https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
267
RADIONUKLIDLAR VA ULARNING QO‘LLANILISHI
Ergashev Bobobek
2
Samarqand davlat tibbiyot universiteti talabasi
O.S.Tashanov
1
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Samarqand, O‘zbekiston
*e- mail:
Annotatsiya: Radionuklidlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: stabil (barqaror) va
radioaktiv. Radioaktiv radionuklidlar, o'z navbatida, quyidagi turlarga bo‘linadi:
- Alfa-nurlanish: Alfa-zarralar chiqaruvchi radionuklidlar (masalan, uran-238)
zararlanish xavfi yuqori, lekin ularning penetratsiya qobiliyati past. Ular faqat teri
yuzasiga ta'sir qiladi, lekin ichki iste'molda jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Radionuklidlar, Radioaktiv, Alfa-nurlanish, Beta-nurlanish,
Gamma-nurlanish, Diagnostik, Technetium-99m, Kobalt-60.
Radionuklidlar — bu radioaktiv moddalar bo‘lib, ular o'z ichiga turli xil yadro
tuzilmalari va radiasiya xususiyatlarini oladi. Ularning energiya chiqarishi va biologik
ta'sir ko'rsatishi radiasion tibbiyot, sanoat va ekologiya sohalarida qo‘llanilishi uchun
muhimdir. Ushbu maqolada radionuklidlarning turlari, ularning tibbiyotda qo‘llanilishi,
xavfsizlik masalalari va kelajak istiqbollari haqida kengroq ma'lumot beramiz.
1. turlari
Radionuklidlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: stabil (barqaror) va radioaktiv.
Radioaktiv radionuklidlar, o'z navbatida, quyidagi turlarga bo‘linadi:
- Alfa-nurlanish: Alfa-zarralar chiqaruvchi radionuklidlar (masalan, uran-238)
zararlanish xavfi yuqori, lekin ularning penetratsiya qobiliyati past. Ular faqat teri
yuzasiga ta'sir qiladi, lekin ichki iste'molda jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
268
- Beta-nurlanish: Beta-zarralar (masalan, stronsiy-90) chiqaruvchi radionuklidlar,
ko‘proq penetratsiya qobiliyatiga ega, va ichki va tashqi ta'sirni keltirib chiqarishi
mumkin.
- Gamma-nurlanish: Gamma nurlanishini chiqaruvchi radionuklidlar (masalan,
kobalt-60) juda chuqur penetratsiya qobiliyatiga ega va ular asosan radiatsion terapiya
va diagnostika jarayonlarida qo‘llaniladi.
2. Tibbiyotda qo‘llanilishi
Radionuklidlar tibbiyotda asosan ikki sohada: diagnostika va terapiyada ishlatiladi.
2.1 Diagnostik qo‘llanish
Radionuklidlar radiologik tasvirlash usullarida keng qo‘llaniladi. Ularning
yordamida kasalliklar tez va aniq aniqlanadi. Diagnostik qo‘llanishlar orasida quyidagi
radionuklidlar mavjud:
- Technetium-99m: Bu radionuklid eng ko‘p qo‘llaniladigan diagnostik
radionukliddir. U yurak, o‘pka va buyraklar kabi organlarning holatini aniqlashda
ishlatiladi. Technetium-99m ning past dozasi va yuqori tasvir sifatlari uni mukammal
tanlovga aylantiradi.
- Iodine-123 va Iodine-131: Bu radionuklidlar tiroid bezining kasalliklarini
aniqlash va davolashda ishlatiladi. Iodine-131, masalan, tiroid rakini davolashda
samarali bo‘lishi mumkin.
- Gallium-67: Bu radionuklid infektsion jarayonlar va onkologik kasalliklarni
aniqlashda qo‘llaniladi. Gallium-67 ning organizmda tarqalish mexanizmi muayyan
kasalliklar uchun o‘ziga xos bo‘lib, natijalarini tahlil qilishda yordam beradi.
2.2 Terapevtik qo‘llanish
Radionuklidlar tumorlarga ta'sir etish va ularni kamaytirish uchun radioterapiya
jarayonlarida qo‘llaniladi:
- Kobalt-60: Radioterapiya uchun eng ko‘p ishlatiladigan radionuklid bo‘lib,
saraton hujayralarini yo‘q qilishda samarali hisoblanadi. Kobalt-60 yadro radiatsiyasi
chuqur penetratsiya qilish xususiyatiga ega bo‘lgani uchun, u o‘sma to‘qimalariga
samarali ta'sir ko‘rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
269
- Lutecium-177: Bu radionuklid, xususan, metastatik prostata rakida qo‘llaniladi.
Lutecium-177 ning radiyoterapiya xususiyatlari o‘sma hujayralarini maqsadli yo‘q
qilish imkonini beradi.
- Stronsiy-89: Ushbu radionuklid metastazlarni davolashda, xususan, skeletga ta'sir
qiluvchi saratonlar uchun qo‘llaniladi.
3. Ekologik va sanoat qo‘llanishlar
Radionuklidlar atrof-muhitni monitoring qilishda va sanoat sohalarida ham muhim
rol o‘ynaydi:
- Ekologiya: Radionuklidlar atrof-muhitdagi radioaktiv ifloslanishni aniqlash va
tahlil qilishda ishlatiladi. Cobalt-60 atrof-muhitdagi ifloslanishni aniqlash va ekologik
ta'sirlarni baholashda muhimdir.
- Sanoat: Radionuklidlar materiallarning qalinligini o‘lchashda va ishlab chiqarish
jarayonlarida qo‘llaniladi. Masalan, gamma nurlanishidan foydalangan holda, sanoatda
quvurlar yoki materiallarning qalinligini aniqlashda ishlatiladi.
4. Xavfsizlik va himoya
Radionuklidlar bilan ishlashda xavfsizlik masalalari juda muhimdir. Ularning
radioaktivligi turli kasalliklar va organizmga zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun:
- Xavfsizlik qoidalari: Radionuklidlar bilan ishlovchi xodimlar uchun maxsus
himoya kiyimlari va vositalarini ishlatish muhimdir. Ular yadro radiatsiyasidan himoya
qilish uchun mo‘ljallangan.
- Monitoring va nazorat: Radionuklidlar ishlatiladigan joylarda doimiy monitoring
va nazorat o‘rnatilishi lozim. Bu, radiatsion xavfni kamaytirishga yordam beradi.
5. Kelajak istiqbollari
Radionuklidlarning tibbiyot va sanoatda qo‘llanishi kelajakda yanada rivojlanishi
kutilmoqda. Yangi usullar va texnologiyalar, shuningdek, radiasiya terapiyasining
yanada samarali variantlarini ishlab chiqish, ushbu sohalarda innovatsiyalarni
ta'minlaydi. Shuningdek, radionuklidlar bilan bog‘liq xavfsizlik va ekologik masalalar
ham
davom
etadigan
muhim
yo‘nalishlardir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
270
Xulosa
Radionuklidlar — zamonaviy tibbiyot, sanoat va ekologiyada muhim rol o‘ynaydi.
Ularning diagnostika va davolashdagi qo‘llanilishi, shuningdek, ekologik va sanoat
sohalaridagi foydali xususiyatlari, radionuklidlarni juda qimmatli resursga aylantiradi.
Shuningdek, xavfsizlik masalalari ham muhimdir, chunki radioaktiv moddalar bilan
ishlashda ehtiyotkorlik talab etiladi. O‘z vaqtida va to‘g‘ri foydalanilganda,
radionuklidlar inson salomatligini yaxshilash va kasalliklarni oldini olishda muhim
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
.Дониёрова, С. О., Байкулов, A. K., Саветов, К. Т., & Ташанов, O. С. (2023).
ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЕ ОБОСНОВАНИЕ СОСТАВА ГРАНУЛ НА ОСНОВЕ
СУХОГО ЭКСТРАКТА СОЛОДКИ. PEDAGOGS, 46(1), 140-142.
2.
2. Ташанов, O. С., & Саветов, К. Т. (2023). ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ,
ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В КАЧЕСТВЕ СРЕДСТВ ДЛЯ ЛЕЧЕНИЯ СЛИЗИСТОЙ
ОБОЛОЧКИ РТА. Research and Publications, 1(1), 42-45.
3.
3. Begmamat o’g’li, Odilov Javohir, Erkinov Feruzbek Asqarjon o’g’li, and
Tashanov Odilboy Safarovich. "DORI VOSITALARINING ZAMONAVIY TAHLIL
USULLARI." Journal of new century innovations 49.1 (2024): 75-77.
4.
4. Safarovich, Tashanov Odilboy. "DORI VOSITALARINI TAHLIL
QILISHNING ZAMONAVIY USULLARI." Proceedings of International Conference
on Educational Discoveries and Humanities. Vol. 3. No. 5. 2024.
5.
Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-е изд., испр.-
М.:ГЭОТАР-Медиа, 2006,- 640 с.
6.
Арыстанова Т.А. Общая фармацевтическая химия:учебное пособие,
Алматы: изд-во «Эверо», 2013.- 291с.
7.
Беликов В.Г. Фармацевтическая химия. В 2-х ч: учебное пособие, 4-е изд.,
перераб. и доп.-М.: МЕДпресс-информ., 2008. - 616 с.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
271
8.
Ташанов, O. С. (2024). СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ ГЕЛИ.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
31
(1), 67-70.
9.
SHomurodov, SH SH, and O. S. Tashanov. "ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI MINЕRALIZATDAN ANIQLASH. QO’RG’OSHIN KATIONINI
TAHLILI."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
55.4
(2024): 17-20.
10.
Musayev, S. M., & Tashanov, O. S. (2024). BIOLOGIK OB’EKTNI
MINERALIZASIYALAB AJRATIB OLINADIGAN ZAHARLI MODDALAR
GURUHI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
55
(4),
21-24.
11.
SHomurodov, S. S., & Tashanov, O. S. (2024). ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI MINЕRALIZATDAN ANIQLASH. QO’RG’OSHIN KATIONINI
TAHLILI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
55
(4),
17-20.
12.
Safarovich, T. O., Nayimovna, A. S., Ergashboyevna, A. Z., & Ergashboyevna,
E. M. (2024). LIPIDLAR ASOSIDA SIRT FOAL MODDALARNI OLISH.
Ta'limda
raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish
omillari
,
31
(2), 122-125.
13.
Zarxol, B., Mamirzayev, M. A., & Tashanov, O. S. (2024). VITAMINLAR
ISHLAB
CHIQARISH
VITAMINLARNING
BIOLOGIK
AHAMIYATI
MODDALAR ALMASHINUVI.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
21
(5),
154-159.
14.
Begmamat o’g’li, O. J., Asqarjon o’g’li, E. F., & Safarovich, T. O. (2024). DORI
VOSITALARINING ZAMONAVIY TAHLIL USULLARI.
Journal of new century
innovations
,
49
(1), 75-77.
15.
Ziyadullayev, A. O., Eshtemirova, M. Z., & Tashanov, O. S. (2024, April).
GIDROKSIL
GURUHINI
HIMOYALASH
USULLARI.
In
Proceedings
of
International Conference on Educational Discoveries and Humanities
(Vol. 3, No. 5,
pp. 33-38).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
272
16.
Husanov, A. D., and O. S. Tashanov. "DЕNITRATSIYALASHNI GIDROLIZ
USULI."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
55.4
(2024): 25-27. Safarovich, Tashanov Odilboy. "DORI VOSITALARINI TAHLIL
QILISHNING ZAMONAVIY USULLARI."
Proceedings of International Conference
on Educational Discoveries and Humanities
. Vol. 3. No. 5. 2024.
