https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
25
ABDULLA QAHHORNING “O‘G’RI” HIKOYASIDAGI BELGI
MUNOSABATLAR.
Rasulova Shahlobonu Shavkat qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi magistri
Annotatsiya.Ushbu maqolada Abdulla Qahhorning “O‘g’ri” hikoyasidagi
belgi munosabatlar semiotik tahlil qilindi.
Аннотация. В данной статье проведен семиотический анализ
символических отношений в рассказе Абдуллы Каххора «Вор».
Annotation. In this article, semiotic analysis of symbolic relations in the
story "Thief" by Abdulla Qahhor was carried out.
Kalit so‘zlar: Abdulla Qahhor, “O‘g’ri” hikoyasi , semiotika , belgi
munosabatlar, paradigmatik munosabatlar , sintagmatik munosabatlar , binar
oppozitsiya.
Key words: Abdulla Qahhor, "Thief" story, semiotics, symbolic relations,
paradigmatic relations, syntagmatic relations, binary opposition.
Ключевые слова: Абдулла Каххор, рассказ «Вор», семиотика,
символические
отношения,
парадигматические
отношения,
синтагматические отношения, бинарная оппозиция.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
26
KIRISH: Semiotika
belgilar haqidagi fandir. “Belgi” keng qamrovli
atama bo‘lib , tabiat , jamiyat , hatto koinot hududidagi tushunchalarni o‘z ichiga
oladi.
Belgi munosabatlar
- bular F. de Sossyurning tizimli tilshunoslik haqidagi
ta’limotida istifoda etilgan bo‘lib , strukturalizm va semiotika sohalarida ham
qo‘llanilmoqda . Belgi munosabatlar quyidagilar :
1)
paradigamatik munosabatlar yaqinlik va o‘xshashlikka
asoslanadi. Ikki va undan ortiq o‘xshash belgini muayyan tartibda
guruhlash paradigmatik qatorni yuzaga keltiradi;
2)
sintagmatik munosabatlar o‘xshashlikka emas , qo‘shnichilikka
asoslangan. Bir-biridan jiddiy farq qiladigan bir necha belgi orasidagi
aloqadan sintagmatik munosabat yuzaga keladi;
3)
binar oppozitsiya (zid munosabat) belgilarning zidligidan
yuzaga kelgan munosabat .
TADQIQOT METODI VA NATIJASI:
Abdulla Qahhorning “O‘g’ri”
hikoyasi asosida yuqorida zikr etilgan mulohazalarni dalillashga harakat qilamiz.
“Dehqonning uyi kuysa kuysin , ho‘kizi yo‘qolmasin”
va
“Ho‘kiz
topish uchun necha zamonlar qozonni suvga tashlab qo‘yish kerak bo‘ladi”
belgilari birlashib yagona bir belgini vujudga keltirayotganini sezish mumkin .
Ushbu belgilar matn mohiyatini yuzaga keltirayotgan fikr-g’oyadagi yaqinlik ,
mushtaraklik nuqtai nazaridan bir paradigmatik qatorga birlashadi .
“Dehqonning uyi kuysa kuysin , ho‘kizi yo‘qolmasin”
, chunki aynan shu
ho‘kiz bilan insonlar tirikchilik qiladi , oilasini tebratadi , yer haydaydi . Ho‘kiz
bu oddiy xalq uchun tirikchilik manbai hisoblanadi. Abdulla Qahhor “O‘g’ri”
hikoyasida ushbu xalq maqolidan foydalanish orqali ho‘kizi yo‘qolgan Qobil
boboning og’ir vaziyatini yaqqol ko‘rsatishni maqsad qilgan. Qobil bobo obrazi
qiynalgan , nochor xalq timsolidir .
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
27
“Ho‘kiz topish uchun necha zamonlar qozonni suvga tashlab qo‘yish
kerak bo‘ladi
” , chunki og’ir sharoitda yashaydigan oddiy xalq uchun bitta ho‘kiz
olish ham juda qiyindir. Bu jumla orqali oddiy dehqon uzoq vaqt qiyinchilik bilan
bor-yo‘g’ini yig’ib ho‘kiz oladi demoqchi muallif .
Yuqoridagi ikkala fikrdan ham bir xil ma’no anglashiladi . Sodda ,
mehnatkash xalqning yashash va turmush tarzi nochorligi ko‘rsatilgan .
Hikoyada yana shuningdek ,
“Quruq qoshiq og’iz yirtadi” , “Berganga
bitta ham ko‘p , olganga o‘nta ham oz”, “Tekinga mushuk oftobga
chiqmaydi”
kabi belgi munosabatlar mavjud. Ushbu maqollardan, jamiyatda
poraxo‘rlik kabi illatning avj olganligi ma’lum. Bu misralar orqali , xalqning qora
hayoti , adolatsizlik , sudxo‘rlik avj olgan pallasi hamda poraxo‘r , mansabini
suiiste’mol qiladigan mansabdorlar faoliyati ko‘rsatilgan .
Hikoya paradigmatik munosabatlardan iborat bo‘libgina qolmay , binar
oppozitsiya ham mavjud.
“Ho‘kizing oqposhsho qo‘l ostidan chiqib ketmagan
bo‘lsa , topiladi”
va
“...allaqachon charm bo‘ldi; xudo biladi; kavush bo‘lib
bozorga chiqdimi...”
“Ho‘kizing oqposhsho qo‘l ostidan chiqib ketmagan bo‘lsa , topiladi”
Ellikboshi ushbu gapi orqali oqposhsho tuzumi qattiq , har bir detalgacha
oqposhshoning nazoratida demoqchi.
“...allaqachon charm bo‘ldi; xudo biladi; kavush bo‘lib bozorga
chiqdimi...”
ellikboshi bu gapi orqali ho‘kizing endi topilmaydi demoqchi .
Ellikboshining hikoya boshidagi gapi bilan hikoya so‘ngidagi gapi bir-biriga ziddir
. Birinchi gapi orqali ho‘kiz , albatta , topilishiga ishora qilsa , so‘ngida Qobil
boboga ho‘kiz topilishidan umidini uzishini aytadi .
XULOSA:
Odamlar turmushidan olingan epizodlarda , lavhalarda ular
hayotiga , qismatiga daxldor fojiaviy mohiyatni ko‘rish , teran his etish , personajlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
28
xarakteri va qismatini ularning ruhiyati ifodasi orqali yorqin badiiy detallar
vositasida gavdalantirish Qahhor hikoyanavislik san’atining eng muhim
jihatlaridir. Shu o‘rinda Said Ahmadning Qahhor hikoyalari haqidagi ushbu fikrlari
o‘rinlidir. “Abdulla Qahhor hikoya va qissalaridagi har bir so‘z , har bir iboraning
o‘rni shu qadar muqim va mustahkamki , ularni boshqa so‘z , boshqa ibora yoxud
jumla bilan o‘zgartirish deyarli imkonsiz. Men tajriba uchun ustozning “O‘gri”,
“Bemor” , “Anor” hikoyalaridagi ba’zi so‘zlarni olib tashlab ko‘rdim. Bo‘lmadi.
Hikoya bir ustuni olib tashlangan ayvonga o‘xshab lapanglab qoldi”. Abdulla
Qahhor hikoyalarida o‘ziga xos belgi munosabatlardan foydalangan. Qahhor
hikoyalarida timsollar, ramzlar, belgilar bildiruvchi birliklar talaygina. Ushbu
birliklarning mohiyatini o‘rganish hikoyalarning tub mohiyatini to‘laqonli
tushunishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abdulla Qahhor. Shaxs va ijodkor.Maqolalar to‘plami. – T.: Tamaddun,
2013
2. Ibrohim Haqqul. Abdulla Qahhor jasorati. Esse. “Tafakkur” jurnali,
2007.
3. Ro‘ziyeva Shohista.”Hikoya janrini o‘rganish prinsiplari(Abdulla Qahhor
ijodi misolida)”.Bitiruv malakaviy ishi. – T.2018
4. Q.Yo‘ldoshev, O. Fayzullayeva.”Badiiy tahlil asoslari” fani bo‘yicha
o‘quv-uslubiy majmua . – Guliston.2020
5. R.Saidova. Badiiy matnda belgi munosabatlari.Dissertatsiya. – Buxoro.
2021
6. Семиотика. Что это? – https://www.uznaychtotakoe.ru/semiotika/
