tutadi: O’quvchining ijodiy faoliyat tajribasini egallashiga
yo’naltirilgan ta‘lim metodlari mazmunini ishlab chiqish, bu quyidagi elementlarni
qamrab oladi: tushunish, hodisalarning yashirin mexanizmlarini anglab yetish,
ularning sababoqibatli aloqadorligi, mazkur hodisalarning rivojlanish tarzini
oldindan ko’ra bilish qobiliyati sifatida; dalillarni anglab yetish va tahlil yetishda
muammoni aniqlash va qo’yish qobiliyati; olingan bilimlarni tadqiqotchilik va
konstruktorlik vazifalariga unumdor ko’chira olish; obrazli, belgili, mazmunli
analogiyalar asosida tadqiqotchilik va konstruktorlik vazifalarini yechish; obrazlar
va g’oyalarni o’zgartirish, ularning interpretatsiyasi. O’quvchilarning o’quv
faoliyatlarida metodologiya va o’quv fanini hamda uning metodlarini kuchaytirish.
Ilmiy bilimlarni ijodiy qo’llash va o’quvchilarning ijodiy faolliklarini rivojlantirish
uchun asos sifatida texnik modellashtirishdan foydalanish.
Ta‘limda yakuniy natijani ko’zlash, nafaqat matnli vazifalarning
murakkablik darajasi bilan, balki predmet mazmunining hajmi, ijodiy faoliyat
tajribasining davomiyligi bilan ham belgilanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
295
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Локк Д. Мысли о воспитании. Т.З. – М.: Мысль, 1985.
2. Штерн В. Умственная одаренность. – СПб.: Союз, 1997.
3. Малева Н.И. Английские песни в марийской столице // Марийская правда.
2012. 5. Малева Н.И. Школьники рассказывали сказки на английском //
Марийская 73.
