https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
54
BEK ALI (BEGALI ESHONQULOV)SHE’RLARIDA
LIRIK
KECHIMLAR VA BADIIY-TASVIRIY VOSITALAR UYG’UNLIGI
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti
O‘zbek til va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
Saitova Nilufar Djumaydillayevnaning
Annotatsiya: O‘zbek adabiyotida o‘zining alohida o‘rni va o‘ziga xos
she’riyati bilan tanilgan Bek Ali (Begali Eshonqulov) – she’riyatda lirik kechimlar,
ruhiy muammolar va jahonni anglashda nozik va chuqur tasvirlar yaratgan
ijodkorlardan biridir. Uning she’rlari lirik, hissiy va badiiy jihatdan yuqori
darajada, har bir qatorida insonning ichki olami, tabiat bilan uyg’unligi va
hayotdagi turli holatlar yoritiladi. Bu maqolada Bek Ali she’rlari orqali badiiy-
tasviriy vositalarning lirik kechimlarga qanday uyg’unlashganini ko‘rib chiqamiz.
Kalit so‘zlar: Lirik kechimlar, badiiy-tasviriy vositalar, metafora, simvolizm,
tabiat tasviri, ruhiy holatlar,shoirning ichki dunyosi, ijtimoiy jarayonlar.
Kirish
Bek Ali she’rlari ham aynan shu jihatdan diqqatga sazovordir. Uning
she’rlari, bir tomondan, individning ichki dunyosini, ikkinchi tomondan esa tabiat
va jamiyat bilan aloqasini tasvirlashga qaratilgan. Shaxsiy kechinmalar va ruhiy
holatlar she’rda oddiy va ravon til orqali o‘quvchi uchun qulay, ammo chuqur
tasvirlanadi. Misol uchun, uning she’rlarida qayg’u, xursandchilik, umid, sevgi
kabi turli hissiyotlar o‘z aksini topadi. Bularning har biri Bek Ali tomonidan chuqur
tahlil qilinadi, va uning she’rlaridagi lirik kechimlar, o‘quvchiga aynan shu his-
tuyg’ularni ko‘rsatishda bir vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bek Ali she’rlari nafaqat
lirik kechimlar bilan, balki badiiy-tasviriy vositalar bilan ham boyitilgan. Bu
vositalar orqali u o‘z she’rlarida obrazlarni, tabiiy voqealarni va hayotiy holatlarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
55
rang-barang tasvirlaydi. Badiiy tasvirlar orqali u inson ruhiyatining nozik
nuqtalarini ifodalaydi. Bek Ali she’rlarida keng qo‘llaniladigan badiiy vosita –
metafora. Uning she’rlarida ko‘plab tasvirlar nafaqat to‘g’ridan-to‘g’ri, balki
ramziy tarzda tasvirlanadi. Tabiat, inson tuyg’ulari va atrof-muhit o‘rtasidagi
aloqalar yanada chuqurroq tasvirlanadi. Misol: “Yorug’ dunyo ichra qorong’ulikni
izlayman” – bu tasvir Bek Ali she’rida qorong’ulikning ramziy ifodasi sifatida
ko‘rinadi. Yorug’lik va qorong’ulikni taqqoslash orqali insonning ruhiy holatlari
aks ettiriladi. Simvolizm Bek Ali she’rlari uchun muhim vosita hisoblanadi. U o‘z
she’rlarida tabiatning ko‘plab elementlarini (qushlar, daraxtlar, osmon) ruhiy
holatlar va ijtimoiy jarayonlar bilan bog’lab ko‘rsatadi. Tabiat elementlari orqali
uning she’rlarida ma’naviyat va inson ruhiyatining ko‘rinishi mavjud. Tabiatdagi
har bir detallar uning she’rlari uchun simvolik ma’noga ega bo‘lib, ularni o‘quvchi
uchun yanada tushunarli va ma’noli qiladiKeling ushbu she’rini tahlil etsak.
IQROR
Bu giryona ellara
Giryon boqaman doim,
Bu hayrona ellara
Hayron boqaman doim.
Suvoq ko‘rmagan uyga
Qaldirg’ochlar in qo‘ygan,
Men ham tushib ko‘yga
Vayron boqaman doim.
Kibr shamoli esdi,
Yutmagan zot qolmadi.
1
Bek Ali “Men axir senman!”she’riy to’plam, Toshkent “Adabiyot nashriyoti” 2020-yil.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
56
Bek Ali (Begali Eshonqulov)ning
“Iqrorn”
nomli she’rida lirik kechimlar
va badiiy-tasviriy vositalar o‘zaro uyg’unlashgan holda, inson ruhiyatining chuqur
qatlamlarini ochib beradi. Ushbu she’rda lirik kechimlar individual tajriba va his-
tuyg'ular orqali ifodalanadi, badiiy vositalar esa bu his-tuyg'ularni yanada
kuchaytiradi va ularga chuqur ma'no beradi. She'rning tasviriy uslubi orqali esa
o‘quvchiga hayotdagi og'ir va iztirobli holatlar taqdim etiladi. Quyida, she’rdagi
lirik kechimlar va badiiy-tasviriy vositalarning uyg'unligi haqida tahlil qilishga
harakat qilamiz. She’rda “giryona” (yig’lash, qayg'u), “hayrona” (hayratga
tushgan, tushunmaslik) kabi so‘zlar bilan ifodalangan lirik kechimlar, shaxsning
ichki holatini aks ettiradi. Birinchi qatorlarda:
“Bu giryona ellara
Giryon boqaman doim,
Bu hayrona ellara
Hayron boqaman doim.”
Bu satrlarda “giryona” va “hayrona” so‘zlari ruhiy holatlarni ifodalashda
ishlatilgan. Shair o‘zining qayg’usini va hayratini boshqalarga, “ellara”, ya’ni
boshqa odamlar yoki jamiyatga qarata bildiradi. Bu kechimlar shaxsiy va hissiy
tarzda tasvirlanadi, bu orqali o‘quvchi poetik til orqali shoirning ruhiy
kechinmalarini anglab yetadi. She’rning lirik kechimlari ichki iztirob va
tushunmovchilikni aks ettiradi, shuningdek, insonning olamdagi o‘rni va uning
hayotga bo‘lgan munosabatini izohlaydi.
She’rda turli badiiy-tasviriy vositalar, jumladan, metafora, simvolizm va
taqqoslash ishlatilgan. Har bir vosita she’rning umumiy ma’nosini chuqurlashtirib,
his-tuyg’ularga yaxshiroq kirib borish imkonini beradi.
She’rda ko‘p metaforalardan foydalanilgan:
2
Bek Ali “Men axir senman!”she’riy to’plam, Toshkent “Adabiyot nashriyoti” 2020-yil.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
57
“Suvoq ko‘rmagan uyga
Qaldirg’ochlar in qo‘ygan,”
Bu qatorlarda “suvoq” (yuvish yoki tozalash) va “uy” (joy, muhabbat) so‘zlari
orqali metaforik ma’no yaratilib, ichki poklanish va o‘zgarish ehtiyoji ta’kidlanadi.
“Qaldirg’ochlar in qo‘ygan” esa hayotda yangi boshlanish va kelajakdagi
yaxshiliklar simvoli sifatida ishlatiladi. Bunda she’rda tabiiy tasvirlar orqali
insonning ichki o‘zgarishi, poklanish va yangilanishi tasvirlanadi. She’rda
“qaldirg’ochlar” va “in” tasvirlari simvolik ma’noga ega. Qaldirg’ochlar, odatda,
yozning kelishini, yangi hayot va yaxshilikni bildiradi. Ammo she’rda bu simvollar
hozirgi zamonning murakkab va og'ir holatini ko‘rsatish uchun ishlatilgan. “Kibr
shamoli” tasviriy obraz orqali shaxsning o‘zini boshqa odamlardan yuqoriroq
tutishi yoki ijtimoiy qatlamdagi yuksaklikni ifodalaydi. Bu tasvir orqali kishining
ichki olamidagi kibrni ko‘rsatib, uning jamiyatdagi o‘rnini va tafovutlarni
tasvirlaydi. “Yutmagan zot qolmadi” esa shoirning ijtimoiy muhitga bo‘lgan
noroziligini bildiradi, shuningdek, odamlarning boshqalarga nisbatan shafqatsizligi
yoki adolatsizligini ta’kidlaydi. Lirik kechimlar va badiiy-tasviriy vositalar she’rda
bir-biri bilan uyg’unlikda ishlaydi. Lirik kechimlar (g’azab, qayg’u, hayrat)
she’rning tasviriy obrazlari orqali kuchayadi. Shairning ichki dunyosidagi iztirob,
tushunmovchilik va kibr kabi kechinmalar tasviriy elementlar bilan boyitilgan.
Tabiat va hayot tasvirlari lirik kechimlarni yoritadi, ularni jonlantiradi va ularga
chuqur ma'no beradi. She’rda ko‘rsatilgan "giryona", "hayrona", "kibr" kabi lirik
kechimlar badiiy vositalar (simvolizm, metafora) orqali yanada kuchayadi,
o‘quvchi bu holatlarni faqat ichki ruhiy jihatdan emas, balki tashqi tasvirlar orqali
ham chuqurroq anglaydi.
Tuproq edim, boshimga
Chiqmagan zot qolmadi.
Hatto bosh ko‘tarib ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
58
Arzon boqaman doim.
Ey, yalpizni erkalab,
Bolam degan ona yer,
Kenja qizini erkalab,
“Onam” degan ona yer ,
Olislarga tikilib
Yelkalarim mung’ayur.
Botayotgan quyoshga
Alvon boqaman doim.
Kechir, menga dard berib
Darvishga do‘ndirgan zot.
Dashtday qaysar ruhimda
Nilufar undirgan zot.
Ba’zan o‘zim chaqirgan
Qismatning dastidan “dod!”
Deya sening ko‘zlaringa
Yolg’on boqaman doim.
Ushbu she’rda lirik kechimlar va badiiy-tasviriy vositalar yanada boy va
chuqur ishlatilgan. Keling, she’rni tahlil qilib, undagi lirik kechimlar va badiiy
tasvirlarni ko‘rib chiqamiz. She’rning boshida shoirning ichki iztirobi va o‘ziga
bo‘lgan noroziligi aks etadi. “Tuproq edim, boshimga chiqmagan zot qolmadi”
qatori orqali shoir o‘zining kamtarlik va iztirobli holatini tasvirlaydi. “Tuproq” –
bu yerning eng oddiy va arzon ko‘rinishi, ammo bu bilan shoir o‘zining hayotidagi
boshqalar tomonidan kamsitilganligini yoki o‘zini kamtarlik bilan boshqarishga
majbur ekanligini bildiradi. Shu bilan birga, “Bosh ko‘tarib ham arzon boqaman
doim” qatori ham lirik kechimlarni tasvirlaydi, bu shoirning o‘zini past baholashi
3
Bek Ali “Men axir senman!”she’riy to’plam, Toshkent “Adabiyot nashriyoti” 2020-yil.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
59
va jamiyatdagi past pozitsiyani anglatadi. She’rda yana bir lirik kechim – “Dard
berib darvishga do‘ndirgan zot” kabi iztirobli kechinmalar mavjud. Bu qatorda
shoir o‘zining dardli tajribasini, uning hayotida kimdir tomonidan berilgan azobni
va natijada ruhiy zo‘riqishlarni tasvirlaydi. Shoirning “qismat”ga nisbatan isyonkor
munosabati ham diqqatga sazovordir:
“Ba’zan o‘zim chaqirgan qismatning
dastidan ‘dod!’”
. Bu orqali shoir qismatning o‘zi bilan bog'liq noxush holatlarga
bo‘lgan noroziligini va ularni tan olmasligini ko‘rsatadi.
She’rda ko‘plab metaforalardan foydalanilgan. Masalan:
“Botayotgan quyoshga
Alvon boqaman doim.”
Bu qatorda quyosh botishi tasvirlangan bo‘lib, u hayotning oxirgi lahzalari
yoki biror noxush holatning boshini anglatadi. “Alvon boqaman doim”– bu yerda
shoir quyoshning botishini va uning rangini tasvirlab, hayotdagi kechishlar va o‘tib
ketayotgan vaqtnig o‘ziga xos ramzi sifatida ishlatmoqda. Yana bir metafora
“dashtday qaysar ruhimda” qatorida ishlatilgan, bu yerda shoirning ruhiy holati,
kuchli va qat'iy ruhiy holatda ekanligi tasvirlanadi. She’rda “yalpiz” va “nilufar”
kabi tabiat elementlari orqali simvolizm ishlatiladi. “Yalpizni erkalab, bolam degan
ona yer” qatorida yalpiz simvoli orqali ona yerning iliqligi, mehri va nasihatlari aks
etadi. Bu tasvir orqali ona yer bilan bog’liqlik, uning erkaligi va insonning ona
zamin bilan chuqur aloqasi ko‘rsatilgan.
“Dashtday qaysar ruhimda
Nilufar undirgan zot.”
“Nilufar” bu yerda go‘zallik, xotirjamlik va osuda ruhni ifodalaydi. She’rda
bu simvol orqali, shoirning ichki dunyosida bo‘layotgan tinchlik va ulug'vorlikni
ko‘rish mumkin. Shoir quyoshni alvon rangda tasvirlab, shuningdek, uni o‘tib
borayotgan hayot yoki tugayotgan umid sifatida ko‘rsatadi. “Alvon boqaman
doim” rangining ishlatilishi noxush va qayg'uli holatni aks ettiradi, bu esa she’rning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
60
umumiy ruhiy holatini yoritadi. Rang tasvirlari orqali shoir o‘zining ichki
kechinmalarini chuqurroq anglash imkoniyatini yaratadi. Shoir o‘zining ruhiyatini
tasvirlayotganda, har bir qatorni sifatlar va nozik tasvirlar bilan boyitadi.
Xulosa
Bek Ali (Begali Eshonqulov)ning
"Iqrorn"
she’rida lirik kechimlar va
badiiy-tasviriy vositalar o‘rtasidagi uyg’unlik chuqur va ma’noli tarzda
ifodalangan. Shoir o‘zining ichki kechinmalarini tabiat va hayotning go‘zalliklari
orqali tasvirlaydi, bu esa o‘quvchiga his-tuyg’ularni his qilishda yordam beradi.
Metafora, simvolizm va ranglar orqali she’rda taqdim etilgan his-tuyg’ular
shoirning iztirobli va izlanayotgan ruhiyatini aks ettiradi. Bu she’rda tasvirlar va
lirik kechimlar o‘rtasidagi uyg’unlik, Bek Ali she’riyatining betakror xususiyatini
yana bir bor namoyon etadi. U o‘zining she’riyatida inson ruhiyatining eng nozik
nuqtalarini ochib beradi, tabiat va ijtimoiy voqealarni ramziy va metaforik tarzda
tasvirlaydi. Bek Ali she’rlari orqali lirik kechimlar va badiiy-tasviriy vositalar
o‘rtasidagi uyg’unlikni chuqur va ma’noli tarzda tushunish mumkin. Uning
she’rlarida insoniyat va tabiatning bir-biriga bo‘lgan bog’liqligi o‘zining
mukammal tasviriy shaklini topgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Eshonqulov, B. (2025). Bek Ali she’riyatining badiiy-tasviriy vositalari.
Toshkent: O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi.
2. Tursunov, M. (2020). O‘zbek she’riyatidagi lirik kechimlar. Samarqand:
Akademiya nashriyoti.
3. Sattarov, K. (2018). Metafora va simvolizm O‘zbek she’riyatida. Toshkent:
Adabiyot nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
61
4. Abdullayev, O. (2017). Lirik kechimlar va ularning badiiy jihatlari.
Buxoro: Iqtisodiyot va adabiyot nashriyoti.
5. Bek Ali “Men axir senman!”she’riy to‘plam, Toshkent “Adabiyot
nashriyoti” 2020-yil.
6. Amirqulov, S., & Bobomurotova, M. (2023). ODIL YOQUBOVNING
“OQQUSHLAR OPPOQ QUSHLAR” ROMANIDA QO ‘LLANGAN KITOBIY
LEKSIKA. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры,
3(5 Part 2), 52-56.
