https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
389
YANGI DORI VOSITALARINI YARATISHNINNG O’ZIGA XOS
AHAMIYATI
Yusupova Manzuraxon G'ulomjonovna
Qorgontepa Abu Ali Ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi
Farmakologiya va retseptura asoslari fani o'qituvchisi.
Annotatsiya: Farmakologiyaning yuksalishi yanada faolroq va xavfsizroq
bo‘lgan yangi Dori vositalarini to‘xtovsiz izlash va yaratish bilan xarakterlanadi.
Maqolada Kimyoviy birikmadan tortib toki Dori vositasi yaratilishi to’g’risida
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar: Farmakologiya, kimyoviy birikmalar, dori vositalari,
molekulyar genetika, molekulyar farmakologiya, kimyoviy sintez.
Аннотация: Развитие фармакологии характеризуется неустанным
поиском и созданием новых лекарственных препаратов, которые являются
более активными и безопасными. В статье представлена информация о
создании лекарственного средства — от химического соединения до
лекарственного средства.
Ключевые
слова:
Фармакология,
химические
соединения,
лекарственные
средства,
молекулярная
генетика,
молекулярная
фармакология, химический синтез.
Abstract: The rise of pharmacology is characterized by the constant search
and creation of new drugs that are more active and safer. The article presents
information on the development of a drug from a chemical compound to a drug.
Keywords: Pharmacology, chemical compounds, drugs, molecular genetics,
molecular pharmacology, chemical synthesis.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
390
KIRISH
Keyingi yillar davomida yangi dori vositalarini yaratishda fundamental
tekshirishlar juda katta ahamiyatga ega bo‘lmoqda.Ular faqat kimyoviy
muammolarga emas, balki ko‘proq biologik muammolarga ham taalluqlidir.
Molekulyar biologiya, molekulyar genetika va molekulyar farmakologiyaning
yutuqlari ham yangi dori vositalarini yaratishda o‘ziga xos ahamiyatga ega. Yangi
dori vositalarini yaratish odatda kimyogarlar va farmakologlarning ilmiy
izlanishlaridan boshlanadi va ijodiy hamkorlikning yakuni asosida yangi Dori
vositasi “shakllantiriladi”.
Yangi dori vositalarini izlab topish quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha amalga
oshiriladi:
I. Kimyoviy sintez usuli bilan
A. Yo‘naltirilgan sintez:
- biogen moddalarni qayta hosil qilish;
- antimetabolitlarni yaratish;
-ma’lum biologik faollikka ega bo‘lgan birikmalar molekulalarining
modifikatsiyasi
- dori vositasi o‘zaro ta’sirlashadigan substratning tuzilishini o‘rganish;
- ma’lum xossalarga ega bo‘lgan ikkita birikmaning tuzilishidagi
bo‘lakchalarini biriktirish;
-moddaning organizmdagi kimyoviy o‘zgarishlarini o‘rganishga asoslangan
sintez (dori xom-ashyosi (prolekarstvo);
Moddalarning biotransformatsiyasi mexanizmlariga ta’sir qiluvchi vositalar).
B. Empirik yo‘l:
- tasodifiy topishlar;
- skrining.
II. Preparatlarni dori xom-ashyosidan olish va ulardan individual moddalarni
ajratish:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
391
- hayvonlardan;
- o‘simliklardan;
- ma’danlardan.
III. Zamburug‘lar va mikro organizmlar hayoti davomidagi mahsulotlardan
olinadigan dori vositalarini yaratish; biotexnologiya (hujayraviy va gen
injeneriyasi).
O‘tkazilgan ilmiy izlanishlar natijasida dori preparati sifatida istiqbolli deb
topilgan vositalari to‘g‘risidagi barcha ma’lumotlarni O‘zbekiston Respublikasi
Sog‘liqni saqlash vazirligi qoshidagi Farmakologik qo‘mitasiga taqdim etiladi.
Mazkur qo‘mita tarkibida asosan farmakologlar va klinitsistlardan tashkil topgan
ekspertlar guruhi faoliyat olib boradi. Agarda Farmakologik qo‘mita o‘tkazilgan
tadqiqotlar o‘tkazish uchun ruxsat beradi. Bu juda muhim bosqich bo‘lib, dori
vositasi to‘g‘risidagi halqiluvchi so‘zni faqat klinitsistlargina ayta olishadi.
Farmakologiya fanini uchta yirik bo‘limga bo‘lib o‘rganiladi.
Bular:
Umumiy retseptura – unda turli dori vositalariga har xil shakllarda retsept
yozishning umumiy qonun-qoidalari o‘rganiladi.
Umumiy farmakologiya – unda dori vositalarining tirik organizmdagi
farmakokinetikasi va farmakodinamikasining umumiy qonuniyatlari o‘rganiladi.
Xususiy farmakologiya – unda har bir guruh dori vositasining va ushbu
guruhdagi har bitta preparatning farmakokinetikasi va farmakodinamikasi alohida,
keng qamrovli o‘rganiladi. Asosiy dori vositalarining qo‘llanilishi uchun
ko‘rsatmalar va kuzatilishi mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlar to‘g‘risidagi
ma’lumotlar ham keltirib o‘tiladi.
Dori vositalarini tasniflash asosan ularning tizimlilik tamoyili asosida amalga
oshiriladi. Ularni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
1.Nerv tizimi faoliyatini boshqaruvchi vositalar (periferik va markaziy);
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
392
2. Ijro a’zolari va ularning tizimlari faoliyatini boshqaruvchi vositalar (nafas,
qon aylanishi va boshqalar).
3.Modda almashinuvi jarayonlarini boshqaruvchi vositalar.
Bulardan tashqari, turli patologik jarayonlarga ta’sir qiluvchi vositalar
guruhlari farqlanadi, masalan, yallig‘lanishga qarshi, allergiyaga qarshi,
aterosklerozga qarshi va boshqalar. Alohida bo‘limda mikroblarga hamda
parazitlarga qarshi preparatlar keltirilgan. ammo , turli mamlakatlarda dori
preparatlarining nomlari har xil atalishi va ularni nomlash uchun maxsus bir xillilik
bo‘lmaganligi sababli ham asosan preparatlarning halqaro nomlariga hamdak o‘p
ishlatiladigan sinonimlari (savdo nomlari) ga asoslanish lozim.
Umumiy farmakologiyaning sir-asrorlari odatda ikkita asosiy parametr
bo‘yicha o‘rganiladi. Bular – farmakokinetika va farmakodinamikalardir.
Farmakokinetika
–
bu dori moddalarining organizmga kiritish yo‘llarini,
undagi so‘rilishini, taqsimlanishini, depolanishini, parchalanishini va chiqarib
yuborilishini o‘rganuvchi bo‘lim hisoblanadi. Farmakodinamika
–
bu dori
moddalarining biologik samaralarini, shuningdek, ularning ta’sir mexanizmlarini
va ta’sir qilish joylari (lokalizatsiyasi)ni o‘rganuvchi bo‘limdir.
Dori vositalari organizmga ikkita katta yo‘l orqali kiritiladi: bular enteral
(me’da-ichak yo‘li orqali) hamda parenteral (me’da-ichak yo‘lini chetlab)
yo‘llardir. Enteral yo‘l orqali dori vositalarini organizmga kiritishning asosan 5 ta
usuli mavjud bo‘lib, ular og‘iz orqali, tilostiga, lunjortiga, o‘n ikki barmoq ichakka
va to‘g‘ri ichakka kiritishdir.
Dori vositalarini og‘iz orqali kiritish –
per os
, eng keng tarqalgan usul bo‘lib,
unda bemorning o‘zi, qo‘shimcha tibbiy xodimning yordamisiz va dorilarning
sterilligiga ham qaramasdan, preparatni og‘iz bo‘shlig‘iga qo‘yadi va ma’lum
miqdordagi suyuqlik bilan uni ichib yuboradi. Bunda dori preparati ichak orqali
so‘rilib, dastlab jigardan birlamchi marta o‘tadi va ma’lum qismi u yerda
faolsizlanadi, keyin qolgan qismi katta qon aylanish doirasiga tushib, kerakli joyga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
393
ta’sir ko‘rsatadi va yana qayta ikkilamchi marotaba jigarga kelib tushadi .Bu holda
ko‘pincha jigarda qayta parchalanish jarayoni yuz beradi va shundan keyin
preparatning parchalanish mahsulotlari organizmdan chiqarib yuboriladi. Shuning
uchun ham mazkur usulda dori vositalarini organizmga kiritishda ularning jigardan
birlamchi hamda ikkilamchi o‘tishini hisobga olgan holda tegishli dozalarda
tavsiya qilish lozim. Og‘iz orqali kiritish usuli bilan qabul qilingan dori vositalari
ko‘pincha umumiy yoki rezorbtiv ta’sir qilish uchun qo‘llaniladi. Bunga ichakning
katta so‘ruvchi yuzasi (taxminan 200 m2) va uning qon bilan yaxshi
ta’minlanganligi ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ba’zi preparatlar esa mahalliy, ya’ni faqat
me’da-ichak yo‘liga ta’sir qilish uchun ham ishlatilishi mumkin.
Dori vositalarini tilostiga qo‘yishni odatda
sublingval
kiritish usuli deb
yuritiladi. Mazkur usulda dori preparati tilostiga qo‘yiladi va u yerdan to‘liq
so‘rilib ketgunicha ushlab turiladi. Bunda dori vositasi tilostidagi qon tomirlar
orqali so‘rilib, birdaniga katta qon aylanish doirasiga tushadi va oldin uning ta’sir
samarasi yuzaga chiqadi, keyin esa preparat jigarga borib, u yerda
biotransformatsiyaga uchraydi va shundan keyin organizmdan chiqarib yuboriladi.
Shuning uchun ham preparatlarni mazkur usul bilan organizmga kiritishda uning
terapevtik dozasiga katta ahamiyat berish lozim. Dori vositalarini lunj ortiga
qo‘yish
trans bukkal
kiritish usuli ham deb yuritiladi. Ushbu usul bilan kiritiladigan
dori vositasini og‘iz bo‘shlig‘iga qo‘yilib, lunj ortida to‘liq erib, yo‘qolib ketguniga
qadar shimiladi. Ular asosan og‘iz bo‘shlig‘i va halqum kasalliklarida mahalliy
ta’sir ko‘rsatish uchun qo‘llaniladi. Ayrim preparatlar og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati
orqali ma’lum miqdorda so‘rilish xususiyatiga egalar. Dori vositalarini
o‘n ikki
barmoq ichak orqali
kiritishda asosan dori preparati maxsus zond yordamida o‘n
ikki barmoq ichak bo‘shlig‘iga kiritiladi. Bunda kiritilgan preparat u yerdagi
jarohatlarni (yara kasalligida) davolaydi yoki jigar hamda o‘t yo‘llari kasalliklarini
tashhislash va ba’zan davolash maqsadida ham qo‘llaniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
394
Dori vositalarini to‘g‘ri ichak orqali kiritish ko‘pincha
per rectum
yoki
rektal
kiritish usuli deb ham yuritiladi. Mazkur usul yordamida dori vositalari yoki rektal
shamchalar ko‘rinishida, yoki dorivor ho‘qnalar shaklida (50 ml miqdorida)
kiritilishi mumkin. Bunda to‘g‘ri ichak shilliq qavatining yuqori so‘ruvchanlik
xossasiga ega ekanligini hamda kiritilgan vositalarning gemorraidal venoz qon
tomirlari (porto-koval anastomozlar) orqali bevosita katta qon aylanish doirasiga
tushib, umumiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin ekanligini ham inobatga olish lozim.
Agarda dorivor modda ta’sirlantiruvchi xossaga ega bo‘lsa, u holda uni shilimshiq
bilan birga tavsiya qilish maqsadga muvofiqdir. Oqsil, yog‘ va polisaxarid
tuzilishga ega bo‘lgan dori Moddalarning yo‘g‘on ichak orqali so‘rilmasligini ham
inobatga olib qo‘yish lozim.Organizmga kiritilgan istalgan dorivor moddaning
asosiy farmakokinetik parametrlaridan bittasi bu so‘rilishdir.
So‘rilish – bu dorivor moddaning organizmga kiritilish yo‘lidan qat’iy nazar
uning qon yoki limfa oqimiga tushishidir.
So‘rilishning quyidagi asosiy mexanizmlari mavjud:
1.
Passiv
diffuziya
–
hujayralar
qobig‘i
orqali,
Moddalarning
konsentratsiyalari gradientiga bog‘liq holda amalga oshiriladi. Bu so‘rilishning
asosiy mexanizmi hisoblanadi.
Mazkur mexanizm orqali qutbli gidrofil molekulalar, qator anorganik ionlar,
qandlar, aminokislotalar, pirimidinlar so‘riladi.
2. Pinotsitoz
–
hujayra qobig‘ining invaginatsiyasi orqali keyinchalik
pufakcha (vakuola) hosil bo‘ladi. U Moddalarning yirik molekulalari bilan birga
hujayra suyuqligiga to‘lgan bo‘ladi va sitoplazma orqali qarama-qarshi tomonga
harakatlanadi. Keyin esa ekzotsitoz orqali pufakcha ichidagi molekulalarni
tashqariga chiqarib tashlaydi.
Sanab o‘tilgan so‘rilish mexanizmlari universal xususiyatga ega bo‘lib, faqat
Moddalarning so‘rilishida emas, balki ularning organizmda tarqalishida va
chiqarib yuborilishida ham o‘ziga xos ahamiyatga egadirlar. Dori vositalarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
395
ingichka ichak orqali so‘rilishi passiv diffuziya mexanizmi orqali amalga
oshiriladi. Ayrim Dori vositalarining so‘rilishida aktiv transport mexanizmi ham
ahamiyatga ega. Masalan, sianokobalamin kompleksining Kaslning ichki omili
bilan so‘rilishida. Filtratsiya usuli esa deyarli kam aliy ahamiyatga ega emas.
Dorivor modda organizmga kiritilganidan so‘ng ma’lum vaqt birligi o‘tganidan
keyin uning qonda aniqlanadigan konsentratsiyasining dastlabki kiritil gan
dozasiga nisbatini belgilash uchun
bio erishuvchanlik
atamasi kiritilgan bo‘lib, bu
orqali kiritilgan preparatning samaradorligiga ham baho beriladi. Ichishga tavsiya
qilinadigan preparatlarning bio erishuvchanligi past bo‘lsa, vena orqali
kiritiladigan preparatlarning bio erishuvchanligi 100 % ga teng bo‘ladi. Agarda
preparat jigarda parchalanmasdan, bevosita buyrak orqali o‘zgarmagan holda
chiqarib yuboriladigan bo‘lsa, u holda preparatning siydik tarkibidagi miqdoriga
qarab ham uning bio erishuvchanligi to‘g‘risida mulohaza yuritish mumkin. Ayrim
hollarda preparatning aniq miqdoriy o‘lchamlarini aniqlash imkoniyati bo‘lsa,
bunday preparatning bio erishuvchanligini uning farmakologik samaralari hajmiga
qarab ham aniqlash mumkin.
Dori vositalari parenteral yo‘l bilan teri orqali, teri ostiga, teri ichiga, mushak
orasiga, vena orqali, arteriya orqali, tana bo‘shliqlariga, suyaklar ichiga,
ingalyasion, ko‘z, quloq va burun orqali, intravaginal va boshqa usullar yordamida
kiritiladi. Parenteral yo‘llar ichida eng ko‘p qo‘llaniladigani preparatlarni teri
ostiga, mushak orasiga va vena orqali kiritish usullari hisoblanadi. Bulardan vena
orqali preparatlarni kiritishda samara zudlik bilan yuzaga chiqadi, mushak orasiga
va teri ostiga yuborilgan preparatning samarasi esa nisbatan sekinlik bilan
namoyon bo‘ladi.
XULOSA
Dori moddalarining farmakoterapevtik samarasini uzaytirish uchun ularni
moyli suspenziyalar yoki boshqa ko‘rinishdagi dori shakllarida mushak orasiga
yuborish lozim. Ta’sirlantiruvchi xossaga ega bo‘lgan dori moddalarni teri ostiga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
396
va mushak orasiga yuborish mumkin emas, chunki ular ko‘pincha kiritilgan joyda
yallig‘lanish reaksiyalari, infiltratlar yoki nekroz chaqirishi mumkin. Vena orqali
Dori vositalari asta-sekinlik bilan yuborilishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Xarkevich D.A. Farmakologiya. - M.: Meditsina, 2009.
2. Faxruddinov.S.F. Farmakologiya. darslik, T.:1997.
3. Azizova C.C. Farmakologiya. darslik, T.:2005.
4. Mashkovskiy M.D. Lekarstvennыe sredstva. – M.: Meditsina, 2007.
5. Spravochnik Vidal. – M., 2010.
