https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
259
O’QUV VA KASBIY FAOLIYAT MOTIVASIYALARI
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum ta’lim ustasi
Olimov Usmonali Ergashevich
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum ta’lim ustasi
Mirzamiddinov Saydullo Qobiljon o’gli
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum ta’lim ustasi
Djamolov Abdushukur Xakimjonovich
Annotatsiya: Ushbu maqolada kasbiy motiv va motivasiya haqida tushuncha
beriladi. Pedagogik faoliyatning muhim qismlari, o’quv foliyati motivasiyasining
xususiyatlarini o’rganish ko’nikmalari ko’rib chiqiladi. Xorijiy psixologlar
tomonidan kasbiy motiv va motivasiya muammolari haqidagi fikrlari o’rganib
chiqiladi.
Kalit so’zlar: Kasbiy motiv, motivasiya, muqarrarlik motivi, kasbiy faoliyat,
ehtiyojning belgi yoki samaralari.
Kasbiy motiv va motivasiya muammosi xorij psixologlari tomonidan keng
doirada tadqiq qilingan. Jumladan, kasbiy motivlar borasida Ye.A.Klimov,
V.A.Kruteskiy, A.N.Vasilkova, E.Disi, V.Vrum, M.V.Dmitriy va boshqalarni
kiritishimiz mumkin. Shaxsning ish faoliyati bilan bog’liq motivasiyalarni 3
guruhga ajratish mumkin; birinchisi - mehnat faoliyati motivlari, ikkinchisi - kasb
tanlash motivlari va uchinchisi - ish joyini tanlash motivlari. Aniq faoliyat esa
barchasini jamlangan holda izohlanadi, ya’ni, bunda mehnat faoliyati motivlari,
kasb tanlash motivlarining shakllanishi, shuningdek, qolgan ikkita motiv orqali esa
ish joyini tanlash motivlari ham yuzaga keladi.
Mehnat faoliyati motivlari xilma-xil bo’lib, ular o’ziga xos omillar bilan
belgilanadi.
Birinchi guruh omillariga jamoaviy xarakterning uyg’onishi bilan bog’liqliklari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
260
kiritilib, bunda jamoaga foyda tegishini anglash, boshqa insonlarga yordam berish
istagi, mehnat faoliyatida ijtimoiy ustanovkaning zarurligi va boshqalarga nisbatan
tobelikni xohlamaslik kabi motivlar hisoblanadi.
Ikkinchi guruh omillari o’zi va oilasi uchun moddiy mablag’ning orttirilishi,
moddiy va ma’naviy ehtiyojlarning qondirilishi uchun pul ishlab topish
motivlaridir.
Uchinchi guruhga o’zini o’zi faollashtirish, rivojlantirish, o’zini namoyon
qilish ehtiyojlarining qondirilishi va boshqalar kiradi. Ma’lumki, insonlar tabiatdan
biror-bir faoliyat bilan shug’ullanmasdan turolmaydilar. Inson nafaqat iste’molchi
balki yaratuvchi bo’lib, yaratish jarayonida u ijoddan ilhom oladi. Bu guruhga
mansub motiv jamiyat tomonidan ehtiyojlarning qondirilishi va boshqalarning
hurmatini qozonish bilan bog’liq. Maktab o’quvchilarining mehnat tarbiyasi ham
shu motiv bilan bog’liq ravishda shakllantiriladi.
Ish joyini va kasbni tanlash motivlari E.S.Chuchunay tomonidan
klassifikasiya
qilingan.
U
kasb
motivlarini
quyidagilarga
ajratadi:
1)
Dominant
(kasbga
qiziqishning
ustun
turishi),
2) Vaziyat bilan bog’liq (har doim insonni qiziqtirib kelgan shart-sharoitlarni
ruyobga chiqarish).
3) Komformist.
4) Kasbiy motivasiyalar (o’ziga yaqin ijtimoiy olamning ya’ni yaqinlarini,
do’st va tanishlarining maslaxatlari bilan).
L.I.Bamburova musiqa ijrochilik kasbini tanlashga sabab bo’luvchi omillar
sifatida quyidagilarni ajratib ko’rsatadi:
Ijod va musiqa ijro etishga bo’lgan qiziqish.
Musiqadan zavqlanishga bo’lgan ehtiyoj.
Musiqa asarlarini ijro etishda o’zi tashabbus ko’rsatishga intilish.
Tinglovchilarning qadriyatini ko’tarish, ularga rohat baxsh etish xohishi.
Albatta yuqoridagilar musiqa ijrochilik faoliyatining to’liq motivlari emas. Ular
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
261
faqatgina
musikachilik
faoliyatini
boshlashga
olib
keladi.
A.P.Vasilyev tibbiyot xodimi kasbini tanlashning quyidagi asosiy motivlarini
keltirib o’tadi:
1) Insonlarni davolash istagi.
2) Og’ir kasalliklar, qariya, yosh bolalarni og’riqlardan xalos etish istagi.
3) O’z yaqinlarining sog’lig’i haqida qayg’urish imkoniyati.
4) Ilmiy tibbiyot muammolarini hal etish.
5) O’z sog’lig’i haqida kaygurish.
6) Moddiy qiziqishlar.
Kasbiy faoliyat motivlari tuzilishining tavsifnomasi uchun B.N.Dadanov
taklif qilgan usullarni qo’llash mumkin. U istalgan faoliyatning sabablari sifatida
quyidagi omillarni o’zida aks ettiradi, deb ko’rsatadi:
1 .Ayni faoliyat jarayonidan rohatlanish.
2.Faoliyatning to’g’ri natijalari (yaratiladigan maxsulot o’zlashtirilayotgan bilim
va xokazo).
3.Faoliyatni rag’batlatirish (maosh, mansabni oshirish, so’z vositasida va
xokazo).
4.Bosh tortish xollarida yoki faoliyat yaxshi bajarilmaganda beriladigan jazodan
o’zini olib kochishga intilish.
Bu sabablar salbiy “valentlikka” xam ega bo’lishi mumkin. Masalan, faoliyatdan
uzoqlashib, qiziqishlarini so’ndirishi mumkin. Salbiy valentlikni maxsus belgi
bilan izoxlab, ularni quyidagicha ifodalash mumkin:
T-insonga ish jarayonining mashaqqatli, yoqimsiz bo’lishi;
R-erishishi kerak bo’lgan natijaga intilishdan uzoqlashish;
V-ishdan bosh tortish uchun rag’batlantirish-taklif etish;
G-ayni ish faoliyati uchun jazo belgilashi.
Pedagogik oliy o’quv yurtlariga kirish va pedagog kasbini tanlash motivlari
(o’qituvchi, bogcha tarbiyachisi va b.) turli xil bo’lib, bunda ulardan bir qanchasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
262
pedagogik faoliyat bilan bog’liq bo’ladi. Bu jihat anchadan beri pedagogik,
jamoatchilik va oliy o’quv yurtlarini o’ylantirib keladi. O’tkazilgan ko’pgina
so’rovlar bo’yicha olingan natijalarda (pedagogik oliy o’quv yurtiga kirganlarning)
o’qituvchi kasbiga ijobiy munosabat bildirgan. Taxminan 40 % u yoki bu narsa
yoki predmetlarga qiziqqani tufayli o’qituvchilik faoliyatiga qiziqmagan xolda 13
% dan 22 % talabalar esa na o’qituvchilik faoliyatiga va na kasbiy fanga ijobiy
munosabat bildiradi. Ularni oliy o’quv yurtiga kirishidan maksad ayni vaktda
xarbiy xizmatdan qochish yoki oliy ta’lim nufuziga ega bo’lish hisoblanadi.
Ko’pgina, talabalarning pedagogika o’quv yurtiga kirish sabablari shu dargoxning
ularning turar joyiga yaqinligi bo’ladi. Bu ko’rsatkich, bunday moyillik ko’p yillar
davomida
saqlanib
kelmoqda.
Bunday hollarda kasb tanlash ko’pgina sharoitlarga bog’liq bo’lib qoladi. Lekin
xammasidan oldin kasb tanlashga e’tiborni tortish kerak. Ko’pgina, tanlangan
faoliyatlar
insonning
kobiliyat
va
moyiligiga
muvofik
bo’ladi.
A.K.Baymetov pedagogik faoliyat motivlarini o’rganib, ulardan 3 ta asosiylarini
birlashtiradi:
a) muqarrarlik motivi (burchli);
b) o’qitilayotgan predmetlarning qiziqarliligi va e’tiborni tortish;
v) bolalar bilan muloqotga kirishish.
Bu motivlarning ustunlik qilish xarakteriga ko’ra mualliflar 4 guruhga mansub
o’qituvchilarni ajratadilar:
-Burch xissining ustunligi bilan (43 %);
-o’qitilayotgan fanlarga qiziqishning ustunligi (39 %);
-bolalar bilan muloqotga kirishish ehtiyojining ustunligi (11 %);
-o’zi xohishlarini ruyobga chiqarish motivi.
O’rganilgan manbalarga ko’ra motivasiya tiplari o’qituvchilarning
o’quvchilarga bo’lgan pedagogik talablarining yo’nalishi va xarakteriga ta’sir
ko’rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
263
Pedagog kasbini o’zlashtirishda kasbiy bilimlarga bo’lgan ehtiyoj oshadi.
V.N.Nikitenko va B.Fidlerlarning ma’lumotiga ko’ra 25-30 yoshli o’qituvchilarda
oliy o’quv yurtida o’qiyotgan chog’ida unchalik ahamiyat bermagan pedagogik va
psixologik bilimlarni egallashga bo’lgan ehtiyoj uyg’onar ekan N.V.Jurinim
o’qituvchilarning pedagogik faoliyatidagi turli xil omillarga munosabatini
o’rgangan. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, o’qituvchilarning uz kasbi va ish
joyidan qoniqishi ba’zilarda birinchi navbatda maktabning moddiy bazasiga
bog’liq bo’ladi, boshqalarida esa pedagogik faoliyatda yaxshi natijalarga
erishishga, uchinchi xilida ma’muriyat bilan uzaro aloqa o’rnatishga, turtinchi
kishida oylik olish bilan bog’liq bo’ladi.
O’quv faoliyati motivasiyasining xususiyatlarini o’rganishda 2 jihatni farqlab
olish lozim:
Birinchi jihat - o’quv faoliyatini tanlash motivasiyasi. Ikkinchisi nima uchun
olim aynan shu mavzuni o’rganib chikishga qo’l urgani sababini aniqlash. Fan
bilan shug’ullanish bir necha sabablarga bog’liqligi bilan belgilanadi.
G.A.Myurrey hokimiyatga intilishning asosiy motivlarini ularning faoliyati bilan
bog’lagan holda ajratadi. Ehtiyojning belgi yoki samaralari quyidagi istaklarda
namoyon bo’ladi;
1. O’z ijtimoiy olamini boshqarish;
2. Boshqalar xulqiga ta’sir o’tkazish va o’z maslaxatlari bilan yo’lga solish,
buyurish, o’z so’ziga ishontirish;
3. O’z e’tikodiga yo’naltirish.
Agar rahbarning bahosi, rahbarlarning o’z natijalarini baholashni
shakllantirsa, bu yaxshi ko’rsatkich hisoblanadi. Bunda raxbarning tashqaridan
beradigan bahosi va xodimlarning o’z-o’ziga beradigan baxosi muvofiq keladi.
V.A.Kruteskiy o’spirinlarda uchrash mumkin bo’lgan motivlardan quyidagilarni
alohida ta’kidlab o’tadi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
264
- biror o’quv faniga nisbatan o’spirinning qiziqishi;
- Vatanga foyda keltirish istagi;
- shaxsiy kobiliyatini ro’kach qilib ko’rsatish;
- oilaviy an’analariga rioya qilishi;
- do’stlari va o’rtoqlaridan o’rnak olganligi;
- ish joyining va o’quv yurtining uyga yaqinligi;
- moddiy ta’minlanganlik;
- o’quv yurti ko’rinishining chiroyliligi yoki unga joylashishining osonligi singari
motivlardir.
Ilmiy adabiyotlarda motivga turli ta'riflar keltirilgan bo‘lib, ular
quyidagicha: Motiv – 1) insonni o‘qishga yoki muayyan harakatlarni bajarishga
undovchi turli sabablar yig‘indisi; 2) o‘quvchining ma'lum ehtiyojlarini qondirish
bilan bog‘liq faoliyatga moyilligi. Motiv – insonni o‘qishga yoki biror harakatlarni
bajarishga undovchi turli sabablar yig‘indisi. Salbiy motiv – bu majburlab o‘qitish,
lekin bunda o‘quvchining o‘qishga nisbatan qarshiligi hamma harakatlarimizni
yo‘qqa chiqaradi. Motiv – bu ma'lum ehtiyojlarni qondirish bilan bog‘liq faoliyatga
moyillik. Motivlar ta'limda samaradorlikka erishishning zarur shartidir.
, ularda xulq
motivatsiyasi muammolari shaxsning muhim xususiyatlarini tahlil qilish negizidan
kelib chiqib qaraladi. Ushbu holat T. Olport asarlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Uningcha, eng muhim jihat bu inson xulqining o‘zgarish sabablarini ochishdir.
Shuning bilan birga mazkur vaziyatga olib keluvchi motivlar omillarini
tekshirishlari ham alohida ahamiyatga ega ekanligini anglab yetish qiyin emas.
O‘quv faoliyati motivlari deganda o‘quv faolligi namoyon bo‘lishiga sabab
bo‘luvchi barcha omillar: ehtiyojlar, maqsadlar, ustanovkalar, burch hissi,
qiziqishlar va boshqalar tushuniladi. G.Rozenfeld o‘qish motivatsiyasining
quyidagi omillarini ajratgan. 1. Ta'lim olish uchun o‘qish, faoliyatdan qoniqmaslik
yoki o‘rganilayotgan fanga qiziqmaslik. 2. Ma'lum qiziqishlarsiz o‘qish. 3. Ijtimoiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
265
identifikatsiya
uchun
o‘qish.
4.
Muvaffaqqiyatga
erishish
yoki
muvafaqqiyatsizlikdan qochish uchun o‘qish. 5. Majburlab yoki qo‘rqqanidan
o‘qish. 6. Umum qabul qilingan me'yorlarga yoki axloqiy majburiyatlarga
asoslangan o‘qish. 7. Hayotda maqsadga erishish uchun ta'lim olish. 8. Ijtimoiy
maqsadlarga, talablarga va qadriyatlarga asoslangan ta'lim. E. Torndayk o‘quv
jarayonini u yoki bu qo‘zg‘atuvchiga (stimulga) javob reaksiyasining holati bilan
bog‘liqligini, ya'ni ushbu reaksiya hamda vaziyat o‘rtasidagi ma'lum aloqani
o‘rnatish bilan izohlanishini aytib o‘tadi. Torndayk kishi o‘zi xohlagan
reaksiyaning takrorlanishiga nisbatan ro‘yxushlikning hamda o‘zi xohlagan
reaksiyaga nisbatan bo‘lgan moyillikning ta'sirini o‘rganishga harakat qiladi. U bir
xil sharoitda yuzaga kelgan jazolash omillari rag‘batlantirish omillaridan ancha
samarasiz va kuchsizdir, degan xulosaga keladi.
J.Bruner o‘qish motivlari masalasiga Torndaykdan boshqacharoq
yondashadi. U o‘zining “O‘quv jarayoni” nomli kitobida o‘quvchining real, yetarli
darajada uzoq davom etadigan o‘qish jarayoni tufayli tug‘iladigan amaliy va
nazariy muammolarini e'tirof etgan. E. Deki ichki motivlarni tug‘ma, inson
tug‘ilishiga xos bo‘lgan motivlar deb ta'riflaydi. Uning fikricha, hamma insonlar
o‘zini-o‘zi baholashga nisbatan differensiallashmagan zaruriyat bilan tug‘iladilar.
O‘quvchi imkoniyatlarini aniqlash va ularni yuzaga chiqarishdagi samaradorlik
o‘qituvchining ustaligiga, uning vaqtida yordamga kelishi, o‘quvchi bilan
hamkorlik munosabatini o‘rnatish mahoratiga bog‘liq. D.N.Uznadze boshlang‘ich
ta'limning bosh vazifasi bolaning ichki kuchlari va imkoniyatlari rivojlanishi uchun
sharoit yaratib berishdan iborat, deb hisoblaydi. Motivlarni tasniflashda keng
tarqalgan yo‘nalish bu - vaqtni hisobga olishdir. Unga ko‘ra: vaziyatli va doimiy
namoyon bo‘luvchi motivlarni, qisqa muddatli va barqaror motivlarni ajratish
mumkin. Motivning tuzilishiga ko‘ra: dastlabki – mavhum maqsad mavjud
motivlar, ikkinchi – aniq maqsad mavjud motivlarga ajratilgan. Respublikamizda
hozirgi kunda o‘qish faoliyatidagi motivlar muammolarini o‘rganishga qaratilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
266
tadqiqot ishlarini olib borilmoqda. Masalan M.G.Davletshin, E. G’oziev,
G‘.B.Shoumarov, V.A.Tokareva R.I.Sunnatova, A.A.Fayzullaev, A.K.Saitova,
E.Z.Usmonova, M.Rasulova, F.I.Haydarov kabi psixolog olimlar ta'lim jarayonida
o‘qish motivlarini o‘rganishga oid ko‘plab ilmiy tadqiqot ishlarini olib
bormoqdalar. E. G’oziev o‘z tadqiqotlarida mustaqil tafakkurning rivojlanishi,
bilish jarayonining qiziqarli tashkil etilishi o‘quvchilar faoliyatida yangi
muvaffaqiyatlarga erishishning ijodiy manbai ekanligini aytib o‘tadi.
A.A.Fayzullaev motivatsion jarayonni bosqichma-bosqich tahlil qiladi. Bu
bosqichlar quyidagilar: 1- qo‘zg‘alishning anglanishi; 2 – motivning qabul
qilinishi; 3 – motivning hayotga tatbiq qilinishi; 4 – motivning mustahkamlanishi;
5 - qo‘zg‘alishning faollashuvi. Birinchi bosqich qo‘zg‘alishning paydo bo‘lishi va
anglanishi. E.Z.Usmonova o‘zining tadqiqot ishlarida ikki asosiy motivatsiya
toifasini ko‘rsatib o‘tgan: muvaffaqiyatga erishish motivatsiyasi tashqi
motivatsiyaga, bilish motivatsiyasini esa ichki motivatsiyaga mansub, deydi. Biz
tadqiqotimizda maktab o‘quvchilarida yetakchi hisoblanmish o‘qish faoliyati
motivlarini o‘rganishga harakat qildik. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki,
psixologlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasiga ko‘ra o‘quv motivlari
ehtiyojlar nuqtai nazaridan tahlil qilingan. Demak, har qanday motivlarning asosida
shaxsning ehtiyojlari yotadi, ya'ni shaxsda avval u yoki bu ehtiyojlar bo‘ladi va
aynan ularning tabiat va zaruriyatiga bog‘liq tarzda xulq motivlari namoyon
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. E.Trondayk. Protses ucheniya u cheloveka/Per. Ang-M: Izda-o inostrannoy
literature. 1993.-317b.
2. F.I. Haydarov, N.I. Xalilova. Umumiy psixologiya. –T.: 2010-yil. 275-276-
betlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
267
3. Е.L.Desi I d.r. Motivassiya I obrazovaniye 1991 y. 325-326 s.Деси и д.р.
Мотивация
и
образования.
1991
г.
325-326
b.
4. D.N.Uznadze. Psixologicheskiye problem motivasii povedeniya.Tbilisi.: Nauka.
1968 yil 212b.
5. E.G’oziyev O’quvchilarning o’quv faoliyatini boshqarish.-Toshkent:
O’qituvchi. 1988,104 b.
