https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
193
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA FUNKSIONAL
SAVODXONLIKNI TASHKIL ETISH
Mirxalilova Nargiza Akbarovna
Ipak yo’li innovatsiyalar universiteti katta o’qituvchisi,
mustaqil izlanuvchi
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang’ich sinf o’quvchilarida
funksional savodxonlikni tashkil etish va uning amaliy natijalari, dissertatsiya
mavzusi uchun asos bo’lgan oliy ta’lim o’quv fanlari, funksional savodxonlik o’z
ichiga qamrab olgan savodxonlikning turlari, boshlang’ich sinf o’quvchilarida
funksional savodxonlikning amalga oshirish yo’llari, funksional savodxonligi
darajasi ko’rsatkichlari, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida funksional savodxonlik
darajasini oshirish bosqichlari, funksional savodxonlik darajasini oshirish
yo‘nalishlari, funksional savodxonlikni rivojlantirish darajalari va foydalanilgan
samarali metodlar bayon qilingan.
Kalit so’zlar: savodxon shaxs, o‘quv fanlari, funksional savodxonlik,
metodlar, ko’rsatkichlar, savodxonlik darajasi,
PIRLS
xalqaro baholash dasturi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining savodxon shaxs bo‘lib yеtishishida
xalqaro tadqiqotlarning o‘rni muhim hisoblanadi. Zero boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining funksional savodxonlik bu o’qish, matematik, kreativ
savodxonlikni yuqori darajada o‘zlashtirilishi va kompetensiyalarni hayotda
qo‘llay olish ko‘nikma va malakasidir.
Shunday qilib, funksional savodxonlik - o’qish, matematika, tabiiy fanlar,
moliyaviy va kompyuter savodxonligi, global kompetensiyalar va kreativ
fikrlashni birlashtirish asosida olingan bilim, ko’nikma, malaka va
kompetensiyalarni kundalik hayotda muvaffaqiyat bilan qo’llash bilan izohlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
194
O‘quv fani dasturlarini tahlil qilishda oxirgi 2022-2023 o’quv yilida va 2023-
2024 o’quv yilda tasdiqlangan o‘quv rejalarga mos ravishda tuzilgan dasturlar asos
qilib olindi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida funksional savodxonlikni
shakllantirishda asosiy poydevor hisoblanadigan o‘quv fanlari («Boshlang‘ich
ta’limda me’yoriy hujjatlarni yuritish», «Boshlang’ich ta’limning xalqaro
dasturlari», «STEAM ta’limi asoslari», «Matematikada xalqaro baholash
dasturlari», «Ona tili-o’qish savodxonligi va uni o’qitish metodikasi» va
«Matematika va uni o‘qitish metodikasi»)ning namunaviy o‘quv dasturlari tahlil
qilindi.
Pedagogika OTM o‘quv fan dasturlarida, asosan, talabalar egallashi zarur
bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar keltirilgan bo‘lib, rivojlantirilishi zarur
bo‘lgan kompetensiyalarni kiritish ularning mazmunini to‘ldirishi aniqlandi. O‘quv
fani dasturlariga kiritilgan adabiyotlar, asosan XX asrning 90-yillarida chop etilgan
bo‘lib, ularda talabalarda, asosan, bilimlar berish nazarda tutilganligi, funksional
savodxonlikni shakllantirish e’tiborga olinmaganligi sababli adabiyotlarning qayta
nashrida funksional savodxonlikni ham rivojlantirishga e’tibor qaratish va
foydalanish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish zarurligi aniqlandi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida funksional savodxonlikni shakllantirishni
tashkil etish еsa funksional savodxonlik tushunchasini xalq ta’limiga tadbiq etish,
funksional savodxonlikni shakllantirish usullarini amaliyotda joriy etish,
funksional savodxonlik darajalari, funksional savodxonlikni shakllantirish
vositalarini qamrab oladi.
Amaliy natija esa
xalqaro baholash dasturlarida
boshlang’ich sinf
o’quvchilarida funksional savodxonlikning uch turi, ya’ni, o’qish, matematik,
kreativ savodxonlik darajalari rivojlanganligi va
O‘zbekiston Respublikasi
2030 yilda xalqaro tadqiqotlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining funksional
savodxonligi dunyoning kuchli 30 ta davlatlarining tarkibiga kirishni tashkil etadi.
Tadqiqot doirasida masalani amalga oshirish jarayoni ishlab chiqildi va u
quyidagicha loyihalandi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
195
Funksional savodxonlik- o’qish, matematika, tabiiy fanlar, moliyaviy va
kompyuter savodxonligi, global kompetensiyalar va kreativ fikrlashni birlashtirish
asosida olingan bilim, ko’nikma, malaka va kompetensiyalarni kundalik hayotda
muvaffaqiyat bilan qo’llash bilan izohlanadi.
Funksional savodxonlik o’z ichiga savodxonlikning quyidagi turlarni qamrab
oladi:
1.
O’qish savodxonligi;
2.
Matematik savodxonlik;
3.
Tabiiy fanlar savodxonligi;
4.
Moliyaviy savodxonlik;
5.
Kompyuter savodxonligi;
6.
Kreativ savodxonlik.
Tadqiqotimizda yuqorida qayd etilgan savodxonlik turlaridan funksional
savodxonlikning uch turi doirasida tushunchalar tahlil qilindi hamda shu asosda
tadqiqot metodikasi shakllantirildi:
1.
O’qish savodxonligi;
2.
Matematik savodxonlik;
3.
Kreativ savodxonlik.
O’quvchilarning funksional savodxonligi darajasi ko’rsatkichlarining
xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1.
Maqsadni belgilsh;
2.
Rejalashtirish;
3.
Qaror qabul qilish;
4.
Amalga oshirish;
5.
Natijalarni baholash.
Nazariy materialdan amaliyotda foydalana olish faoliyati mazmuni
boshlang’ich sinf o’quvchilarini quyidagi xususiyatlarini rivojlantiradi:
1.
O‘quvchilarning kognitiv qobiliyatlarini rivojlantiradi;
2.
Kognitiv aqliy faoliyatni
faollashtiradi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
196
3.
O‘z-o‘zini o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantiradi;
4.
Universal ta’lim faoliyatini shakllantirishga hissa qo‘shish;
5.
Matnning asosiy g‘oyasini ajratib ko‘rsatish qobiliyatini rivojlantirish;
6.
Matnni turli pozitsiyalardan tahlil qilishga yordam berish;
7.
Ma’lumotni baholash, yangi tushunchalarni o‘rganishga yordam beradi;
8.
Matnni tushunishga imkon berish, individuallikka e’tibor berishni
o’rgatadi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida funksional savodxonlikning amalga
oshirish yo’llari quyidagilardan iborat:
1.
Mavjud bo‘lgandan ko‘ra asosiyroq, funksional savodxonlik haqidagi
g‘oyalarni ishlab chiqish;
2.
O‘quv natijalarining kodifikatorini tuzish, ushbu natijalarni maktab va
universitet fanlari bo‘yicha proyeksiyalash bilan funksional savodxonlikni
batafsil tahlil qilish;
3.
Funksional savodxonlikning ayrim tarkibiy qismlarining shakllanish
bosqichlarini oydinlashtirish.
Boshlang‘ichsinf o‘quvchilarida funksional savodxonlik darajasini oshirish
bosqichlari:
1.
Mavzu doirasidan tashqarida bo‘lgan va mavzu doirasidagi bilimlar
yordamida hal qilinadigan topshiriqlar;
2.
Topshiriqlarning har birida, qoidaga ko‘ra, o‘quvchi uchun tushunarli
bo‘lgan hayotiy vaziyatlar ifodalanadi;
3.
Topshiriqlar mazmuni kundalik hayotda yuzaga keladigan muammoli
vaziyatlarga yaqin vaziyat xulq-atvor modelini ongli ravishda tanlashni
talab qiladi;
4.
Savollar sodda, tushunarli tilda beriladi; kundalik so‘zlashuv tilidan fan
sohasiga tarjima qilish talab etiladi
5.
Axborot taqdimotining turli shakllari qo‘llaniladi: rasmlar, jadvallar,
diagrammalar, komikslar va
boshqalar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
197
Funksional savodxonlik darajasini oshirish yo‘nalishlari quyidagilar
bilan izohlanadi:
1.
Funksional savodxonlikning eng yuqori darajasiga yеtmagan
o‘quvchilar guruhini kamaytirish;
2.
Iqtidorli
va
muvaffaqiyatga erishuvchi o‘quvchilar bilan
ishlash samaradorligini oshirish;
3. Metakognitiv ko‘nikmalarni shakllantirish - hayot davomida o‘rganish
qobiliyati;
4. Barcha o‘quvchilarda bilim olish qobiliyatlarini rivojlantirish.
Funksional savodxonlikni rivojlantirish darajalari quyidagicha:
1. Quyi - nisbatan tanish bo‘lgan muammoli vaziyat. Tanish vaziyatlarda
barchaga ma’lum bo‘lgan matematik bilimlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llash
va oddiy matnni talqin qilish
2. O’rta - bunda hayotda duch kelgan ammo amalda qo‘llanilmagan nisbatan
murakkab vaziyatlarni tavsiflash. Ma’lumotlarni yana bir necha rasmiy
usullari taklif qilinadi
3. Yuqori - murakkab notanish bo‘lgan vaziyatlarni talqin qilish, chuqur
fikrlash va ijodiy yondashuv talab qilinadi. Vaziyatning matematik
modelini mustaqil yaratish, bahs-munozara qilish va mos yеchish usulini
yaratish
Quyidagi samarali metodlardan foydalanildi:
-
“Aqliy hujum”;
-
“Sinkveyn”;
-
“Instagram” metodi;
-
"Reklama" metodi;
-
“Maktub” metodi;
-
“Tartibsiz harflar” metodi;
-
“Uch boʻgʻin” metodi;
-
“Maqtovlar arqoni” metodi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
198
-
“A4 formati” metodi;
-
“Sir” metodi;
-
“Qarsak” metodi;
-
“O‘rgimchak to‘ri” metodi;
-
“Tik-Tok” metodi;
-
“Unlilarsiz matn” metodi;
-
“Bilimlar zaryadi” metodi;
-
“Sirli raqamlar” metodi;
-
“Security” metodi;
-
“Penalty” metodi;
-
“Shashka donalari” metodi;
-
“Piramida” metodi;
-
“Hot seat-issiq oʻrindiq” metodi;
-
“Aralash harflar” metodi;
-
“Uchta toʻgʻri bitta notoʻgʻri” metodi;
-
“Qizil va yashil rangli kartochkalar bilan ishlash” metodi;
-
“Qarmoq” metodi;
-
“Sinf qutisi” metodi;
-
“5 barmoq” metodi;
-
“Fotoradar” metodi;
-
“Portfolio” metodi;
-
“Zanjir” metodi;
Ushbu metodlarning afzallik tomoni shundaki, o‘quvchilar bevosita
o‘rgangan bilimlarini hayotga tatbiq etishni o‘rganadilar, ijtimoiy hayotga kirib
boradilar, kasb va hunar tanlashga moslashadilar hamda eng muhimi funksional
savodxonlik darajalari ortadi
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
199
1.
Mirxalilova N.A. TIMSS 2023 mathematics assessment scope // Annals of
Forest Research
2.
Mirxalilova N.A. Use of the "Working with objects" methodology in
preparing for international studies // American Journal of Research in
Humanities and Social Sciences // ISSN (E): 2832-8019 Volume 13, | June,
2023. Pp: 152-154.
3.
Mirxalilova N.A. Funksional savodxonlik tushunchasi //
O‘zbekiston
Milliy
universiteti
xabarlari, 2023, [1/2]
ISSN 2181-7324. Falsafa
https://science.nuu.uz/.Social
sciences. 216-218 b (13.00.00) №15.
4.
Mirxalilova
N.A.
O
’
qish,
matematik
va
kreativ
savodxonlik
funktsional savodxonlikning asosi // Yosh olimlar Axborotnomasi. Maxsus
son (4)2023 104-109 b. (13.00.00) № .
5.
Mirxalilova N.A. Functional Literacy in Primary Education // AMERICAN
Journal of Religious and Cultural Studies Volume 2, Issue 4, 2024 ISSN (E):
Pp: 2993-2599.
6.
Mirxalilova N.A. O’qish savodxonligini oshirishda PIRLS xalqaro
tadqiqotining o’rni // Maktabgacha va boshlang’ich ta’limning dolzarb
masalalari: muammo, yеchimlar va rivojlanish istiqbollari xalqaro ilmiy-
amaliy anjumani materiallari 18-noyabr 2022-yil. 175-178 b.
7.
Mirxalilova N.A. Funksional savodxonlikni shakllantirish vositalari //
Boshlang’ich ta’lim tizimiga integrativ yondashuv: nazariya va amaliyot.
Respublika ilmiy va ilmiy-nazariy anjuman materiallar to’plami. 20-dekabr
2022-yil. 24-26 bet.
8.
Mirxalilova N.A. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida funksional savodxonlik
darajalarini oshirish // “Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektni
rivojlantirishning zamonaviy holati va istiqbollari” mavzusidagi Respublika
ilmiy-amaliy anjumani materiallari to’plami. 22-dekabr 2022-yil. 738-741
bet.
9.
Mirxalilova N.A. Boshlang'ich ta'limda TIMSS tadqiqotlari uchun matnli
masalalar // “Ilm-fan taraqqiyoti: muammolar, yechim va istiqbollar”
mavzusidagi xalqaro qoʻshma ilmiy-amaliy konferensiyasi Toshkent amaliy
fanlar
universiteti,
2023-yil
19-21-dekabr
kunlari.
https://zenodo.org/records/10444474. 370-372 bet.
10.
Mirxalilova N.A. “Pedagogik ta’lim klasteri vositasida O’zbekistonda
matematika ta’limini samaradorligini oshirish usullari” // TVCHDPI
“Pedagogik ta’lim klasteri: muammo va yеchimlar” xalqaro ilmiy amaliy
konferensiya 2021-yil 25-26 iyun 160-165 betlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
200
11.
Mirxalilova N.A. Boshlang’ich ta’limda funksional savodxonlik
darajalarini oshirish //
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ |
Выпуск
http://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/4542
. 174-177 b.
12.
Mirxalilova N.A., D.M.Maxmudova. ”Uzluksiz ta’limda kreativlik
iqtidorning muhim omili sifatida” // “Uzluksiz ta’lim” jurnali 2021 yil 5-son
9-12 betlar. (13.00.00) №9.
13.
Mirxalilova N.A., D.M.Maxmudova. ”PISA xalqaro dasturida matematik
savodxonlik” // TVCHDPI “Pedagogik ta’lim klasteri: muammo va
еchimlar” xalqaro ilmiy amaliy konferensiya 2021-yil 25-26 iyun 1476-1480
betlar.
14.
Mirxalilova N.A., Davlatova M.A. TIMSS xalqaro baholash dasturida
miqdor tushunchasi va uning turlari // Academic Research in Educational
Sciences Volume 3 | Issue 9 | 2022 ISSN: 2181-1385 Cite-Factor: 0,89 | SIS:
1,12 | SJIF: 5,7 | UIF: 6,1.
15.
Mirxalilova
N.A.,
D.M.Maxmudova.
Funksional
savodxonlikni
shakllantirish usullari // “Uzluksiz ta’limda raqamli texnologiyalarni joriy
etishning zamonaviy tendensiyalari va istiqbollari” mavzusidagi respublika
ilmiy-amaliy anjuman. 2022/12/20.
16.
Mirxalilova Nargiza Akbarovna, Haydarova Marjona Rustam qizi. PIRLS
tadqiqoti- o’qish savodxonligini oshirishning asosi // Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi
17-son_4-to’plam_Mart -2024 ISSN:
3030-3621.
58-61
b
Retrieved
from
journal.ru/index.php/ilmiy/article/view/3827
17.
Mirxalilova Nargiza Akbarovna, Ibragimova Shaxlo Ilg‘or qizi.
Boshlang’ich sinf matematika darslarining tashkil qilishning o’rganilishi //
Ta’lim Innovatsiyasi Va Integratsiyasi, 17(4), 62–66. Retrieved from
http://web-journal.ru/index.php/ilmiy/article/view/3828
http://web-
journal.ru/ 17-son_4-to’plam_Mart -2024 ISSN: 3030-3621
18.
Mirkhalilova Nargiza Akbarovna. Functional Literacy in Primary Education
// Intersections of Faith and Culture: AMERICANJournal ofReligious
andCultural Studies Volume 2, Issue4, 2024ISSN (E): 2993-25
https://grnjournal.us/index.php/AJRCS/article/view/4304/3779
19.
Usmanova Mashkura Mirzoroximovna. Содержание совершенствования
методики обучения будущих учителей русского языка на основе
рефлексивных инновационных технологий и ее научно-теоретические
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
201
педагогические основы // European Journal of Interdisciplinary Research
and
Development.
-халқаро
,
2025-yil.
Website:
20.
Usmanova Mashkura Mirzoroximovna. Совершенствование методики
обучения будущих преподавателей русского языка на основе
рефлексивных инновационных технологий как актуальная проблема //
academic research in modern science International scientific-online
conference. 2025-yil.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14723225
21.
Usmanova Mashkura Mirzoroximovna. Совершенствование методики
преподавания русского языка на основе рефлексивных инновационных
технологий для будущих учителей русского языка // тенденции
развития науки "москва - 2025". 2025-yil.
22.
M.M.Usmanova. Spiritual and Moral Self-Awareness: The Key to Harmony
and Personal Development // Intersections of Faith and Culture:
AMERICAN Journal of Religious and Cultural Studies. -18/04/2024, 2024-
yil.
23.
26. M.M.Usmanova. o’qish darslarida qo’llaniladigan metodlar // Ta'lim
innovatsiyasi va integratsiyasi. -20.03.2024, 2024-yil.
24.
N.T.Sobirova, M.M.Usmanova. O'zbekistonda inklyuziv joriy etilishi //
Yosh olimlar axborotnomasi. -Maxsus son (4)2023, 2023-yil.
