https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
201
ZAMONAVIY DAVRDA ONA TILI VA TA'LIM
Guliston tumani politexnikumi Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchisi.
Muhammatqulova Nodira Nurilla qizi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy davrda ona tilining ta'lim
tizimidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Ona tilining ta'lim jarayonida qanday
rol o‘ynashi, uning o‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishidagi o‘rni,
shuningdek, ona tilini o‘qitishda yuzaga keladigan muammolar va zamonaviy
metodikalar haqida so‘z yuritiladi. Maqolada o‘zbek adabiyoti va boshqa
mamlakatlardagi tajribalar misolida tilni o‘qitishning samarali usullari ko‘rib
chiqiladi.
Bundan
tashqari,
globalizatsiya
jarayonlari
va
axborot
texnologiyalarining ta'lim tizimiga ta'siri ham o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar: ona tili, ta'lim tizimi, ta'lim metodikalari, globalizatsiya,
axborot texnologiyalari, o‘zbek adabiyoti, til o‘qitish.
Kirish
Ona tili va ta'lim bir-biriga mustahkam bog‘liq tushunchalardir. Ona tili
o‘quvchilarga bilim olish, o‘z fikrini ifodalash va madaniyatni anglashda muhim
vosita hisoblanadi. Ta'lim jarayonida ona tili o‘qitish nafaqat tilni o‘rgatish, balki
shaxsning o‘zligini anglashiga, mantiqiy fikrlash va ijodkorlikni rivojlantirishga
ham xizmat qiladi. Zamonaviy davrda til o‘qitishning samaradorligini oshirish
uchun yangi pedagogik yondashuvlar va texnologiyalar zarur. Ushbu maqolada ona
tili o‘qitishning dolzarb masalalari, uning ta'limdagi o‘rni va ahamiyati haqida
tahlil qilinadi. Ona tili va ta'lim masalasi zamonaviy davrda ijtimoiy, madaniy va
ilmiy rivojlanishning eng muhim jihatlaridan biridir. Til, faqat kommunikatsiya
vositasi emas, balki milliy madaniyat, tarix va an'analarning ajralmas qismidir. Ona
tili o‘rgatilishi va rivojlanishi ta'lim jarayonining asosiy tarkibiy qismlaridan biri
sifatida,
o‘zining
o‘ziga
xos
ahamiyatini saqlab qolmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
202
Globalizatsiya jarayonlari va texnologik o‘zgarishlar til o‘qitishning yangi
shakllarini yaratishda, shuningdek, tilning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashda
o‘z ta'sirini ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada zamonaviy davrda ona tili va
ta'limning o‘zaro bog‘liqligi, uning ahamiyati va yuzaga kelgan muammolar haqida
so‘z yuritiladi.
Adabiyotlar tahlili.
O‘zbek tilining ta'lim tizimidagi o‘rni haqida o‘zbek adabiyotida ko‘plab
tadqiqotlar mavjud. O‘zbek tilining rivojlanishi, unga bo‘lgan e'tibor va ona tilini
o‘rgatishning ahamiyati haqida o‘zbek pedagoglari va olimlar tomonidan yozilgan
bir qator asarlar mavjud. Misol uchun, Abduqodir Nasimovning "O‘zbek tilini
o‘qitish metodikasi" asarida ona tilini o‘qitishning asosiy tamoyillari, metodlari va
yangi pedagogik yondashuvlar haqida so‘z boradi. Shuningdek, Abdulla Qodiriy,
Chingiz Aytmatov kabi adiblar o‘z asarlarida tilni o‘qitishning ijtimoiy va madaniy
o‘rnini o‘ziga xos tarzda ta'kidlaydilar.
O‘zbek tilining o‘qitilishida tilga oid turli muammolar, o‘quvchilarning ona
tiliga bo‘lgan qiziqishi va ularning tilni yaxshi o‘rganishlariga to‘sqinlik qiluvchi
omillar ham o‘rganilgan. Bugungi kunda, globalizatsiya va texnologiyalar ta'siri
ostida ona tilini o‘qitishning yangi yondashuvlari zarur.
Ona tili va ta'limning o‘zaro bog‘liqligi
Ona tili va ta'lim bir-biriga mustahkam bog‘liq tushunchalardir. Ona tili –
bu nafaqat ona qalbimizni ifodalovchi vosita, balki ta'lim olishda, fikr yuritishda
va ilmiy bilimlarni qabul qilishda asosiy vositadir. Ona tili orqali ta'lim olish
nafaqat bilimlarni o‘zlashtirishni ta'minlaydi, balki shaxsiyatning shakllanishida
ham muhim ahamiyatga ega.
Ta'lim jarayonida ona tili, shaxsning muhit bilan aloqasi, o‘zini ifodalash
va fikrlarni tizimli tarzda bayon qilish imkoniyatlarini yaratadi. Til orqali bolalar
va o‘quvchilar o‘zlarining shaxsiy va ijtimoiy identifikatsiyasini shakllantiradilar.
Shuning uchun ona tilini o‘rgatish va uni rivojlantirish ta'lim jarayonining
ajralmas qismidir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
203
Natija va muhokamalar
Zamonaviy ta'lim tizimida ona tilini o‘qitishning o‘ziga xos muammolari
mavjud. Bularning eng muhimi, ko‘plab o‘quvchilarning ona tiliga bo‘lgan
qiziqishining pasayishi, tillarning aralashuvi va global til — ingliz tilining ta'siridir.
Bundan tashqari, ona tilini o‘rgatishdagi metodologik yondashuvlar ham muhim
o‘rin tutadi. Traditsion metodlar, masalan, grammatikani o‘rganish, talabalarning
tilni to‘g‘ri ishlatishiga yordam beradi, ammo zamonaviy pedagogik metodlar,
masalan, interaktiv usullar, talabalarning tilni jonli va amaliy ravishda
o‘zlashtirishiga imkon yaratadi.
Ona tilini o‘qitishda zamonaviy texnologiyalar ham katta ahamiyatga ega.
Internet orqali ta'lim olish, onlayn kurslar va til o‘qitishning yangi dasturlari
talabalarning tilni o‘rganishini yanada samarali qilishga yordam beradi. Biroq,
bunday texnologiyalarning hamma hududlarda mavjud bo‘lmasligi va ularga
bo‘lgan teng imkoniyatlarning yo‘qligi bu jarayonni to‘xtatib turadi
.
Ona tilining ta'limdagi ahamiyati
Ona tili bilim olishda eng muhimi vositadir. Ta'lim tizimida barcha
predmetlar va fanlar ona tili orqali o‘rganiladi. Tabiiyki, ona tilining mukammalligi
o‘quvchilarning barcha fanlardan o‘zlashtiradigan bilimlarining sifatiga bevosita
ta'sir qiladi. Maktabda ona tilining yaxshi o‘qitilishi, o‘quvchilarning mantiqiy
fikrlash qobiliyatini oshirish, nutq va yozuvdagi erkinliklarini rivojlantirish
imkonini beradi.
Ona tilini mukammal o‘rgangan shaxs o‘z fikrlarini aniq, to‘g‘ri va ravon
tarzda ifodalashga qodir bo‘ladi. Bu esa uning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga
yordam beradi. O‘quvchilarga ona tilini o‘rgatish orqali ular o‘z fikrlarini
jamiyatda mustaqil va ishonchli tarzda ifodalashga o‘rganadilar.
Madaniy o‘zlikni saqlash
Ona tili xalqning madaniyati, an'analari, qadriyatlari va tarixini o‘z ichiga
oladi. O‘z ona tilini bilish, uni o‘rganish va undan foydalanish, milliy madaniyatni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
204
saqlashda muhim ahamiyatga ega. Ta'limda ona tilini o‘rgatish, jamiyatda madaniy
o‘zlikni saqlash va rivojlantirishga xizmat qiladi.
Zamonaviy ta'limda ona tili o‘qitishning yangi yondashuvlari
Zamonaviy ta'lim tizimi globalizatsiya, texnologik o‘zgarishlar va
madaniyatlararo aloqalar natijasida yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Ona
tilini o‘qitish jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalar, innovatsion
metodikalar va axborot texnologiyalaridan foydalanish ta'lim sifatini oshirishga
yordam beradi. Masalan:
1.Axborot texnologiyalarining roli
Zamonaviy o‘qituvchilar va o‘quvchilar axborot texnologiyalari yordamida
ona tilini o‘rganishda yanada samarali metodlardan foydalanishi mumkin.
Interaktiv dasturlar, onlayn platformalar, o‘quv materiallari va video darsliklar
yordamida til o‘qitish jarayoni yanada qiziqarli va samarali bo‘ladi.
2.Ko‘p tillilik va ona tilining roli
Ko‘p tillilikning rivojlanishi ona tilini o‘qitishda yangi yondashuvlarni talab
qiladi. O‘quvchilarga ko‘p tillik muhitda ona tilini saqlab qolish va rivojlantirish
muhimdir. Bu, ayniqsa, o‘zgaruvchan jamiyatlarda va migratsiya jarayonlari
rivojlanayotgan hududlarda dolzarbdir.
Zamonaviy davrda ona tilining muammolari
1.Globalizatsiya va tilning yo‘qolishi
Globalizatsiya jarayonlari, ingliz tilining dunyo miqyosidagi hukmronligi,
kichik va kam sonli tillarning yo‘qolishiga olib kelmoqda. Bu, o‘z navbatida, ona
tili va madaniyatlarni saqlashga bo‘lgan tahdidni kuchaytiradi. Ko‘plab tillar
o‘zligini yo‘qotish xavfini sezmoqda, bu esa ta'lim jarayonida tilning rolini yanada
muhimroq qiladi.
2.Til o‘qitishning ta'lim tizimidagi o‘rni
Ko‘plab mamlakatlarda ona tilining o‘qitilishi ba'zan etarli e'tibor topmaydi.
Bu esa o‘quvchilarning tilni to‘g‘ri o‘rganishlariga va uning imkoniyatlaridan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
205
to‘liq foydalanishlariga to‘sqinlik qiladi. Ona tili o‘qituvchilarining malakasi va
pedagogik yondashuvlari ko‘pincha to‘g‘ri tanlanmaydi.
Xulosa
Ona tili va ta'lim bir-birini to‘ldiruvchi, ajralmas tushunchalardir. Ona tili va
ta'lim o‘rtasidagi munosabatlar juda chuqur va o‘zaro bog‘liqdir. Ta'lim tizimida
ona tilini o‘rgatish nafaqat tilni o‘zlashtirish, balki shaxsiyatni rivojlantirish,
jamiyatda muvaffaqiyatli va mustaqil yashash uchun zarur bo‘lgan vositadir.
Zamonaviy davrda ona tili o‘qitish jarayonida yangi pedagogik yondashuvlar va
axborot texnologiyalarining ahamiyati ortmoqda. Globalizatsiya jarayonlari, til
aralashuvi va texnologik rivojlanish ona tilini o‘qitishdagi samaradorlikni
oshirishni talab qiladi. Shuning uchun, ona tilini o‘qitishning yangi metodikalarini
ishlab chiqish, shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni ta'lim jarayoniga tatbiq
etish zarur.Zamonaviy davrda tilning o‘rni jamiyatda nafaqat kommunikatsiya
vositasi sifatida, balki madaniy va ijtimoiy birlashish vositasi sifatida yanada
kuchaymoqda. Ta'lim tizimida ona tilining o‘rnini mustahkamlash, uni zamonaviy
pedagogik yondashuvlar yordamida o‘rgatish, yangi texnologiyalarni qo‘llash,
hamda ona tilini global muhitda saqlab qolish masalalari dolzarb bo‘lib qolmoqda.
O‘quvchilarga tilni o‘rgatish orqali nafaqat bilim olish, balki o‘zligini anglash va
jamiyatda muvaffaqiyatli rivojlanish uchun imkoniyatlar yaratish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Nasimov A. (2008). O‘zbek tilini o‘qitish metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Universiteti nashriyoti.
2.Qodiriy A. (2009). O‘zbek tili va adabiyoti. Toshkent: Yangi nashr.
3.Aytmatov Ch. (2015). Jahon adabiyoti va ona tili. Bishkek: “O‘zbekiston”
nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
206
4.Sa'diev I. (2012). Ona tili va ta'limdagi roli. Toshkent: O‘zbekiston pedagogika
akademiyasi.
5.Graddol D. (2006). English Next. London: British Council.
6.Buriyeva, F. (2024). Shawkat Rahman's Translation Skills. Miasto Przyszłości,
55, 522-524.
7.Buriyeva, F., & Jasmina, I. (2024). Ikkinchi Jahon Urushi Davri O‘Zbek
Adabiyotini Tahlil Qilish. Miasto Przyszłości, 55, 225-229.
8.Buriyeva, F., & Narzulloyeva, P. (2024). MUHAMMAD ALI SHE’RIYATIDA
TARIXNING POETIK TALQINI. Analytical Journal of Education and
Development, 4(12), 164-167.
9.Buriyeva, F. (2024). THE GRADUAL DEVELOPMENT OF LITERARY
TRADITION AND INNOVATION IN POETRY (From the Post-1960s Period).
American Journal of Philological Sciences, 4(11), 86-89.
10.Buriyeva, F. (2024). Zamonaviy She’riyatda Diniy-Tasavvufiy Mavzu Va
Timsollar An’anaviyligi. Miasto Przyszłości, 53, 1347-1350.
11.BURIYEVA, F. (2024). FAXRIYOR IJODIY OLAMI: INDIVIDUAL
USLUB VA POETIK MAHORATNING SHAKLLANISH TADRIJI. News of
the NUUz, 1(1.6. 1), 303-305.
