https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
414
O‘QUVCHILARNI ESTETIK TARBIYASINI
SHAKLLANTIRISHDA TABIIY FAN DARSLIKLARINING AHAMIYATI
Temirova Matluba Karim qizi
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu
maqola
o‘quvchilarning estetik tarbiyasini
shakllantirishda tabiiy fan darsliklarining ahamiyatiga bag‘ishlangan. Maqolada
tabiiy fan darsliklarining o‘quvchilarning estetik didini rivojlantirishga, ularda
go‘zallik hissini uyg‘otishga va ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga
qanday ta’sir ko‘rsatishi ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, maqolada tabiiy fan
darsliklarida estetik tarbiyaga oid materiallarni tanlash va ulardan foydalanish
metodikasi bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: o‘quvchi, estetik tarbiya, tabiiy fan, darslik, go‘zallik, did, his,
ijodkorlik, metodika.
Kirish
. O‘quvchilarning estetik tarbiyasi ularning har tomonlama
rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Estetik tarbiya o‘quvchilarda go‘zallik hissini
uyg‘otadi, ularning estetik didini shakllantiradi va ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Bu esa o‘quvchilarning jamiyatda o‘z o‘rnini topishlariga, madaniy
va ma’naviy jihatdan yetuk shaxslar bo‘lib yetishishlariga yordam beradi.
Ta’lim jarayonida estetik tarbiyani amalga oshirishning turli xil yo‘llari
mavjud. Shulardan biri - tabiiy fan darsliklaridan foydalanishdir. Tabiiy fan
darsliklari o‘quvchilarga tabiatning go‘zalligi va betakrorligi haqida ma’lumot
beradi. Ular orqali o‘quvchilar tabiat hodisalarining uyg‘unligi, ranglarning
jozibadorligi, shakllarning mukammalligi va boshqa estetik jihatlar bilan
tanishadilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
415
Tabiiy fan darsliklarida estetik tarbiyaga oid materiallar turli shakllarda
berilishi mumkin. Bular ilmiy matnlar, rasmlar, fotosuratlar, grafiklar,
diagrammalar va boshqa ko‘rgazmali materiallar bo‘lishi mumkin. Ushbu
materiallar o‘quvchilarning estetik hislarini uyg‘otishga, ularning estetik didini
shakllantirishga va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Maqolada o‘quvchilarning estetik tarbiyasini shakllantirishda tabiiy fan
darsliklarining ahamiyati, ularda estetik tarbiyaga oid materiallarni tanlash va
ulardan foydalanish metodikasi ko‘rib chiqiladi.
O‘quvchilarning estetik tarbiyasini shakllantirishda tabiiy fan darsliklarining
ahamiyati beqiyosdir. Tabiiy fanlar o‘quvchilarga tabiatning go‘zalligi va
betakrorligi haqida keng bilim beradi. Bu bilimlar o‘quvchilarning estetik didini
rivojlantirishga, ularda go‘zallik hissini uyg‘otishga va ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Tabiiy fan darsliklarida estetik tarbiyaga oid materiallarni tanlash va ulardan
foydalanish metodikasi
Tabiiy fan darsliklarida estetik tarbiyaga oid materiallarni tanlashda
quyidagi omillarga e’tibor berish lozim:
Materialning mazmuni: Material o‘quvchilarning yoshiga, bilim darajasiga
va qiziqishlariga mos bo‘lishi kerak. U tabiatning go‘zalligi va betakrorligi, tabiat
hodisalarining uyg‘unligi, ranglarning jozibadorligi, shakllarning mukammalligi
va boshqa estetik jihatlar haqida ma’lumot berishi kerak.
Materialning shakli: Material ko‘rgazmali, qiziqarli va tushunarli shaklda
berilishi kerak. U ilmiy matnlar, rasmlar, fotosuratlar, grafiklar, diagrammalar va
boshqa ko‘rgazmali materiallar shaklida bo‘lishi mumkin.
Materialning tarbiyaviy ahamiyati: Material o‘quvchilarda go‘zallik hissini
uyg‘otishi, ularning estetik didini shakllantirishi va ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
416
Tabiiy fan darsliklarida estetik tarbiyaga oid materiallardan foydalanishda
quyidagi metodik tavsiyalarga amal qilish lozim:
Darsda estetik tarbiya elementlarini kiritish: o‘qituvchi dars jarayonida
tabiatning go‘zalligi va betakrorligi haqida gapirishi, o‘quvchilarning e’tiborini
tabiat hodisalarining uyg‘unligiga, ranglarning jozibadorligiga, shakllarning
mukammalligiga va boshqa estetik jihatlarga qaratishi kerak.
Ko‘rgazmali materiallardan foydalanish: o‘qituvchi darsda rasmlar,
fotosuratlar, grafiklar, diagrammalar va boshqa ko‘rgazmali materiallardan
foydalanishi kerak. Ushbu materiallar o‘quvchilarning estetik hislarini
uyg‘otishga, ularning estetik didini shakllantirishga va ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi.
O‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash: o‘qituvchi o‘quvchilarning
darsda faol ishtirok etishini ta’minlashi kerak. U ularga savollar berishi, ularning
fikrlarini so‘rashi va ularni munozaraga tortishi kerak. Bu o‘quvchilarning estetik
didini rivojlantirishga va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
O‘quvchilarga ijodiy topshiriqlar berish: o‘qituvchi o‘quvchilarga tabiatning
go‘zalligi va betakrorligi haqida insholar yozish, rasmlar chizish, fotosuratlar olish
va boshqa ijodiy topshiriqlar berishi kerak. Ushbu topshiriqlar o‘quvchilarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Tabiiy fan darsliklarida estetik tarbiyaga oid materiallarga misollar
Tabiiy fan darsliklarida estetik tarbiyaga oid quyidagi materiallarga misollar
keltirish mumkin:
Botanika darsliklarida: o‘simliklarning go‘zalligi, ularning ranglari,
shakllari va tuzilishi haqida ma’lumotlar berilgan rasmlar va fotosuratlar.
Zoologiya darsliklarida: Hayvonlarning go‘zalligi, ularning harakatlari,
ovozlari va xulq-atvori haqida ma’lumotlar berilgan rasmlar va fotosuratlar.
Fizika darsliklarida: Tabiat hodisalarining go‘zalligi, ularning uyg‘unligi va
qonuniyligi haqida ma’lumotlar berilgan rasmlar, grafiklar va diagrammalar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
417
Kimyo darsliklarida: Kimyoviy reaksiyalarning go‘zalligi, ularning ranglari,
shakllari va tuzilishi haqida ma’lumotlar berilgan rasmlar va fotosuratlar.
Ushbu materiallar o‘quvchilarning estetik hislarini uyg‘otishga, ularning
estetik didini shakllantirishga va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat
qiladi.
O‘quvchilarning estetik tarbiyasini shakllantirishda tabiiy fan darsliklarining
ahamiyati katta. Tabiiy fan darsliklarida estetik tarbiyaga oid materiallarni to‘g‘ri
tanlash va ulardan samarali foydalanish o‘quvchilarning har tomonlama
rivojlanishiga yordam beradi.
Tabiiy fanlar orqali o‘quvchining estetik tarbiyasi uning atrof-muhit
go‘zalligini ko‘rish va his qilish qobiliyatini rivojlantirish orqali shakllanadi. Bu
jarayon bir necha bosqichda amalga oshiriladi:
1.
Estetik taassurotlarni to‘plash:
Tabiiy fanlar darslarida o‘quvchilar
tabiatning rang-barang shakllari, ranglari, tovushlari bilan tanishadilar. Ularning
e’tiborini ob’ektni go‘zal qiladigan detallarga qaratish muhimdir: shakli, rangi,
o‘lchami, tuzilishi.
2.
Estetik taassurotlarni anglash:
Olingan taassurotlarni anglash, tahlil
qilish kerak. O‘quvchilar oddiy narsalarda go‘zallikni ko‘rishni, go‘zallik har xil
bo‘lishi mumkinligini tushunishlari kerak.
3.
Dunyoga estetik munosabatni shakllantirish:
Estetik tarbiya nafaqat
go‘zallikni ko‘rishni, balki uni yaratishda faol ishtirok etishni ham nazarda tutadi.
O‘quvchilar tabiatni qadrlash va asrashni, atrof-muhit go‘zalligini saqlash uchun
insonning mas’uliyatini tushunishlari kerak.
4.
Estetik faoliyatni rivojlantirish:
o‘quvchilar o‘zlarining estetik
tuyg‘ularini ijodkorlikda ifoda etishlari mumkin: rasm chizish, loydan yasalish,
musiqa, adabiyot. Bolalarning ijodiy qobiliyatlarini qo‘llab-quvvatlash va
rivojlantirish muhimdir[4].
Ish usullari va shakllari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
418
Tabiiy fanlar darslarida estetik tarbiyani shakllantirish uchun turli xil usullar
va ish shakllaridan foydalanish mumkin:
Tabiatga ekskursiyalar:
Tabiat bilan bevosita aloqa qilish o‘quvchilarda
kuchli estetik tajribalar uyg‘otadi.
Tabiiy ob’ektlarni kuzatish:
Bolalarni mayda-chuydalarda go‘zallikni
ko‘rishga, detallarga e’tibor berishga o‘rgatish muhimdir.
Tabiat go‘zalligi haqida suhbatlar:
o‘quvchilar bilan ularning taassurotlari
haqida suhbatlashish, fikr almashish.
Ijodiy topshiriqlar:
Tabiat haqida rasm chizish, loydan yasalish, she’rlar va
hikoyalar yozish.
Ko‘rgazmali qurollardan foydalanish:
Tabiat haqida rasmlar, fotosuratlar,
videolar.
O‘qituvchining roli
O‘qituvchi o‘quvchilarning estetik tarbiyasini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydi. U o‘zi estetik jihatdan rivojlangan shaxs bo‘lishi, tabiat go‘zalligini
ko‘rish va tushunish, o‘z tuyg‘ularini bolalarga etkazishni bilishi kerak. Darsda
ijodkorlik va ilhomlantirish muhitini yaratish, o‘quvchilarning go‘zallikni bilishga
bo‘lgan qiziqishini qo‘llab-quvvatlash muhimdir[5].
Tabiiy fanlar orqali estetik tarbiyani shakllantirish - bu murakkab va uzoq
davom etadigan jarayondir. Bu o‘qituvchidan pedagogik mahorat, tabiatga va
bolalarga muhabbatni talab qiladi.
Tabiiy fanlar orqali o‘quvchilarning estetik tarbiyasi ularning atrof-muhit
go‘zalligini ko‘rish va his qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. Bu jarayon
estetik taassurotlarni to‘plash, ularni anglash, dunyoga estetik munosabatni
shakllantirish va estetik faoliyatni rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. O‘qituvchining
roli bu jarayonda muhim ahamiyatga ega. U o‘quvchilarda go‘zallik hissini
uyg‘otishi, ularning estetik didini shakllantirishi va ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishi kerak[6].
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
419
Tabiiy fanlar darslarida turli xil usullar va ish shakllaridan foydalanish
mumkin, masalan, tabiatga ekskursiyalar, tabiiy ob’ektlarni kuzatish, suhbatlar,
ijodiy topshiriqlar va ko‘rgazmali qurollardan foydalanish. Ushbu metodlar
o‘quvchilarga tabiat go‘zalligini ko‘rish va his qilish, uning qadrini bilish va
asrashga o‘rgatadi.
Shuni ta’kidlash kerakki, estetik tarbiya - bu uzoq davom etadigan jarayon.
U o‘qituvchidan pedagogik mahorat, tabiatga va bolalarga muhabbatni talab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Kayumov I. A. Estetika. Toshkent, 2010.
2.
Xolmatov O. X. Tabiiy fanlarni o‘qitish metodikasi. Toshkent, 2015.
3.
Temirova, M. (2024). BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARIDA
ESTETIK TARBIYANI RIVOJLANTIRISHDA SHARQ MUTAFAKKIRLARI
MA’NAVIY MEROSINING O ‘RNI. " ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ"
международный научно-методический журнал, 2(10).
4.
kizi Temirova, M. K. (2024). USING THE SPIRITUAL HERITAGE OF
EASTERN THINKERS IN THE DEVELOPMENT OF AESTHETIC
EDUCATION IN STUDENTS.
Educational Research in Universal Sciences
,
3
(2),
240-244.
5.
Темирова, М. К. (2023). РОЛЬ ЭСТЕТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ В
ПРОБУЖДЕНИИ ЧУВСТВА ЛЮБВИ К ПРИРОДЕ У УЧАЩИХСЯ
НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ.
Journal of new century innovations
,
40
(2), 53-58.
6.
Темирова, М. К. (2023). РОЛЬ ЭСТЕТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ В
ПРОБУЖДЕНИИ ЧУВСТВА ЛЮБВИ К ПРИРОДЕ У УЧАЩИХСЯ
НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ.
Journal of new century innovations
,
40
(2), 53-58.
