https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
62
TIBBIYOTDA AXBOROT TIZIMLARI VA AXBOROT XAVFSIZLIGINI
TA’MINLASH
Otamuratov Sanjarbek Shonazarovich
O‘zbekiston davlat xoreografiya akademiyasi Urganch filiali
Bugungi kunda hayotimizni texnika taraqqiyoti va zamоnaviy axbоrоt
texnоlоgiyalarisiz tasavvur etоlmaymiz. Shuning uchun axbоrоtlashtirishning
milliy tizimini shakllantirish, jamiyat hayotining barcha sоhalarida zamоnaviy
axbоrоt texnоlоgiyalarini, kоmpyuter texnikasi va telekоmmunikatsiya vоsitalarini
оmmaviy ravishda jоriy etish hamda ulardan fоydalanish, fuqarоlarning tibbiy
axbоrоtlarga nisbatan оrtib bоrayotgan talab-ehtiyojlarini to‘laqonli qоndirish,
jahоn axbоrоt hamjamiyatiga kirish hamda jahоn tibbiy axbоrоt resurslaridan
bahramand bo‘lishni kengaytirish uchun qulay shart-sharоitlarni yaratish davlat
siyosati darajasiga ko‘tarildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil
25-maydagi “Sog‘liqni saqlash sohasini kompleks rivojlantirishga doir qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-5124-son qarori 1-ilovasi bilan “Davlat tibbiyot
muassasalarini 2021-2023-yillarda zamonaviy kompyuter jihozlari bilan
ta’minlash reja-jadvali”
tasdiqlanganligi fikrimizning isbotidir. Bugungi kunda
turli xildagi axborotlar hududiy joylashishidan qat’iy nazar insonlarning kundalik
hayotiga Internet ijtimoiy tarmoqlar orqali kirib kelmoqda. Axborotlar dunyosiga
sayohat qilishda davlat chegaralari degan tushuncha yo‘qolib bormoqda. Shuning
uchun ham mavjud axborotlarga noqonuniy kirish, ulardan foydalanish va
yo‘qotish kabi muammolar dolzarb bo‘lib qoldi. Bu kabi muammolar boshqa
sohalar qatori tibbiyot tizimida ham turli xil murakkabliklarni yuzaga
chiqarmoqda.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 25 maydagi “Sog‘liqni saqlash sohasini kompleks
rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-5124-son qarori
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
63
Sog‘liqni saqlash tizimini raqamlashtirishning asosiy jihatlaridan biri bu
electron tibbiy yozuvlar, ya’ni bemorlarni ro‘yxatga olish axborot tizimini
loyihalashtirish va ishlab chiqish bilan bog‘liq. Ular shifokorlar va sog‘liqni
saqlash xodimlariga bemor ma’lumotlarini samarali saqlash va almashish imkonini
beradi, bu esa aniqroq tashxis va davolanishga yordam beradi. Elektron tibbiy
yozuvlar, shuningdek, dorilarni qabul qilish vaqtlarini eslatish va uchrashuvlarni
rejalashtirish kabi muayyan jarayonlarni ham avtomatlashtirishga imkon beradi.
Tibbiy axborot tizimi - bu murakkab dasturiy mahsulot bo‘lib, uning asosiy
maqsadi umumiy va tor ixtisoslashtirilgan tibbiyot muassasalari ishi bilan bog‘liq
barcha asosiy jarayonlarni avtomatlashtirishdir. Avtomatlashtirilgan tibbiy axborot
tizimlari elektron hujjat aylanishini tez va samarali yo‘lga qo‘yishga, bemorlar
bilan ishlashni moslashuvchan tartibga solishga, ma’muriy xodimlar ishining
tezkor yozuvlarini yuritishga va barcha tashkiliy va moliyaviy masalalarni nazorat
qilishga imkon beradi. Har bir tibbiy axborot tizimi tibbiyot muassasasi
faoliyatining turli tarkibiy qismlarini avtomatlashtirish uchun javobgar bo‘lgan
tizimlardan iborat. Bu tizmlarga quydagilarni kiritish mumkin: a) bemorlarning
ro‘yxatga olinishi va elektron tibbiy yozuvlari; b) tibbiy tadqiqotlar ma’lumotlari;
c) shifokor va hamshiraning ish joylari; d) muassasa resurslarini taqsimlash,
ularning jadvali; e) moliyaviy menejment va buxgalteriya hisobi; f) xodimlar uchun
ma’muriy axborot-kommunikatsiya vositalari; g) dorivor retseptlar, retseptlar
jurnali; h)tibbiy yordam standartlari va boshqa narsalar. Tibbiy axborot tizimi - bu
tibbiy muassasada sodir bo‘ladigan jarayonlarni avtomatlashtirish uchun
mo‘ljallangan dasturiy-texnik vositalar, ma’lumotlar bazalari va bilimlarning
kombinatsiyasi.
Bemorlarning ro‘yxatga olinishi va elektron tibbiy yozuvlar (ETY) tibbiyotda
muhim o‘rin tutadi. Ular tibbiy xizmatlarni samarali boshqarish va taqdim etish
uchun zarur bo‘lgan asosiy vositalar hisoblanadi. Bu tizimlar bemorlar haqidagi
ma’lumotlarni tartibga solish, saqlash va to‘g‘ri tahlil qilishni osonlashtiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
64
Bemorlarni ro‘yxatga olish tizimi, odatda, shifoxonalar, poliklinikalar yoki boshqa
sog‘liqni saqlash muassasalarida bemorlarning shaxsiy va tibbiy ma’lumotlarini
to‘plash va saqlash uchun ishlatiladi. Bu tizim bemorning kimligini, yashash
manzilini, kontakt ma’lumotlarini, tibbiy tarixini va boshqa muhim ma’lumotlarni
to‘plab, uni sog‘liqni saqlash tashkilotlarida kerakli shaklda saqlaydi.
Tibbiyotda tibbiy tadqiqotlar ma’lumotlari, odatda, tibbiy ilm-fan va sog‘liqni
saqlash sohasida yangi bilimlarni olish, kasalliklarni aniqlash, davolash usullarini
yaxshilash yoki yangi dori vositalarini ishlab chiqish maqsadida to‘plangan va
tahlil qilingan ma’lumotlar yig‘indisidir. Bu ma’lumotlar turli manbalardan
olinishi mumkin, jumladan, laboratoriya tadqiqotlari, bemorlarni kuzatish natijalari
va epidemiologik tadqiqotlar bunga misol bo‘ladi.
Tibbiyot tizimlarida axborot xavfsizligini ta’minlash ham juda muhim masala
hisoblanadi, chunki sog‘liqni saqlash ma’lumotlari maxfiy va sezgir hisoblanadi.
Tibbiyot sohasidagi ma’lumotlar, masalan, bemorlarning tibbiy kartalari, tarixlari,
analiz natijalari va boshqa sezgir ma’lumotlar maxfiyligi va xavfsizligini
ta’minlash zarurdir. Axborot xavfsizligi tizimi bemorlarning shaxsiy va tibbiy
ma’lumotlarini himoya qilishga qaratilgan. Tibbiyot tizimlaridagi axborot
xavfsizligi, nafaqat bemorlarning shaxsiy huquqlarini himoya qilish, balki tibbiy
xatoliklarni kamaytirish va tibbiyot resurslarining samarali ishlashini ta’minlashda
ham muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, tibbiyot tizimidagi kirish huquqlari va
ma’lumotlarni shifrlash mexanizmlari orqali, tashqi tahdidlarga qarshi himoya
tizimlari kuchaytiriladi.
Tibbiyot sohasida Axborot xavfsizligini ta’minlash uchun Shifrlash, Kirishni
boshqarish, Ma’lumotlarni zaxiralash, Xavfsizlik tizimlarini doimiy yangilash kabi
asosiy chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
65
Tibbiyot tizimidagi ma’lumotlarni shifrlash markazi himoyaladi. Ma’lumotlar
uzatilganda yoki saqlanganda ular shifrlanadi, shunda faqat ruxsat etilgan
foydalanuvchilar tomonidan o‘qilishi mumkin bo‘ladi.
Kirishni boshqarish (Access control): Tibbiyot tizimlarida kirish huquqlarini
boshqarish juda muhim. Faqat ruxsat etilgan shaxslar ma’lumotlarga kira olishlari
kerak. Buning uchun kuchli autentifikatsiya tizimlari, masalan, biometrik tizimlar
yoki ikki bosqichli autentifikatsiyalarni qo‘llash zarur.
Ma’lumotlarni zaxiralash (Data Backup): Tibbiyot tizimlaridagi barcha
ma’lumotlarni muntazam ravishda zaxiralash kerak. Bu, tizim nosozliklari yoki
ma’lumotlar yo‘qolgan taqdirda, tezda qayta tiklash imkonini beradi.
Xavfsizlik tizimlarini doimiy yangilash (Continuous updates): Tibbiyot
tizimlari doimiy ravishda xavfsizlikni yangilashni talab qiladi. Xavfsizlik
patch’lari va yangi xavfsizlik choralarini joriy etish sohada juda muhimdir.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, axborot tizimlari tibbiyot sohasida
yirik o‘zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Bu tizimlar tibbiy xizmatni
takomillashtirish, samaradorlikni oshirish va tibbiy xatoliklarni kamaytirish uchun
katta imkoniyatlar yaratadi. Biroq, bu tizimlarning samarali ishlashi uchun ularni
to‘g‘ri tashkil qilish, xavfsizligini ta’minlash va foydalanuvchilarni o‘qitish zarur.
Tizimda axborot xavfsizligini ta’minlash, bemorlarning shaxsiy ma'lumotlarini
himoya qilish, tibbiy xizmatlarning sifatini oshirish va tizimning barqaror
ishlashini ta’minlash juda muhimdir. Bu muammoni hal qilish uchun zamonaviy
texnologiyalar, xavfsizlik siyosatlari, regulyator talablar va ta'lim tizimlarini
rivojlantirish zarur.
