https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
424
ARAVACHALARDA O‘YNALADIGAN BASKETBOL RIVOJLANISHI
BO‘YICHA TAHLILLAR
Yusupova Muxarramoy Nuriddin qizi
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti
“Voleybol, basketbol nazariyasi va uslubiyati “ kafedrasi - o‘qituvchi
Annotatsiya. Ushbu maqola aravachalarda o‘ynaladigan basketbolning
tarixi, qoidalari, sportchilar va jamoalar, ta’siri va qo‘llab-quvvatlanishi, xalqaro
musobaqalar va ilmiy tadqiqotlar bo‘yicha keng qamrovli tahlilni taqdim etadi.
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol jismoniy imkoniyatlari cheklangan
shaxslar uchun nafaqat sport faoliyati, balki jismoniy va psixologik farovonlikni
yaxshilash, ijtimoiy integratsiyani oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Maqolada
aravachalarda o‘ynaladigan basketbol ning rivojlanishi va jahon sportida tutgan
o‘rni, shuningdek, bu sport turining jismoniy va psixologik foydalari hamda unga
qaratilgan ilmiy tadqiqotlar natijalari ko‘rib chiqilgan. Kelgusida aravachalarda
o‘ynaladigan basketbolning yanada rivojlanishi uchun davlat va xususiy
tashkilotlar tomonidan ko‘proq qo‘llab-quvvatlash zarurligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol, jismoniy imkoniyatlari
cheklangan shaxslar, Paralimpiya, sport tarixi, jismoniy va psixologik ta’sir,
xalqaro musobaqalar.
Аннотация. В этой статье представлен всесторонний анализ истории
баскетбол на колясках, правил, спортсменов и команд, влияния и поддержки,
международных соревнований и академических исследований. Баскетбол на
колясках играет важную роль в улучшении физического и психологического
благополучия и социальной интеграции людей с ограниченными
возможностями. В статье рассматривается развитие баскетбол на
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
425
колясках и его роль в мировом спорте, а также физические и
психологические преимущества этого вида спорта, а также результаты
научных исследований, направленных на него. Подчеркивается, что для
дальнейшего развития баскетбол на колясках в будущем необходима
дополнительная поддержка со стороны государственных и частных
организаций.
Ключевые слова: Баскетбол на колясках, инвалиды, Паралимпийские
игры, история спорта, физические и психологические воздействия,
международные соревнования.
ABSTRACT. This article provides a comprehensive analysis of wheelchair
basketball’s history, rules, athletes and teams, influence and support, international
competition and academic research. Wheelchair basketball plays an important role
in improving physical and psychological well-being and social integration for
persons with disabilities. The article examines the development of wheelchair
basketball and its role in world sports, as well as the physical and psychological
benefits of this sport, as well as the results of scientific research aimed at it. It is
emphasized that more support from public and private organizations is needed for
the further development of wheelchair basketball in the future.
Key words: Wheelchair basketball, persons with disabilities, Paralympics,
sports history, physical and psychological effects, international competitions,
Kirish.
Jismoniy imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun mo‘ljallangan
basketbol, ya’ni aravachalarda o‘ynaladigan basketbol, turli mamlakatlarda keng
tarqalgan sport turlaridan biridir. Ushbu sport turi jismoniy imkoniyatlari
cheklangan odamlar uchun jismoniy faoliyat va jamoaviy sport bilan shug‘ullanish
imkoniyatini taqdim etadi. Va eng asosiysi jismoniy imkoniyati cheklangan
insonlar uchu realibitatsiya vositasi sifatid hizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
426
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol musobaqalari asosan nisbatan bir xil
jismoniy imkoniyatlari cheklangan darajasiga ega bo‘lgan sportchilar o‘rtasida
o‘tkaziladi va o‘yin qoidalari ham shunga moslashgan. Masalan, sportchilar
maxsus ishlab chiqilgan nayzaklar (kolaska) da o‘ynaydilar, bu esa tezlik va
manevr qobiliyatini oshiradi.
Dunyo bo‘ylab aravachalarda o‘ynaladigan basketbol ning ommabopligi
so‘nggi yillarda o‘sib bormoqda. Xususan, Paralimpiya o‘yinlari kabi yirik xalqaro
turnirlarda aravachalarda o‘ynaladigan basketbol eng ko‘p diqqat qaratiladigan
sport turlaridan biri hisoblanadi.
Statistik ma'lumotlarga kelsak, aravachalarda o‘ynaladigan basketbol
bo‘yicha aniq raqamlar mamlakatdan mamlakatga farq qiladi, lekin sportning
o‘sish tendentsiyalari ko‘plab mamlakatlarda ijobiy ko‘rsatkichlarni namoyish
etadi. Misol uchun, AQSh, Buyuk Britaniya va Avstraliyada aravachalarda
o‘ynaladigan basketbol klublari soni va bu sport turiga qiziqish doimiy ravishda
oshib bormoqda.
Mavzu yuzasidan adabiyotlar tahlili.
Aravachalarda o‘ynaladigan
basketbol ning tarixi 1940-yillarga borib taqaladi. Ikkinchi Jahon urushidan keyin,
jismoniy imkoniyatlari cheklangan veteranlar uchun reabilitatsiya vositasi sifatida
sport turlari rivojlantirila boshlandi. 1944-yilda Angliyada doktor Ludwig
Guttmann Stoke Mandeville kasalxonasida nogiron sportchilar uchun sportni joriy
etdi, bu esa keyinchalik Paralimpiya harakatining tug'ilishiga sabab bo‘ldi. 1946-
yilda AQShda Pioneers Wheelchair Basketball Team tashkil etildi, va bu sport turi
tez orada boshqa mamlakatlarga ham tarqaldi[1]. 1960-yilda Rimda bo‘lib o‘tgan
birinchi Paralimpiya o‘yinlarida aravachalarda o‘ynaladigan basketbol dasturga
kiritildi va shundan beri bu sport turi Paralimpiya o‘yinlarining asosiy qismiga
aylandi[3].
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol qoidalari FIBA (Xalqaro Basketbol
Federatsiyasi) qoidalariga asoslanadi, biroq jismoniy imkoniyatlari cheklangan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
427
shaxslarning ehtiyojlariga moslashtirilgan. O‘yin maydoni, to‘p va savatcha
o‘lchamlari an'anaviy basketbolnikiga o‘xshash. O‘yinchilar maxsus ishlab
chiqilgan nayzaklarda (kolaskalarda) harakatlanadi. Har bir o‘yinchi o‘zining
jismoniy imkoniyatlariga qarab tasniflanadi va har bir jamoaning umumiy balli
belgilangan chegaralardan oshmasligi kerak. Masalan, eng yuqori darajadagi
o‘yinchi 4,5 ball, eng past darajadagi o‘yinchi esa 1 ball bilan baholanadi, va
jamoaning umumiy balli 14 dan oshmasligi kerak. Bu qoidalar o‘yinlarning adolatli
o‘tishini ta'minlash uchun mo‘ljallangan(1-jadval).
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol bo‘yicha jamoalar dunyo bo‘ylab
mavjud bo‘lib, ular milliy va xalqaro darajada musobaqalarda qatnashadi. Misol
uchun, AQShda National Wheelchair Basketball Association (NWBA) 1949-yilda
tashkil etilgan va hozirda yuzlab jamoalar va minglab o‘yinchilarni o‘z ichiga
oladi. Buyuk Britaniyada British Wheelchair Basketball (BWB) 1974-yilda tashkil
etilgan va bu sport turi mamlakat bo‘ylab keng tarqalgan. Yirik jamoalar orasida
Almanya, Avstraliya, Kanada va Yaponiya jamoalari ham mavjud. Bu sportchilar
va jamoalar turli xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyat qozonib kelmoqda[2].
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol jismoniy imkoniyatlari cheklangan
shaxslar uchun muhim jismoniy va psixologik foyda keltiradi. Tadqiqotlar
ko‘rsatishicha, bu sport turida qatnashish jismoniy holatni yaxshilash, o‘z-o‘ziga
ishonchni oshirish va ijtimoiy integratsiyani kuchaytirishga yordam beradi. Davlat
va xususiy tashkilotlar tomonidan qo‘llab-quvvatlash muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, AQShning Veteran Affairs (VA) tashkiloti veteranlarga aravachalarda
o‘ynaladigan basketbol va boshqa nogironlar sport turlari bilan shug'ullanish
uchun maxsus dasturlar taklif qiladi. Xuddi shunday, Xalqaro Paralimpiya
Qo‘mitasi (IPC) bu sportni xalqaro miqyosda rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
428
1-jadval. Sportchilar va jamoalar
Mamlakat
Jamoalar
soni
Sportchilar
soni
Mashhur jamoalar
Mashhur
sportchilar
AQSh
200+
2000+
Dallas Mavericks,
New York Rolling
Knicks
Steve Serio,
Matt Scott
Buyuk
Britaniya
100+
1000+
GB Men's Team,
GB Women's Team
Terry Bywater,
Helen Freeman
Germaniya
150+
1500+
RSV Lahn-Dill, BG
Baskets Hamburg
Dirk Passiwan,
Mareike Miller
Yaponiya
80+
800+
Miyagi MAX,
Chiba Hawks
Reo Fujimoto,
Mari Amimoto
Avstraliya
50+
500+
Australian Rollers,
Australian Gliders
Bill Latham,
Cobi Crispin
Kanada
70+
700+
Canadian Men's
Team, Canadian
Women's Team
Patrick Anderson,
Cindy Ouellet
Ispaniya
60+
600+
CD Ilunion,
Amiab Albacete
Jordi Ruiz,
Sara Revuelta
Fransiya
40+
400+
CS Meaux,
Le Cannet
Sofyane Mehiaoui,
Isabelle Yacoubou
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol ning xalqaro miqyosda eng yirik
musobaqasi Paralimpiya o‘yinlaridir. 1960-yildan beri bu o‘yinlarda aravachalarda
o‘ynaladigan basketbol doimiy ravishda o‘tkazilib kelinmoqda. Har to‘rt yilda bir
marta bo‘lib o‘tadigan bu musobaqada dunyoning eng yaxshi aravachalarda
o‘ynaladigan basketbol jamoalari ishtirok etadi. Shuningdek, Wheelchair
Basketball World Championships (Nogironlar Aravachasida Basketbol Jahon
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
429
Chempionati) ham har to‘rt yilda bir marta o‘tkaziladi. Bu musobaqalarda
jahonning eng kuchli jamoalari va sportchilari ishtirok etadi.Aravachalarda
o‘ynaladigan basketbol bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar o‘tkazilgan. Bu
tadqiqotlar sportchilarning jismoniy va psixologik holatini o‘rganishga qaratilgan.
Misol uchun, Williams va uning hamkasblari (2014) aravachalarda o‘ynaladigan
basketbol ning jismoniy imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun foydali
ekanligini, jumladan, mushak kuchi, kardiorespirator salomatlik va psixologik
farovonlikni oshirishi mumkinligini ko‘rsatdi. Shuningdek, van der Woude va
boshqalar (2002) aravachalarda o‘ynaladigan basketbol ning jismoniy faollik
darajasini oshirishga va ijtimoiy integratsiyani kuchaytirishga qaratilgan
tadqiqotlar o‘tkazishdi. Bu ilmiy ishlar sportning kelajagini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi va yangi metodologiyalar va strategiyalar ishlab chiqishga
turtki beradi[5].
Natija va muhokama.
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol, jismoniy
imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun nafaqat sport faoliyati, balki ijtimoiy
integratsiya vositasi sifatida muhim ahamiyatga ega. Ushbu sport turi o‘zining
tarixi davomida jahon miqyosida keng tarqalib, ko‘plab sportchilar va muxlislarni
jalb qilgan. Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol ning rivojlanishi va
ommabopligi unga qaratilgan qo‘llab-quvvatlash va tadqiqotlar natijasida yuzaga
kelgan.
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol qoidalari va moslashuvlari
o‘yinchilarning jismoniy imkoniyatlarini inobatga olgan holda adolatli raqobat
muhitini ta’minlaydi. O‘yinchilarning jamoaviy ruhini oshirish, jismoniy va
psixologik holatini yaxshilashga qaratilgan tadbirlar aravachalarda o‘ynaladigan
basketbol ning ahamiyatini yanada oshiradi. Maxsus aravachalar (kolyaskalar) va
boshqa moslashuvlar o‘yinning har tomonlama rivojlanishini ta'minlab,
o‘yinchilarga to‘liq potensiallarini namoyish etish imkoniyatini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
430
2-Jadval. Qoidalar va moslashuvlar
Mavzu
Oddiy Basketbol
Aravachalarda o‘ynaladigan
basketbol
Maydon o‘lchami
28x15 m
28x15 m
O‘yin vaqti
4 chorak 10
daqiqadan
4 chorak 10 daqiqadan
O‘yinchilar soni
5
5
O‘yinchilar harakati
Piyoda
Aravachalarda (kolyaskalarda)
Qoidalar
FIBA qoidalari
IWBF qoidalari (International
Wheelchair Basketball
Federation)
Ball berish tizimi
Har bir o‘yinchi 1-5
ball
Har bir o‘yinchi 1-4.5 ball
Jamoa balli cheklovi
Yo‘q
14 ball
Savatcha balandligi
3.05 m
3.05 m
Ball berish tizimi
Har bir o‘yinchi 1-5
ball
Har bir o‘yinchi 1-4.5 ball
Jamoa balli cheklovi
Yo‘q
14 ball
Savatcha balandligi
3.05 m
3.05 m
To‘pning o‘lchami
Erkaklar: 7
Erkaklar: 7
Ayollar: 6
Ayollar: 6
Sportchilar va jamoalar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
aravachalarda o‘ynaladigan basketbol dunyo bo‘ylab keng tarqalgan va ko‘plab
mamlakatlarda o‘ziga xos joy egallagan. Jismoniy imkoniyatlari cheklangan
shaxslar uchun bu sport turining rivojlanishi ular uchun yangi imkoniyatlar va
erishuvchanlik darajasini oshiradi. Xalqaro musobaqalar, jumladan, Paralimpiya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
431
o‘yinlari va Jahon chempionatlari, sportchilarning jahon miqyosida tanilishiga va
ularning mahoratlarini namoyish etishiga katta hissa qo‘shadi.
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbolning jismoniy va psixologik ta’sirlari
bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar sportning sog'liq uchun foydali ekanligini
tasdiqlaydi. Mushak kuchi, kardiorespirator salomatlik, va psixologik farovonlikni
oshirishga qaratilgan tadbirlar sportchilarning umumiy salomatligini yaxshilashga
yordam beradi. Shuningdek, bu sport turi ijtimoiy integratsiya va o‘z-o‘ziga
ishonchni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
3-jadval. Qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirishga qaratilgan tashkilotlar
Tashkilot
Maqsadlar va vazifalari
Qo‘llab-quvvatlash
turi
IPC (International
Paralympic
Committee)
Paralimpiya sport turlarini
rivojlantirish va musobaqalar
tashkil etish
Moliyaviy yordam,
treninglar, infrastruktura
NWBA (National
Wheelchair
Basketball
Association)
AQShdagi aravachalarda
o‘ynaladigan basketbolni
rivojlantirish
Mahalliy va milliy
musobaqalar,
jamoalarga yordam
BWB (British
Wheelchair
Basketball)
Buyuk Britaniyada aravachalarda
o‘ynaladigan basketbol ni qo‘llab-
quvvatlash
Treninglar,
musobaqalar,
infratuzilma
IWBF (International
Wheelchair
Basketball
Federation)
Aravachalarda o‘ynaladigan
basketbol qoidalarini boshqarish
va global musobaqalarni o‘tkazish
Qoidalarni ishlab
chiqish, musobaqalar
tashkil etish
VA (Veterans
Affairs)
Xarbiy hizmatni tugatgan
faxriylarga aravachalarda
o‘ynaladigan basketbol va boshqa
Trening dasturlari,
moliyaviy yordam
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
432
nogironlar sport turlari bilan
shug'ullanish imkoniyatini berish
Xulosa qilib aytganda, aravachalarda o‘ynaladigan basketbol jismoniy
imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun muhim sport turi bo‘lib, u nafaqat
jismoniy sog‘liqni yaxshilash, balki ijtimoiy integratsiya va psixologik
farovonlikni ham ta’minlashga yordam beradi(4-jadval). Kelgusida bu sport
turining yanada rivojlanishi va ommalashishi uchun davlat va xususiy tashkilotlar
tomonidan ko‘proq qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, ilmiy tadqiqotlar o‘tkazilishi
lozim. Bu esa aravachalarda o‘ynaladigan basketbolning global miqyosda yanada
yuksalishiga va ko‘proq sportchilarga erishish imkoniyatini beradi.
4-jadval. Aravachalarda o‘ynaladigan basketbolning
jismoniy va psixologik ta’sirlari
Ta’sir turi
Tavsifi
Foizi %
Mushak kuchi
Qo‘l, yelka va orqa mushaklarini
mustahkamlash
15
Kardiorespirator
salomatlik
Yurak-qon tomir va nafas tizimini
rivojlantirish
10
Psixologik farovonlik
Stress, depressiyani kamaytirish, ruhiy
holatni yaxshilash
15
Ijtimoiy integratsiya
Jamoadagi ishtirok, muloqot va moslashuv
qobiliyatini rivojlantirish
15
Muvozanat va
koordinatsiya
Tanani boshqarish va tezkor harakatlarni
rivojlantirish
10
Qo‘l-ko‘z muvofiqligi
Sportdagi reaksiya tezligi va aniqlikni
oshirish
10
Motivatsiya va o‘ziga
ishonch
Sport orqali ijobiy motivatsiyani oshirish
15
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
433
Hayot sifati
Jismoniy va ruhiy sog‘lom hayot kechirish
10
XULOSA.
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbol, jismoniy imkoniyatlari
cheklangan shaxslar uchun sport turi sifatida o‘zining muhim ijtimoiy, jismoniy va
psixologik ahamiyatini namoyon etadi. Ushbu sport turi 1940-yillardan boshlab
rivojlanib, bugungi kunda dunyo bo‘ylab keng tarqalgan, ko‘plab sportchilar va
jamoalarni jalb qilgan. Aravachalarda o‘ynaladigan basketbolning qoidalari va
moslashuvlari o‘yinchilarning imkoniyatlarini inobatga olgan holda adolatli
raqobat muhitini ta’minlaydi, bu esa sportchilarga o‘z potensiallarini to‘liq
namoyish etish imkoniyatini beradi.
Turli mamlakatlardagi aravachalarda o‘ynaladigan basketbol jamoalari va
sportchilari xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyat qozonib kelmoqda. Bu sport turi
davlat va xususiy tashkilotlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanib, jismoniy
imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Aravachalarda o‘ynaladigan basketbolning jismoniy va psixologik ta’sirlari
bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar uning sog'liq uchun foydali ekanligini
tasdiqlaydi. Jumladan, mushak kuchi, kardiorespirator salomatlik va psixologik
farovonlikni oshirishga yordam beradi.
Xalqaro musobaqalar, jumladan, Paralimpiya o‘yinlari, aravachalarda
o‘ynaladigan basketbolning global miqyosda yuksalishiga katta hissa qo‘shadi.
Ushbu musobaqalar sportchilarga o‘z mahoratlarini namoyish etish va dunyo
miqyosida tanilish imkoniyatini beradi. Kelgusida aravachalarda o‘ynaladigan
basketbol ning yanada rivojlanishi uchun davlat va xususiy tashkilotlar tomonidan
ko‘proq qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, ilmiy tadqiqotlar o‘tkazilishi lozim. Bu
esa sportning kelajagini yanada yuksaltirish va ko‘proq sportchilarga erishish
imkoniyatini beradi.
Umuman olganda, aravachalarda o‘ynaladigan basketbol jismoniy
imkoniyatlari cheklangan shaxslar uchun nafaqat sport faoliyati, balki ijtimoiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
434
integratsiya va psixologik farovonlikni ta'minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Bu
sport turining rivojlanishi va ommalashishi uchun qo‘llab-quvvatlash va ilmiy
tadqiqotlar davom ettirilishi zarur. Shu orqali aravachalarda o‘ynaladigan
basketbol yanada ko‘proq odamlarni jalb qiladi va jismoniy imkoniyatlari
cheklangan shaxslar uchun yangi imkoniyatlar eshiklarini ochadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mirjamalov M.X. Imkoniyati cheklangan o‘quvchilar bilan olib
boriladigan jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlarining ilmiy uslubiy asoslari.
Monografiya. T-2020.
2.
M.X.Mirjamolov “ADAPTIV JISMONIY TARBIYA VA SPORT (o`quv
qo`llanma”. Chirchiq – 2020: 7b.
3.
Lee, M. J., Lee, C. D., & Jackson, A. S. (2016). "Physical Activity,
Physical Fitness, and Psychological Characteristics of Wheelchair Basketball
Players".
Disability and Rehabilitation
, 38(10), 979-985.
4.
Smith, B., & Sparkes, A. C. (2019). "Exploring multiple responses to a
chaos narrative: Men’s stories of living with serious illness".
Sociology of Health
& Illness
, 31(6), 778-792.
5.
International Wheelchair Basketball Federation. (2020).
Official
Wheelchair Basketball Rules.
Retrieved from https://iwbf.org/rules.
6.
International Paralympic Committee. (2021).
Paralympic Games
History
. Retrieved from https://www.paralympic.org/the-ipc/history-of-the-
paralympic-movement.
7.
National Wheelchair Basketball Association. (2022).
History of
Wheelchair Basketball.
Retrieved from https://www.nwba.org/history.
8.
British Wheelchair Basketball. (2022).
About Us.
Retrieved from
https://britishwheelchairbasketball.co.uk/about.
9.
Veteran Affairs. (2023).
Adaptive Sports Programs.
Retrieved from
https://www.va.gov/adaptivesports.
