https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
369
HUNARMANCHILIK KORXONALARI FAOLIYATINI
RIVOJLANISHINI TREND MODELLAR ASOSIDA BAHOLASH
Xalilov Qahramon Qurbonboyevich
“Hunarmand” uyushmasi Qashqadaryo viloyat boshqarmasi boshlig‘i.
Annotatsiya. Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyati xalq hunarmandchilik
sohasini rivojlantirish va shu asosida oilaviy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash
orqali ish bilan band qilish masalalarini ekonometrik modellashtirishning trend
modeli asosida baholash yoritilgan.
Kalit so‘zlar: xalq hunarmandchilik, raqamlashtirish, raqamli texnologiya,
trend model, ekonometrika, prognoz.
Аннотация. В данной статье рассматривается развитие народных
промыслов Кашкадарьинской области и оценка вопросов занятости на
основе трендовой модели эконометрического моделирования путем
поддержки на этой основе семейного предпринимательства.
Ключевые слова: народные промыслы, цифровые технологии,
трендовая модель, эконометрика, прогноз.
Abstract. It is explained by the scientific justification of methodological
approaches to the assessment of the role of family entrepreneurship in the
development of folk crafts in the region, as well as the possibility of using them to
improve the organizational and institutional basis of regulating family
entrepreneurship.
Key words:
institutional, digital, technology, trend, model, econometric,
forecast, results, information, system, endogenous, exogenous.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
370
O‘zbekistonda hunarmandchilik faoliyatini yanada rivojlantirish hamda
ushbu
sohada
aholining
tadbirkorlik
faolligini
qo‘llab-quvvatlash
va
hunaramandchilikni rivojlantirish orqali kambag‘allikni qisqartirish masalalariga
alohida ahamiyat berilmoqda. “Kambag‘allikni kamaytirish bu -aholida
tadbirkorlik ruhini uyg‘otish, insonning ichki kuch-quvvati va salohiyatini to‘la
ro‘yobga chiqarish, yangi ish o‘rinlari yaratish bo‘yicha kompleks iqtisodiy va
ijtimoiy siyosatni amalga oshirish demakdir” . Bugungi kunda O‘zbekistonda
hunarmandlar tomonidan ishlab chiqariladigan buyumlar va tovarlar (ishlar,
xizmatlar) yo‘nalishlari 25 tadan 34 taga yetdi. Mamlakatimizda hunarmandchilik
mahsulotlarini chetga eksport qilish maqsadida dunyoning 20 dan ortiq davlatida
(Germaniya, Shveytsariya, Rossiya, Italiya, Angliya, Koreya, Malayziya,
Ozarbayjon, Latviya, Finlyandiya, Hindiston, Frantsiya, Gretsiya, Turkmaniston,
Eron, AQSh, Ukraina, Turkiya, Xitoy, Ispaniya) 113 ta ko‘rgazma va yarmarka
o‘tishi rejalashtirilgan . Bu vazifalarni hal etishda, hunarmandchilik milliy
iqtisodiyotining, xususan xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish rolini oshirish
yo‘nalishlarida ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirish alohida ahamiyat kasb etadi.
Ayniqsa mintaqalarda xalq hunarmandlarining amaliy san’atini yanada
rivojlantirish asosida, mintaqalarda milliy xalq hunarmandlarining kataloglarini
yaratish, xalqaro ko‘rgazma hamda tanlovlarni tashkil etish va xalq hunarmandlar
turizm reyestriga kiritish bo‘yicha katta ishlar amalga oshirilmoqda. Shu bilan
birga,
mahallabay
ishlash
orqali
oilaviy
tadbirkor
hunarmandlarda
foydalanilmayotgan imkoniyatlarni to‘la ishga solish, hunarmandlar o‘rtasida
o‘zaro tajriba almashish tizimini yanada kengaytirish, hunarmandchilik
mahsulotlari uchun yangi bozorlarni topish borasida qo‘shimcha choralar ko‘rish
talab etilmoqda.
Mintaqa aholisini xalq hunarmandchilik sohasiga jalb qilish tizimini
takomillashtirish, “usta-shogird” an’analari asosida mahallalarda yoshlarga hunar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
371
o‘rgatish va bandligini ta’minlash, shuningdek, kambag‘allikni qisqartirish hamda
hunarmandchilikni rivojlantirish bo‘yicha amalga bir qancha islohotlar izchil
davom etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 20 dekabrdagi
“Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish va aholining daromad manbaini
kengaytirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-55-son qarori
va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 30 dekabrdagi PQ
-77-son
“Hunarmandchilik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish
chora tadbirlari to‘g‘risida
”gi Qarorlari qabul qilindi, ushbu qaror mamlakatimiz
aholisini ish bilan band qilish, ularning loyihalarini moliyalashtirish,
hunarmandchilik sohasini rivojlantirish va hunarmandlarimiz faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash, imtiyozli kreditlar yillik 14 foiz stavkada “Hunarmand” uyushmasi
a’zolariga ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun asbob-uskuna, ehtiyot qismlar va xom-
ashyo materiallarni xarid qilish, hunarmandchilikni rivojlantirish markazlari,
“usta-shogird” maktablarini tashkil etish, uy-muzeylar va ustaxonalar qurish yoki
shu maqsadlarda bino va inshootlar sotib olish uchun 3 yilgacha muddatga hamda
aylanma mablag‘larini to‘ldirish uchun 18 oygacha muddatga ajratilishi nazarda
tutilganligi xalq hunarmandchilik sohasidagi ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmoqda.
Xalq
hunarmandchilikni
raqamlashtirish
bu
zamonaviy
raqamli
hunarmandchilikning rivojlanishini bugungi kunda kuzatilishi mumkin bо‘lgan
shaklidir. Mintaqada xalq hunarmandchilik rivojlanishini trend modellar asosida
baholash va xalq hunarmandchiligini о‘rganish bilan bog‘liq bо‘lgan holatlar
hozirgi kunning eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Ushbu
yо‘nalish bо‘yicha respublikamiz olimlari A.О‘lmasov,
D.T.Yuldashev, O.M.Pardayeva va boshqalar о‘z ishlarida oilaviy biznes va
hududlar
rivojlanishi
о‘rtasidagi bog‘liqlikning nazariy modeli xalq
hunarmandchilikning ijobiy tomonlari tadqiq etadi. Bunda asosiy e’tibor oilaviy
biznes asosida miliy hunarmandchilikga qaratilgan bо‘lib, xalq hunarmandchilikni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
372
raqamlashtirishning iqtisodiy va ijtimoiy tabiati nuqtai-nazaridan ochib
berilmagan.
Ayni paytda xalq hunarmandchilik sohasida raqamlashtirish va istiqbollarini
belgilash borasida olib borilayotgan ishlar ham masalaga jiddiy yondashgan holda
ilmiy tadqiqotlar olib borishni taqozo etmoqda.
Hunarmanchilik korxonalari faoliyatini rivojlanishini trend modellar asosida
baholash bir nechta tо‘plam elementlari о‘rtasidagi bog‘lanishlarni solishtirish
imkonini
beradi.
Shu
boisdan
tadqiqotimizda
Qashqadaryo
viloyati
hunarmandchilik korxonalari tomonidan ishlab chiqilgan mahsulot hajmini
prognoz qilish uchun ekstrapolyatsiya usulini qо‘llab trend modellari orqali
aniqlashda quyidagi bosqichlarni amalga oshirish lozim:
- juft va xususiy korrelyatsiya koeffitsiyentlarini aniqlash bilan modelda
qatnashadigan omillar tanlandi;
- regressiya tenglamalarining parametrlarini aniqlanadi;
- tuzilgan ekonometrik modelni statistik ahamiyatliligini tekshiramiz.
Ekonometrik modelni ishonchliligi bir necha mezonlar, ya’ni regressiya
koeffitsiyentlar ahamiyatlilik darajasini Styudentning t-mezoni bо‘yicha,
ekonometrik modelning ahamiyatliligi Fisherning F-mezoni yordamida, modelda
avtokorrelyatsiyaning mavjudligi Darbin-Uotson mezoni bо‘yicha, omillarning
umumiy ta’siri R
2
–determinatsiya koeffitsiyenti bо‘yicha baholanadi;
- hosil qilingan eng optimal trend modeli orqali prognoz natijalari hosil
qilamiz. Tuzilgan ekonometrik modelni о‘rganilayotgan jarayonga mos keluvchi
eng yaxshi ekonometrik model deb hisoblasa bо‘ladi va keyinchalik bu model
asosida korxonaning asosiy kо‘rsatichlarini kelgusi yillarga prognoz qilish
mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
373
Faydalanilgan adabiyot va manbalar:
1.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 20 dekabrdagi «Oilaviy
tadbirkorlikni rivojlantirish va aholining daromad manbaini kengaytirishga doir
qо‘shimcha chora-tadbirlar tо‘g‘risida»gi PQ-55-son //
2.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2021 yil 30 dekabrdagi PQ-77-son
“
Hunarmandchilik faoliyatini qо‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari tо‘g‘risida” gi Qarori. //
3.
Basco, R. Family business and regional development - A theoretical model of
regional
familiness.
Journal
of
Family
Business
Strategy
(2015),
http://dx.doi.org./10.1016/j.jfbs.2015.04
4.
Banalieva E.R., Eddleston K.A., Zellweger T.M. When do family firms have an
advantage in transitioning economies? Toward a dynamic institution-based view //
Strategic Management Journal. – 2015. –T. 36. -№ 9.
5.
О‘lmasovA. Oila iqtisodiyoti. Toshkent – “Mehnat”- 1998.;
6.
PardayevM.Q. Oila xо‘jaligi iqtisodiyoti va tadbirkorligi. Samarqand 2001 y.;
7.
Norqobilova. F. A. International scientific and practical conference // Iqtisodiy
erkinlik indekisi hunarmandchilik sohasini rivojlantirishdagi roli (zenodo.org),
2023. – p 255-257
8.
Arens R. Complex processes for envelopes of normal noise // IRE Trans. Inform.
Theory, Sept. 1957, vol. IT-3, pp. 204-207.
9.
Mukhitdinov Khudoyar Suyunovich1, Norqobilova Feruza Abdihamidovna2. //
Prospects Of Digitalization Of Craftsmanship Development In The Region /
Journal of Pharmaceutical Negative Results: Volume 13: Special Issue 9: 2022.
10.
F. A Norqobilova. //
Xizmat kо‘rsatish tarmoqlarini modellashtirishda tizimli tahlil
qilish, sintezlash va optimallashtirish / Vol. 1 No. 2 (2021): International journal
of conference series on education and social sciences. (Online) p. 224-228.
