https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
128
FOYDALI BIZNES STRATEGIYASI VA AMALGA OSHIRISH
REJASINI QANDAY YARATISH KERAK
Guliston tumani politexnikumi Biznes asoslari o‘qituvchisi
Qosimov Ulug‘bek Absalomovich
Annotatsiya. Ushbu maqolada biznes strategiyasining ahamiyati, uning
turlari va amalga oshirish rejasi batafsil yoritilgan. Biznes strategiyasi
kompaniyaning uzoq muddatli rivojlanish yo‘nalishini belgilaydi va tadbirkorlar
uchun muhim qarorlarni qabul qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Asosiy,
raqobatbardosh va funksional strategiyalar tahlil qilinib, ularni tanlash va
moslashtirish usullari ko‘rib chiqilgan. Maqola, shuningdek, biznes strategiyasini
tanlashda inobatga olinishi kerak bo‘lgan omillarni ham yoritadi.
Kalit so‘zlar: Biznes strategiyasi, tadbirkorlik, bozor tahlili, raqobat,
diversifikatsiya, biznes modeli, rivojlanish strategiyasi, funksional strategiya,
biznes reja, biznes jarayonlari.
Kirish.
Biznes strategiyasi – bu kompaniyaning kelajakdagi rivojlanishini
qanday tasavvur qilishi, o‘z oldiga qanday maqsadlar qo‘yishi va ularni qanday
amalga oshirishni rejalashtirishidir. Strategiya dastur va harakatlar rejasining
mavjudligini, resurslarni izlashni nazarda tutadi. Amalga oshirish jarayonida yangi
bozor ma’lumotlari paydo bo‘ladi, shu sababli strategik reja doimiy ravishda
tuzatib borilishi kerak. Shu bois ideal strategiya mavjud emas. Tadbirkor har kuni
yangi yechimlarni izlaydi.
Strategiyani ishlab chiqish uchun tadbirkor quyidagi savollarga javob berishi
muhim:
✓
Qaysi bozorga yo‘naltirilish kerak?
✓
Qanday mahsulot tanlash lozim?
✓
Qayerda raqobatlashish kerak?
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
129
✓
Qanday raqobatlashish kerak?
✓
Qanday mavjud aktivlar va kompetensiyalar bor?
✓
Mahsulot, tovar yoki taklifning qadri qanday?
Tahlil va natijlar.
Agar oldinga intilish, uzoq muddatli daromadli biznes
yaratish istagi bo‘lsa, fikrlarni, harakatlarni, maqsadlarni va vositalarni tartibga
solish zarur. Biznes strategiyasi ustida ishlash fikrlarni tizimlashtirishga, biznes
g‘oyani tahlil qilishga va yo‘nalishni – bitta yoki bir nechta – belgilashga yordam
beradi[1].
Strategiya – samarali biznesning eng muhim tarkibiy qismidir. Aynan
strategiya asosida biznes modeli va biznes jarayonlari shakllantiriladi.
Biznesning samaradorligi va natijaviyligi, ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi
va sifati, rivojlanish tezligi – bularning barchasi tashkil etilgan biznes jarayonlari
va qabul qilingan qarorlar natijasidir.
Biznes rivojlanish strategiyalarining turlari
Strategiyalar bir necha turga bo‘linadi. Ularni kompaniya maqsadlari,
bozordagi holat va biznes xususiyatlariga qarab tasniflash mumkin.
Asosiy strategiya
Bu kompaniya, uning mahsulotlari va xizmatlarini rivojlantirish bo‘yicha keng
qamrovli rejalashtirishdir. Ushbu strategiyaning to‘rt turi mavjud:
1.
Kontsentratsiyalangan o‘sish. Kompaniya yaratadigan mahsulotlarga
alohida e’tibor qaratadi. Bunda asosiy vositalar – mahsulot siyosati va bozor
tadqiqotlaridir.
Reklamaga
sarmoya
kiritish,
mahsulotni
raqobatchilarnikidan ustun ekaniga ishontirish va o‘z g‘oyasini kuchaytirish
zarur.
2.
Integratsiyalangan o‘sish. Kompaniya qo‘shimcha tuzilmalar va filiallar
yaratadi. Masalan, boshqa bir biznesni sotib olib, mahsulotni narx qo‘shib
sotish orqali foydani o‘ziga olishi mumkin.
3.
Diversifikatsiyalangan o‘sish. Bozor haddan tashqari to‘yingan yoki yangi
yuqori texnologiyali mahsulot
paydo bo‘lganda qo‘llaniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
130
Tadbirkor risklarni taqsimlaydi: assortimentni kengaytirishi yoki yangi
yo‘nalishda ish boshlashi mumkin.
4.
Qisqartirish strategiyasi. Mahsulot dolzarbligini yo‘qotganda qo‘llaniladi.
Rentabelligi past ishlab chiqarishni qisqartirish yoki butunlay yopish zarur.
Raqobat strategiyasi
Raqobat strategiyasi bozorda g‘alaba qozonish va raqobatchilar
mijozlarining e’tiborini jalb qilish uchun zarur. U uch turga bo‘linadi:
1.
Xarajatlarni
boshqarish
yoki
tannarxni
minimallashtirish
Maqsad
– ishlab chiqarish, sotish va marketing xarajatlarini
raqobatchilarnikidan sezilarli darajada past darajada ushlab turish.
2.
Differensiyatsiya
Kompaniya
o‘z
mahsulotining
noyobligini
ta’minlash
orqali
raqobatchilardan ajralib turadi.
3.
Fokuslangan yoki segmentatsiyalangan strategiya
Kompaniya tor mijoz guruhiga e’tibor qaratib, ularning ehtiyojlariga mos
maxsus xizmat yoki mahsulot taklif etadi.
Funktsional strategiya
Funktsional strategiya korxona bo‘limlaridagi biznes jarayonlariga
qaratilgan. U ishlab chiqarish, moliya, savdo va marketing sohalarini qamrab olishi
mumkin. Kompaniyaning uzluksiz ishlashini ta’minlash uchun zarur[2].
Biznesda faqat bitta strategiya yoki uning ma’lum bir turini tanlash shart
emas — moslashuvchanlik muhim ahamiyatga ega. Eng samarali yechim bir necha
strategiya elementlarini birlashtirish bo‘lishi mumkin.
Qanday qilib biznes strategiyasini tanlash mumkin?
Strategiyani tanlash ko‘p jihatdan bozor tahliliga asoslanadi. Soha va
raqobatchilar holatini baholash, barqaror raqobat taklifini ishlab chiqish va
resurslarni aniqlash kerak.
Biznes strategiyasi quyidagi omillarga bog‘liq:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
131
•
Faoliyat maydoni
— mintaqa, mamlakat, xalqaro bozor yoki butun dunyo.
Hudud tanlovi brendni mahalliy yoki global bozorga joylashtirishga,
umuman olganda, strategik qarorlar qabul qilishga ta’sir qiladi. Brend
auditoriya uchun tushunarli bo‘lishi kerak.
•
Mijozlar va bozor turi
— B2B, B2C, B2G, B2L. Agar biznes B2G (davlat
buyurtmalari) bo‘lsa, reputatsion xatarlar bilan ishlash va tenderlarda
qatnashish uchun katta byudjet zarur.
•
Asosiy hamkorlar
— investor, hammuassis yoki mentor kerakmi? Agar
kerak bo‘lsa, hamkorlik shartlari oldindan muhokama qilinishi, kelajakdagi
nizolar yuzaga kelganda chiqish yo‘llari ko‘rib chiqilishi lozim.
•
Kelajak rejalar
— kompaniyani sotish, merosga qoldirish yoki kengaytirish
rejalari qanday?
•
Resurslar
— bilim va tajriba, moliyaviy imkoniyatlar, aloqalar va mahsulot.
•
Xavflarni hisobga olish
— potentsial tahdidlarni oldindan ko‘rib chiqish.
Strategiyani tanlash yo‘nalish va maqsadlarni aniqlashdan boshlanadi. Ishni
osonlashtirish uchun biznes maqsadini aniq belgilash va noaniq iboralarni
bosqichma-bosqich olib tashlab, konkretlashtirish tavsiya etiladi.
Masalan. Tadbirkor biznes maqsadini belgilaydi — bolalar uchun
rivojlantiruvchi markaz yaratish va shaharda birinchi raqamli bo‘lish. Keyin u
maqsadni aniqroq qilib tushuntira boshlaydi: bu qanday markaz bo‘ladi, bolalarga
qanday ko‘nikmalar o‘rgatiladi, kim mijoz bo‘ladi, "birinchi raqamli" deganda
nima nazarda tutiladi — mijozlar soni, daromad yoki boshqa mezonlar bo‘yicha?
Tahlil jarayonida tadbirkor dasturlash bilan bog‘liq ko‘nikmalarni o‘rgatish
g‘oyasini o‘ylaydi. Ammo u kuchli va zaif tomonlarini, bozor talabini o‘rganib,
strategiyani o‘zgartirish kerakligini tushunadi. Natijada, maqsad quyidagicha
o‘zgaradi: “Biz bolalarga muloqot va jamoada ishlash ko‘nikmalarini o‘rgatamiz”.
Shu tariqa, biznesmen raqobatchilardan ajralib turuvchi aniq taklif yaratadi[3].
Maqsad amalga oshirilishi mumkin bo‘lishi kerak. U fantastik bo‘lmasligi
lozim. Masalan, agar tadbirkor olti
nafar dizayner ishlaydigan veb-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
132
studiya ochmoqchi bo‘lsa, lekin shaharda bu malakaga ega atigi uchta mutaxassis
bo‘lsa, unda bu maqsad real bo‘lmaydi[4].
Xulosa.
Biznes strategiyasi kompaniyaning barqaror rivojlanishi va bozor
sharoitlariga moslashishi uchun muhim vositadir. Har qanday strategiya ideal
bo‘lib qolmaydi, balki doimiy ravishda takomillashtirilishi kerak. Tadbirkorlar
bozor tahlili asosida o‘z biznes yo‘nalishini aniq belgilab, samarali strategik
qarorlar qabul qilishlari lozim. Strategiyani tanlashda faoliyat sohasi, mijoz
segmenti, hamkorlar, resurslar va potentsial xavflar e’tiborga olinishi kerak.
Moslashuvchan yondashuv orqali kompaniya barqaror o‘sish va uzoq muddatli
muvaffaqiyatga erishishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Abduqodirov, A. (2019).
Biznes va tadbirkorlik asoslari
. Toshkent: “Iqtisodiyot”
nashriyoti.
2.G‘ulomov, S.S. (2020).
Strategik menejment
. Toshkent: “Yangi asr avlodi”
nashriyoti.
3.Rahimov, B.R. (2018).
Biznes-reja va biznes strategiyalar
. Toshkent: “Fan va
texnologiya” nashriyoti.
4.Usmonov, M., Norboyeva, D. (2021).
Biznesni boshqarish va innovatsiyalar
.
Toshkent: “Iqtisodiyot va innovatsiya” nashriyoti.
5.Yo‘ldoshev, U. (2017).
Tadbirkorlik asoslari va biznesni yuritish
. Toshkent:
“O‘zbekiston” nashriyoti.
6.Buriyeva, F. (2024). Shawkat Rahman's Translation Skills. Miasto Przyszłości,
55, 522-524.
7.Buriyeva, F., & Jasmina, I. (2024). Ikkinchi Jahon Urushi Davri O‘Zbek
Adabiyotini Tahlil Qilish. Miasto Przyszłości, 55, 225-229.
8.Buriyeva, F., & Narzulloyeva, P. (2024). MUHAMMAD ALI SHE’RIYATIDA
TARIXNING POETIK TALQINI. Analytical Journal of Education and
Development, 4(12), 164-167.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
133
9.Buriyeva, F. (2024). THE GRADUAL DEVELOPMENT OF LITERARY
TRADITION AND INNOVATION IN POETRY (From the Post-1960s Period).
American Journal of Philological Sciences, 4(11), 86-89.
10.Buriyeva, F. (2024). Zamonaviy She’riyatda Diniy-Tasavvufiy Mavzu Va
Timsollar An’anaviyligi. Miasto Przyszłości, 53, 1347-1350.
11.BURIYEVA, F. (2024). FAXRIYOR IJODIY OLAMI: INDIVIDUAL
USLUB VA POETIK MAHORATNING SHAKLLANISH TADRIJI. News of
the NUUz, 1(1.6. 1), 303-305.
12.Tursunov, H. H., & Hoshimov, U. S. (2022). Ta’lim tizimida ko‘zi ojiz
o‘quvchilarni informatika va axborot texnologiyalari fanida o‘qitish
texnologiyalar. Новости образования: исследование в XXI веке, 1(5), 990-993.
13.Kamolovich, B. E., & Hamidullo o‘g‘li, T. H. (2024). RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARI
DAVRIDA
SOHA
MUTAXASSISLIK
FANI
BO‘YICHA IQTIDORLI O‘QUVCHILAR BILAN ISHLASH. Scientific
Impulse, 2(18), 125-131.
14.Hamidullo o‘g‘li, T. H. (2022). HOZIRGI KUNNING DOLZARB
IMKONIYATLARI. JAWS VA NVDA DASTURLARI. Scientific Impulse, 1(2),
535-537.
15. Hamidullo o‘g‘li, T. H. (2025, January). KAR VA ZAIF ESHITUVCHI
YUQORI SINF O ‘QUVCHILARINING AXBOROT KOMPETENSIYASINI
RIVOJLANTIRISH TASHKILIY-METODIK MUAMMOLARI. In International
Conference on Medical Science, Medicine and Public Health (pp. 54-62).
