https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
453
O‘QUV JARAYONIGA ZAMONAVIY INTERFAOL
METODLARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Rasulova Dilnoza Abdumalikovna
Andijon shahar 4-son politexnikumi o’quv ishlari bo’yicha direktor
o’rinbosari.
Annotatsiya:Maqolada ta’lim samaradorligini oshirish maqsadida o‘quv
jarayoniga zamonaviy interfaol metodlardan foydalanishning ahamiyati
to‘g‘risida fikr yuritilib, keng qamrovli taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: interfaol metodlar, zamonaviy ta’lim metodlari, ta’lim
samaradorligi, aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, davra suhbati, ta’lim
oluvchilar.
KIRISH
Ta’lim oluvchilar bilimi, ko‘nikmasi va malakalari zamon talablariga javob
beradigan darajada bo‘lishini ta’minlash maqsadida pedagog xodimlarga
yuklangan
vazifalar nihoyatda salmoqli va mas’uliyatlidir. Bu vazifani ado etish uchun
o‘qituvchilar qaysi turdagi ta’lim muassasasida mehnat qilishidan qat’iy nazar
doimiy ravishda o‘z ustilarida mustaqil ishlashlari, malakalarini oshirib borishlari
va ilmiy ijodiy izlanishlari zarurdir. Davlat ta’lim standartlari talablarini bajarish
majburiyligi nuqtai nazaridan ham o‘qituvchining kasbiy kompetentlik darajasi
davr talabiga mos kelishi muammo yechimini ijobiy hal etilishini ta’minlashi
shubhasiz.
Ana shu maqsadda o‘qituvchilar tomonidan ta’lim jarayonida o‘qitishning
zamonaviy metodlarini keng qo‘llash zarurati mavjuddir. O‘qitishning zamonaviy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
454
metodlarini qo‘llash o‘qitish jarayonida yuqori samaradorlikka erishishga olib
keladi.
Ta’lim metodlarini tanlashda har bir darsning didaktik vazifasidan kelib
chiqib tanlash maqsadga muvofiq sanaladi. An’anaviy dars shaklini saqlab qolgan
holda, unga turli-tuman ta’lim oluvchilar faoliyatini faollashtiradigan metodlar
bilan boyitish ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirish darajasining ko‘tarilishiga olib
keladi.
Buning uchun dars jarayoni oqilona tashkil qilinishi, ta’lim beruvchi
tomonidan ta’lim oluvchilarning qiziqishini orttirib, ularning ta’lim jarayonida
faolligi muttasil
rag‘batlantirilib turilishi, o‘quv materialini kichik-kichik bo‘laklarga bo‘lib,
ularning mazmunini ochishda aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, bahs-
munozara, muammoli vaziyat, yo‘naltiruvchi matn, loyiha, rolli o‘yinlar kabi
metodlarni qo‘llash va ta’lim oluvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga
undash talab etiladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Zamonaviy tilda bu metodlarni interfaol yoki interaktiv metodlar deb ham
atashadi. Interfaol metodlar deganda – ta’lim oluvchilarni faollashtiruvchi va
mustaqil fikrlashga undovchi, ta’lim jarayonining markazida ta’lim oluvchi
bo‘lgan metodlar tushuniladi. Bu metodlar qo‘llanilganda ta’lim beruvchi ta’lim
oluvchini faol ishtirok etishga chorlaydi. Ta’lim oluvchi esa butun jarayon
davomida faol ishtirok etadi. Ta’lim oluvchi markazda bo‘lgan yondoshuvning
foydali jihatlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
- ta’lim samarasi yuqoriroq bo‘lgan o‘qish-o‘rganish;
- ta’lim oluvchining yuqori darajada rag‘batlantirilishi;
- ilgari orttirilgan bilimning ham e’tiborga olinishi;
- o‘qish shiddatini ta’lim oluvchining ehtiyojiga muvofiqlashtirilishi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
455
- ta’lim oluvchining tashabbuskorligi va mas’uliyatining qo‘llab-
quvvatlanishi;
- amalda bajarish orqali o‘rganilishi;
- ikki taraflama fikr-mulohazalarga sharoit yaratilishi.
Masalan, “Aqliy hujum” metodi - biror muammo bo‘yicha ta’lim
oluvchilartomonidan bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to‘plab, ular orqali
ma’lum bir yechimga kelinadigan metoddir.
“Aqliy hujum” metodining yozma va og‘zaki shakllari mavjud. Og‘zaki
shaklida ta’lim beruvchi tomonidan berilgan savolga ta’lim oluvchilarning har biri
o‘z fikrini
og‘zaki bildiradi. Ta’lim oluvchilar o‘z javoblarini aniq va qisqa tarzda bayon
etadilar.
Yozma shaklida esa berilgan savolga ta’lim oluvchilar o‘z javoblarini qog‘oz
kartochkalarga qisqa va barchaga ko‘rinarli tarzda yozadilar. Javoblar doskaga
(magnitlar yordamida) yoki doskasiga (ignalar yordamida) mahkamlanadi. “Aqliy
hujum” metodining yozma shaklida javoblarni ma’lum belgilar bo‘yicha guruhlab
chiqish imkoniyati mavjuddir. Ushbu metod to‘g‘ri va ijobiy qo‘llanilganda
shaxsni
erkin, ijodiy va nostandart fikrlashga o‘rgatadi. “Aqliy hujum” metodidan
foydalanilganda ta’lim oluvchilarning barchasini jalb etish imkoniyati bo‘ladi, shu
jumladan ta’lim oluvchilarda muloqot qilish va munozara olib borish
madaniyati shakllanadi. Ta’lim oluvchilar o‘z fikrini faqat og‘zaki emas, balki
yozma ravishda
bayon etish mahorati, mantiqiy va tizimli fikr yuritish ko‘nikmasi rivojlanadi.
Bildirilgan fikrlar baholanmasligi ta’lim oluvchilarda turli g‘oyalar
shakllanishiga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
456
olib keladi. Bu metod ta’lim oluvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish
uchun xizmat qiladi. “Aqliy hujum” metodi ta’lim beruvchi tomonidan qo‘yilgan
maqsadga qarab amalga oshiriladi:
1. Ta’lim oluvchilarning boshlang‘ich bilimlarini aniqlash maqsad qilib
qo‘yilganda, bu metod darsning mavzuga kirish qismida amalga oshiriladi.
2. Mavzuni takrorlash yoki bir mavzuni keyingi mavzu bilan bog‘lash maqsad
qilib qo‘yilganda-yangi mavzuga o‘tish qismida amalga oshiriladi.
3. O‘tilgan mavzuni mustahkamlash maqsad qilib qo‘yilganda mavzudan
so‘ng, darsning mustahkamlash qismida amalga oshiriladi.
“Aqliy hujum” metodini qo‘llashdagi asosiy qoidalar:
1. Bildirilgan fikr-g‘oyalar muhokama qilinmaydi va baholanmaydi.
2.Bildirilgan har qanday fikr-g‘oyalar, ular hatto to‘g‘ri bo‘lmasa ham
inobatga olinadi.
3. Har bir ta’lim oluvchi qatnashishi shart. Quyida “Aqliy hujum” metodining
tuzilmasi keltirilgan. Muammoli savol beriladi. Fikr va g‘oyalar eshitiladi va
jamlab
boriladi. Fikr va g‘oyalar guruhlanadi. Aniq va to‘g‘ri javob tanlab olinadi.
“Aqliy hujum” metodining tuzilmasi.
“Aqliy hujum” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Ta’lim oluvchilarga savol tashlanadi va ularga shu savol bo‘yicha o‘z
javoblarini (fikr, g‘oya va mulohaza) bildirishlarini so‘raladi;
2. Ta’lim oluvchilar savol bo‘yicha o‘z fikr-mulohazalarini bildirishadi;
3. Ta’lim oluvchilarning fikr-g‘oyalari (magnitafonga, videotasmaga, rangli
qog‘ozlarga yoki doskaga) to‘planadi;
4. Fikr-g‘oyalar ma’lum belgilar bo‘yicha guruhlanadi;
5. Yuqorida qo‘yilgan savolga aniq va to‘g‘ri javob tanlab olinadi.
“Aqliy hujum” metodining afzalliklari:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
457
∙ natijalar baholanmasligi ta’lim oluvchilarda turli fikr-g‘oyalarning
shakllanishiga olib keladi;
∙ ta’lim oluvchilarning barchasi ishtirok etadi;
∙ fikr-g‘oyalar vizuallashtirilib boriladi;
∙ ta’lim oluvchilarning boshlang‘ich bilimlarini tekshirib ko‘rish imkoniyati
mavjud;
∙ ta’lim oluvchilarda mavzuga qiziqish uyg‘otadi. “Aqliy hujum” metodining
kamchiliklari:
∙ ta’lim beruvchi tomonidan savolni to‘g‘ri qo‘ya olmaslik;
∙ ta’lim beruvchidan yuqori darajada eshitish qobiliyatining talab etilishi.
2. “Kichik guruhlarda ishlash” metodining tuzilmasi
“Kichik guruhlarda ishlash” metodining bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Faoliyat yo‘nalishi aniqlanadi. Mavzu bo‘yicha birbiriga bog‘liq bo‘lgan
masalalar belgilanadi.
2. Kichik guruhlar belgilanadi. Ta’lim oluvchilar guruhlarga 3-6 kishidan
bo‘linishlari mumkin.
3. Kichik guruhlar topshiriqni bajarishga kirishadilar.
4. Ta’lim beruvchi tomonidan aniq ko‘rsatmalar beriladi va yo‘naltirib
turiladi.
5. Kichik guruhlar taqdimot qiladilar.
6. Bajarilgan topshiriqlar muhokama va tahlil qilinadi.
7. Kichik guruhlar baholanadi.
«Kichik guruhlarda ishlash» metodining afzalligi:
∙ o‘qitish mazmunini yaxshi o‘zlashtirishga olib keladi;
∙ muloqotga kirishish ko‘nikmasining takomillashishiga olib keladi;
∙ vaqtni tejash imkoniyati mavjud;
∙ barcha ta’lim oluvchilar jalb etiladi.
Kichik guruhlar shakllantiriladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
458
Mavzu yoritiladi.
1-guruhga topshiriq;
2- guruhga topshiriq;
3-guruhga topshiriq;
4- guruhga topshiriq beriladi.
O‘qituvchi tomonidan ko‘rsatma berish va yo‘naltirish; Muhokama va tahlil
qilish; 1- guruh taqdimoti, 2- guruh taqdimoti, 3-guruh taqdimoti, 4- guruh
taqdimoti o‘tkazilib baholanadi.
Bunda:
∙ o‘z-o‘zini va guruhlararo baholash imkoniyati mavjud bo‘ladi.
«Kichik guruhlarda ishlash» metodining kamchiliklari:
∙ ba’zi kichik guruhlarda kuchsiz ta’lim oluvchilar bo‘lganligi sababli kuchli
ta’lim oluvchilarning ham past baho olish ehtimoli bor;
∙ barcha ta’lim oluvchilarni nazorat qilish imkoniyati past bo‘ladi;
∙ guruhlararo o‘zaro salbiy raqobatlar paydo bo‘lib qolishi mumkin;
∙ guruh ichida o‘zaro nizo paydo bo‘lishi mumkin.
3
. “Davra suhbati” metodi:
“Davra suhbati” metodi – aylana stol atrofida berilgan muammo yoki savollar
yuzasidan ta’lim oluvchilar tomonidan o‘z fikr-mulohazalarini bildirish orqali olib
boriladigan o‘qitish metodidir.
“Davra suhbati” metodi qo‘llanilganda stol-stullarni doira shaklida
joylashtirish kerak. Bu har bir ta’lim oluvchining bir-biri bilan “ko‘z aloqasi”ni
o‘rnatib turishiga
yordam beradi. Davra suhbatining og‘zaki va yozma shakllari mavjuddir.
Og‘zaki davra suhbatida ta’lim beruvchi mavzuni boshlab beradi va ta’lim
oluvchilardan ushbu savol bo‘yicha o‘z fikr-mulohazalarini bildirishlarini so‘raydi
va aylana bo‘ylab har bir ta’lim oluvchi o‘z fikr-mulohazalarini og‘zaki bayon
etadilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
459
So‘zlayotgan ta’lim oluvchini barcha diqqat bilan tinglaydi, agar muhokama
qilish lozim bo‘lsa, barcha fikr-mulohazalar tinglanib bo‘lingandan so‘ng
muhokama qilinadi. Bu esa ta’lim oluvchilarning mustaqil fikrlashiga va nutq
madaniyatining rivojlanishiga yordam beradi.
Davra stolining tuzilmasi:
Yozma davra suhbatida ham stol-stullar aylana shaklida joylashtirilib, har bir
ta’lim oluvchiga konvert qog‘ozi beriladi. Har bir ta’lim oluvchi konvert ustiga
ma’lum bir mavzu bo‘yicha o‘z savolini beradi va “Javob varaqasi”ning biriga o‘z
javobini yozib, konvert ichiga soladi va belgilar qo‘yadi.
Belgilar: 1-ta’lim oluvchilar 2-aylana stol solib qo‘yadi. Shundan so‘ng
konvertni soat yo‘nalishi bo‘yicha yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. Konvertni
olgan ta’lim oluvchi o‘z javobini “Javoblar varaqasi”ning biriga yozib, konvert
ichiga solib qo‘yadi va yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi. Barcha konvertlar aylana
bo‘ylab harakatlanadi. Yakuniy qismda barcha konvertlar yig‘ib olinib, tahlil
qilinadi.
Quyida “Davra suhbati” metodining tuzilmasi keltirilgan.
“Davra suhbati” metodining tuzilmasi “Davra suhbati” metodining
bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. Mashg‘ulot mavzusi e’lon qilinadi.
2. Ta’lim beruvchi ta’lim oluvchilarni mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi bilan
tanishtiradi.
3. Har bir ta’lim oluvchiga bittadan konvert va javoblar yozish uchun guruhda
necha ta’lim oluvchi bo‘lsa, shunchadan “Javoblar varaqalari”ni tarqatilib, har bir
javobni yozish uchun ajratilgan vaqt belgilab qo‘yiladi. Ta’lim oluvchi konvertga
va “Javoblar varaqalari”ga o‘z ismi-sharifini yozadi.
4. Ta’lim oluvchi konvert ustiga mavzu bo‘yicha o‘z savolini yozadi va
“Javoblar varaqasi”ga o‘z javobini yozib, konvert ichiga solib qo‘yadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
460
5. Konvertga savol yozgan ta’lim oluvchi konvertni soat yo‘nalishi bo‘yicha
yonidagi ta’lim oluvchiga uzatadi.
Suhbatni o‘tkazish shartlari bilan tanishtirish:
Konvertlar va “Javoblar varaqalari”ni tarqatish;
Konvertlarga savollar yozish;
Savollarga javob yozish;
Baholash va tahlil qilish. Konvertni yonidagi o‘quvchiga uzatishlarga savollar
yozish.
6. Konvertni olgan ta’lim oluvchi konvert ustidagi savolga “Javoblar
varaqalari”dan biriga javob yozadi va konvert ichiga solib qo‘yadi hamda yonidagi
ta’lim oluvchiga uzatadi.
7. Konvert davra stoli bo‘ylab aylanib, yana savol yozgan ta’lim oluvchining
o‘ziga qaytib keladi. Savol yozgan ta’lim oluvchi konvertdagi “Javoblar
varaqalari”ni baholaydi.
8. Barcha konvertlar yig‘ib olinadi va tahlil qilinadi.
XULOSA
Ushbu metod orqali ta’lim oluvchilar berilgan mavzu bo‘yicha o‘zlarining
bilimlarini qisqa va aniq ifoda eta oladilar. Bundan tashqari ushbu metod orqali
ta’lim oluvchilarni muayyan mavzu bo‘yicha baholash imkoniyati yaratiladi.
Bunda ta’lim oluvchilar o‘zlari bergan savollariga guruhdagi boshqa ta’lim
oluvchilar bergan javoblarini baholashlari va ta’lim beruvchi ham ta’lim
oluvchilarni ob’yektiv
baholashi mumkin.
“Davra suhbati” metodining afzalliklari:
∙ o‘tilgan materialining yaxshi esda qolishiga yordam beradi;
∙ barcha ta’lim oluvchilar ishtirok etadilar;
∙ har bir ta’lim oluvchi o‘zining baholanishi mas’uliyatini his etadi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
461
∙ o‘z fikrini erkin ifoda etish uchun imkoniyat yaratiladi. “Davra suhbati”
metodining kamchiliklari:
∙ ko‘p vaqt talab etiladi;
∙ ta’lim beruvchining o‘zi ham rivojlangan fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lishi
talab etiladi;
∙ ta’lim oluvchilarning bilim darajasiga mos va qiziqarli bo‘lgan mavzu
tanlash talab etiladi.
Ana shunday interfaol metodlar yordamida tashkil etilgan dars mashg‘ulotlari
o‘quvchilar uchun qiziqarli bo‘lib, ularni yangi bilimlarni samaraliroq
o‘zlashtirishlariga omil bo‘la oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Innovasion ta’lim texnologiyalari / Muslimov N.A., Usmonboyeva M.H.,
Sayfurov D.M., To‘rayev A.B. – T.: “Sano standart” nashriyoti, 2015. – 81-b.
2. Ishmuhamedov R.J. Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim
samaradorligini
oshirish yo‘llari /O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari
o‘qituvchilarining malakasini oshirish va qayta tayyorlash fakulteti tinglovchilari,
akademik lisey va kasb-hunar kollejlari o‘qituvchilari uchun uslubiy tavsiyalar. –
T.: TDPU, 2004.
3. Yo‘ldoshev J.Gʻ., Usmonov S. Ilg‘or pedagogik texnologiyalar. – T.:
O‘qituvchi, 2004. Pedagogika: 1000 ta savolga 1000 ta javob / Met. qo‘ll.
U.I.Inoyatov, N.A.Muslimov, M.Usmonboyeva, D.Inog‘omova. – T.: Nizomiy
nomidagi TDPU, 2012. – 193 b.
4. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi.: Nasaf, 2000.
5. Ro‘ziyeva D., Usmonboyeva M., Holiqova Z. Interfaol metodlar: mohiyati
va qo‘llanilishi / Met.qo‘ll. – T.: Nizomiy nomli DTPU, 2013. – 115 b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
462
6. Мusurmonov R. Tа’lim faoliyati sharoitida o’qituvchi va o’quvchilar
o’rtasidagi
nizolarning oldini olish – ta’lim samaralidorligi omili. Academic research in
educational sciences volume 2 | issue 4 | 2021 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal
Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
7. Ismoilova D.M. Zamonaviy didaktik yondashuvlar asosida umumiy o‘rta
ta’lim
maktablari ta’lim mazmunini prognostika qilish. Xalq ta’limi” jurnali T.:2020
yil.
