https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
29
JADIDCHILIKNING ASOSIY MAQSADLARI : ILM, MA’RIFAT,
MADANIYAT, VATANGA MUHABBAT VA MILLIY O’ZLIKNI
ANGLASH.
Buxoro davlat pedagogika instituti Tillar fakulteti O‘zbek tili va adabiyot
mutaxassisligi magistranti
Sirojova Dilyora
Annotatsiya: Ushbu maqolada jadidchilik milliy harakatlarining tug’ilishi,
bosqichlari hamda bosh q’oya va maqsadlari haqida ma’lumot beriladi.
Jadidlarimizning xalq ta’limini rivojlantirishda olib borgan ilmiy izlanishlari
haqida fikr mulohazalar keltirilgan. Maqolada ularning barkamol avlod tarbiyasi
masalalari yuzasidan qarashlari va jadidchilik harakatining asosiy g‘oyalari
tasnif qilinib izohlanadi.
Kalit so‘zlar: Jadidchilik, milliy o’zlik, mustaqillik ,vatanparvarlik,ilm-
ma’rifat, I.Gasprinskiy, Begali Qosimov, Ubaydulla Xo’jayev, Abdulla Avloniy,
Cho’lpon, Islom Karimov, Shavkat Mirziyoyev.
Аннотация: В статье представлена информация о зарождении,
этапах, основных идеях и целях национального движения джадидов.
Представлены мнения о научных исследованиях, проводимых нашей
молодежью в области развития народного образования. В статье
систематизируются и разъясняются их взгляды на вопросы воспитания
гармоничного поколения и основные идеи движения джадидов.
Kлючевые
слова:
Джадидизм, национальная идентичность,
независимость, патриотизм, наука и просвещение, И. Гаспринский, Бегали
Косимов, Убайдулла Ходжаев, Абдулла Авлони, Чолпон, Ислам Каримов,
Шавкат Мирзиёев.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
30
Annotation: This article provides information about the birth, stages, main
ideas and goals of the Jadid national movement. It presents opinions on the
scientific research conducted by our Jadids in the development of public education.
The article classifies and explains their views on the issues of raising a harmonious
generation and the main ideas of the Jadid movement.
Key words: Jadidism, national identity, independence, patriotism, science
and enlightenment, I. Gasprinsky, Begali Kasimov, Ubaydulla Khojayev, Abdulla
Avloniy, Cholpon, Islam Karimov, Shavkat Mirziyoyev.
Yurtimiz tarixida XIX asr oxiri va XX asr boshlari alohida ahamiyatga ega bir
davr hisoblanadi. Chunki bu davrda millatimizni ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-
ma’rifiy jihatdan uyg‘otishga qaratilgan jadidchilik nomi ostida katta kuch
harakatga keldi. Jadidchilik Turkiston yoshlarining milliy, madaniy, ijtimoiy
uyg‘onishida va ravnaqida asosiy omil bo‘lib xizmat qildi.Jadid bobolarimizning
eng muhim g‘oyasi va vazifasi qullikka mahkum bo‘lgan xalqni chin ma’noda
hurlikka olib chiqish, savodsizlik zulmatida qolgan avlodga ilm-ma’rifat ziyosini
yetkazish edi. Buni jadidchilik harakatining buyuk namoyandasi, ma’rifatparvar
Avloniyning “qora xalqni oqartirmoq va ko‘zin ochmoq chorasiga” kirishilgani
haqida aytgan gaplari ham tasdiqlaydi.
Ta’kidlash joizki, mazkur davrda Turkiston milliy-taraqqiyparvarlik harakati
– jadidchilikning muhim markaziga aylangan edi. Jadidlar turli mamlakatlardagi
taraqqiyot va islohotlar uchun olib borilgan harakatlarning tajribasini milliy asosda
qayta ishlashga intildi. Mustamlakachilikka qarshi kurashning bosh g‘oyasi juda
murakkab sharoitda shakllanib yetildi. Davrning ilg‘or namoyandalari bo‘lgan
jadidlar ana shunday murakkab va qiyin sharoitlarda ham ezgu maqsadlaridan bir
qadam ortga chekinmay ma’rifat tarqatish, ta’lim-tarbiya sohasini isloh etishga ahd
qildilar. Chunki ular faqat ta’lim-tarbiya, ilm-ma’rifat bilangina ozodlikka,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
31
taraqqiyotga erishish mumkinligini yaxshi anglaganlar. Hurlikka erishmagan xalq
esa taraqqiyotdan ham begona bo‘ladi. “Kamolotning yagona omili o‘z aqliga, o‘z
mulkiga, o‘z mehnatiga egalikdir”, degan edi yirik jadidshunos olim Begali
Qosimov “Mustaqillik o‘zlikni tanimoqdir” nomli maqolasida.
Jadidchilik ilk bor Qrimda 1980-yillarda Ismoilbek Gasprinskiy rahbarligida
paydo boʻlgan. Jadidchilik harakati vakillari ko’pincha o’zlarini ilg’or, keyinchalik
jadidchilar deb atagan. O’sha davrning ilg’or kuchlari, ayniqsa, ziyolilar mahalliy
aholining dunyodan ortda qolayotganini sezib, jamiyatni isloh qilish zarurligini
anglab yetdi. Jadidchilik mohiyatan siyosiy harakat edi. Uning shakllanish va
mag'lubiyat davrlari bor, ularni shartli ravishda to'rtga bo'lish mumkin. Turkiston,
Buxoro va Xivada bu davrlar 1895-1905 yillar, 1906-1916, 1917-1920, 1921-1929
yillarni qamrab oladi.
Turkistonda
jadidchilik
harakatini
vujudga
keltiruvchilar
tepasida
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy,
Ubaydulla Asadullaxo‘jaev (Ubaydulla Xo‘jaev), Abdurauf Fitrat, Fayzulla
Xo‘jaev, Sadiriddin Ayniy, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Is’hoqxon Ibrat,
Polvonniyoz hoji Yusupov va boshqalar turardi.Ular har qanday og‘ir sharoitda o‘z
qarashlarini o‘zgartirmadilar. Jadidchilik harakati 1906-1916 yillarda о‘zining
asosiy yо‘lini belgilab oldi. Jadidlarning nashrlari xalqni yangi davr boshlangani
bilan tanishtirar ekan, о‘zligini anglab, uyushishga chaqirdi. О‘lka moddiy va
ma’naviy boyliklari talanayotganini oshkor qildi. Chо‘lpon she’rlari va
maqolalarida mustamlakachilarning asl qiyofalarini ochib tashladi. Mashhur
advokat U.Xо‘jayev oliy о‘quv yurtini tashkil etish, soliqlarni tartibga solish,
bolalar tarbiyasiga jiddiy e’tibor berish masalasini ilgari surdi. Jadidlar 1915-1916
yillarda “Ozodlik, tenglik va adolat” shiori ostida ishladilar. Chunki jahon
taraqqiyoti yutuqlarini Turkistonga olib kelish istagida yosh avloddan Vatan uchun
xizmat qiladigan yetuk olimlar, sanoat va qishloq xo‘jaligi sohalarining zamonaviy
bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtini obod,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
32
farovon etishlariga ishonganlar. Jumladan, Abdulla Avloniy vatanga bo‘lgan
muhabbat haqida o‘z munosabatlarini bildirib quyidagilarni yozadi: «Biz
turkistonlilar o‘z vatanimizni jonimizdan ortiq suyganimiz kabi, arablar
Arabistonlarini, qumlik, issiq cho‘llarini, eng sovuq qor va muzlik yerlarini boshqa
yerlardan ziyoda suyarlar. Agar suymasalar edi, havosi yaxshi, tiriklik oson
yerlarga o’z vatanlarini tashlab hijrat qilurlar edi”. Ushbu o‘rinda Avloniy o‘z
fikrini asoslashning turli yo‘l va usullardan foydalangan. Inson qayerga bormasin,
qayerda bo‘lmasin Vatanga bo‘lgan muhabbat uni ohangrabodek o‘ziga tortadi.
Bunga uning quyidagi misralari yaqqol misol bo‘la oladi:
Vatan, vatan deya jonim tanimdan olsa ravon,
Bango na g‘am qolur, avlodima o‘y-u vatanim
G‘ubor(g)a do‘nsa tanim, yo‘q vujudi zeri vahm
Charoki, o‘z vatanim hokidur go‘r-u kafanim.
Tug‘ub usan yerim ushbu vatan vujudim xok,
O‘lursa aslina roje’ bulurmi man g‘amnok.
Jadidlar
faoliyatida
madaniyatga,
ma’rifatparvarlikka,
yangilikka,
taraqqiyotga intilish, yoshlarni, butun xalq ommasini shunga da’vat etish g‘oyalari
ularning umrlari oxirigacha yetakchi fikr bo‘lib qoldi.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan so’ng ilgari o’rganish ta’qiqlangan
manbalarni tadqiq etish uchun keng imkoniyat paydo bo’ldi. Ularni ilmiy –
tadqiqot doirasiga kiritib, olingan natijalarni keng jamoatchilikka taqdim etish
adabiyot ilmining ustuvor vazifalaridan biridir. Prezidentimiz I. Karimov haqli
ravishda ta’kidlaganidek: “Ulkan madaniy merosga ega bo’lgan Turkiston ne – ne
jafolarni ko’rmadi, ne – ne tarixlarni boshidan kechirmadi... Bugungi yangi o’zbek
davlatini barpo etar ekanmiz, biz tarixdan, ajdodlar merosidan, ularni ruhi pokidan,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
33
Turkiston xalqlarining qadriyatlaridan, ma’naviy merosidan, san’atidan bahramand
bo’lishimiz tabiiydir”.
Shuni ta’kidlash joizki,O‘qituvchi va murabbiylar kuni munosabati bilan
Milliy uyg‘onish harakatining tom ma’nodagi rahnamolari Abdulla Avloniy,
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonovlarning Prezident
Shavkat Mirziyoyev farmoniga muvofiq “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan
taqdirlanishi xalqimizning Istiqlol qahramonlariga nisbatan ulug‘ ehtiromining
yorqin ifodasi bo‘ldi. Yoshlar manfaatini himoya qilish, ularning jamiyat va
davlatda munosib o‘rin egallashlari uchun tegishli imkoniyatlarni yaratish
borasidagi jadidlarning fikrlari bugungi mustaqil O‘zbekistonda namoyon bo‘lib
turmoqda.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, jadidchilik Turkiston tarixida chuqur
ijobiy iz qoldirgan milliy meros hisoblanadi. Jadidchilik harakati va jadid
taraqqiyparvarlariga nisbatan mustabid sho‘ro tuzumi tomonidan uzoq yillar
davomida olib borilgan qatag‘on siyosatiga qaramay, bugungi kunda Markaziy
Osiyodagi barcha davlatlar, shu jumladan, O‘zbekiston xalqi va ayniqsa, yoshlarida
jadidchilik g‘oyalariga ulkan qiziqish mavjud bo‘lib, mazkur g‘oyalar yoshlar
uchun ijtimoiy, siyosiy, madaniy, ma’rifiy va adabiy sohalarda xuddi Cho‘lpon
yulduzi kabi yo‘l-yo‘riq ko‘rsata oladi. Zero, jadidchilik harakatining asosiy g‘oya
va maqsadlari hamda demokratik xarakteri bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Абдулла Авлоний. Туркий Гулистон ёхуд ахлоқ. - Т.:
Ёшлар нашриёт уйи, 2019. - 96 б
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
34
2.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat -yengilmas kuch. – Т,
Ma’naviyat. 2008.
3.
D.H. Nabiyev Fidoyi ma’rifatparvarlar faoliyati – ilmiy
tadqiqotlar ko‘zgusida-T, Qarshi “Nasaf” NMIU. 2023.- 4 б
4.
Alimova, Dilorom. Жадидчилик феномани. Toshkent, 2022
5. Begali Qosimov “Mustaqillik o‘zlikni tanimoqdir” maqolasi.
