https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
3
BOLALAR UCHUN TAYYORLANADIGAN DORI VOSITALARI VA
DORI SHAKLLARI
Mirzajonova Nasibaxon Miraxmedovna
Qorgontepa Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikumi dori
turlari texnologiyasi fani o’qituvchisi
.
Annotatsiya: Farmatsevtika sohasining oldidagi asosiy vazifalardan biri
bolalar uchun mo’ljallangan qulay va samarali dori vositalarini va dori shakllarini
yaratish va pediatriya amaliyotiga tadbiq qilishdan iboratdir.Maqolada bolalar
uchun tayyorlanadigan dori vositalari va dori shakllari to’g’risida bayon qilindi.
Kalit so'zlar: bolalar uchun dori, farmakoterapiya, pediatriya, dori
vositalari, pediatriya, farmakoterapiya .
Аннотация:
Одной
из
основных
задач
фармацевтической
промышленности
является
создание
удобных
и
эффективных
лекарственных средств и лекарственных форм для детей и внедрение их в
педиатрическую
практику.
В
статье
дается
характеристика
лекарственных средств и лекарственных форм для детей.
Ключевые слова: детская медицина, фармакотерапия, педиатрия,
лекарственные препараты, педиатрия, фармакотерапия.
Abstract: One of the main tasks of the pharmaceutical industry is to create
convenient and effective medicines and dosage forms for children and introduce
them into pediatric practice. The article describes medicines and dosage forms for
children.
Keywords: medicines for children, pharmacotherapy, pediatrics, medicines,
pediatrics, pharmacotherapy.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
4
KIRISH
Ushbu ishda bolalar uchun dori shakllarini yaratish, qo’llaniladigan
yordamchi moddalarning xavfsizligi, dori preparatlarini dozalash usullariga asosiy
e’tibor qaratildi. Bola organizmining anatomo-fiziologik tuzilishi bilan bog’liq
xususiyatlari tufayli bolalar uchun mo’ljallangan dori shakllariga qo’yiladigan
maxsus talablar mavjuddir. Pediatriya amaliyotidagi maxsus dozalangan dori
shakllari bilan davolash jarayonini samaraliligini ta’minlashdagi asosiy
muammolar aniqlandi, jumladan, bolalarga dori vositalarini qayd etilmagan
ko’rsatmalar bo’yicha tavsiya qilish; ishlab chiqarish sanoatida bolalar uchun
mo’ljallangan maxsus dori shakllarining yetishmasligi; bolalar uchun
mo’ljallangan dori shakllarida qo’llanilgan yordamchi moddalarning indifferent
emasligi; dori tayyorlovchi dorixonalar moddiy-texnik bazasining mukammal
emasligi – kamaytirilgan (bolalar uchun) dozali dori vositalarini tayyorlash va
sifatini baholash uchun maxsus jihozlarning yo’qligi asosiy muammolardan biridir.
Bolalar uchun dori vositalarini dozalashni mukammallashtirishning istiqbolli
yo’nalishlari yoritildi.
Izlanish materiallari va usullari.
Pediatriya amaliyotida qo’llaniladigan dori vositalarini yaratish borasidagi
hozirgi kundagi muammolar yuzasidan adabiyotlardagi ma’lumotlarni tahlil qilish
va umumlashtirish. Mazkur mavzu yuzasidan mahalliy va xorijiy zamonaviy
adabiyotlardagi ma’lumotlarni ko’rib chiqish.
Izlanish natijalari.
"Bolalar - shunchaki kichik kattalar" emas, chunki bo'yi, vazni va yoshidagi
farqlardan tashqari, bu guruhlar rivojlanishi, fiziologiya va metabolizmdagi chuqur
o'zgarishlar bilan kattalardan farq qiladi. Pediatriya farmakoterapiyasining asosiy
muammolaridan biri bolalar uchun mo’ljallangan maxsus dozali, xavfsiz va
samarali dori preparatlari va dori shakllarining kamligi, ko’pgina dori moddalari
uchun esa umuman mavjud emasligidir. Shu maqsadda, Butunjahon sog’liqni
saqlash tashkiloti (JSST) ning 60-
sessiyasida 2007-yilda “Bolalar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
5
uchun eng yaxshi dori vositasi” rezolyutsiyasini qabul qilgan, unda tashkilot barcha
a’zo davlatlarni bolalar uchun dori vositalarini aniqlash, ularni ishlab chiqarilishini
va litsenziyalashni kengaytirishga va ularning samaradorligi, xavfsizligi hamda
sifati to’g’risidagi muammolarni o’rganib chiqishga chaqiradi. 2019-yilda esa
JSST “Bolalalar uchun asosiy dori vositalari ro’yxatini ishlab chiqqan va unga 206
ta dori vositasini kiritgan, bu ro’yxat “Bolalar uchun dorilar milliy ro’yxati” ni
ishlab chiqish uchun taklif qilingan.
Bola organizmidagi quyidagi jihatlar bolalar uchun maxsus dozali dori
preparatlarini yaratishning dolzarbligini yaqqol ko’rsatib beradi:
-Bola organizmidagi suyuqlik miqdorining umumiy hajmi hujayradan
tashqaridagi suyuqlik hisobiga kattalar organizmidagiga nisbatan katta;
jigar ferment tizimining to’liq rivojlanmaganligi va bunga bog’liq ravishda
dori vositalari metabolizmining o’ziga xosligi;
-Buyrak glomerulyar filtratsiyasining nisbatan ancha past tezligi sababli dori
moddalari va ularning metabolitlarining siydik bilan ajralib chiqishining sekinligi;
-Qon plazmasidagi oqsillarning dori moddasi molekulalari bilan bog’lanish
xususiyatlarining pastligi; kapillyar hamda gematoensefalik baryerning yuqori
o’tkazuvchanligi.
Bu esa pediatrlar tomonidan bolalarga dori preparatlarini tavsiya qilishda
kattalarga mo’ljallangan dorilarni hamda ularning dozalarini tavsiya qilishda
hisobga olinadi .
Ko’pchilik bolalar qattiq peroral dori shakllarini yutishda qiyinchilikka duch
kelishadi. Qo’llash uchun qulay bo’lgan ko’p dozali peroral suyuq dorilarda esa
mikrob tushish xavfi mavjud va buning oldini olish uchun konservant qo’llash talab
qilinadi. Konservantlar esa “keng ta’sirli” sitoplazmatik zahar bo’lib, ularni
pediatrik preparatlarda ishlatish jiddiy bahslarga sabab bo’lmoqda. Birgina bolalar
uchun mo’ljallangan digoksin peroral eritmasining tarkibini olsak, 1ml eritma
50mkg digoksin, 10% etanol, glitserin, ta’m korrigenti va xushbo’ylantiruvchi,
0,1%
metilparaben,
0,02%
propilparaben, tozalangan suv,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
6
natriy asetat va sorbitol saqlaydi. Shunday qilib, bolalar uchun mo’ljallangan
eritma indifferent bo’lmagan yordamchi moddalarni saqlaydi, bu esa dozalashning
qulayligiga qaramasdan, allergik reaksiyalarni paydo qilish ehtimoli tufayli
qo’llashni cheklashi mumkin. “Pediatriya uchun yordamchi moddalarning
xavfsizligi va toksikligi” (STEP) ma'lumotlar bazasi bolalar uchun qulay
yordamchi moddalarni tezda aniqlash uchun asosiy manbadir.
Turli mamlakatlarning farmatsevtika tarmog’ini tartibga solish organlari
uzoq vaqtdan beri "bolalar uchun qulay" dori vositalarini ishlab chiqarishni
rag'batlantirishga va hatto ko’rsatma berishga harakat qilmoqdalar. Masalan, AQSh
misolida ko’rib chiqilsa, mamlakatdagi Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasining
(FDA) “Pediatrik o’ziga xoslik talabi” bolalarda pediatrik klinik tadqiqotlar
o'tkazish evaziga olti oylik qo'shimcha eksklyuzivlik yoki qo'shimcha patent
himoyasini ta'minlaydi. Bundan tashqari, “Bolalar uchun eng yaxshi farmatsevtik
preparatlar to'g'risida”gi qonun (BPCA) qabul qilingan bo’lib, jenerik dori
vositalarini pediatriya amaliyotida qo'llashni o'rganish tartibini belgilaydi.
Yevropada esa “Bolalar uchun dori vositalarini ishlab chiqishni tartibga soluvchi
qoidalar” bolalarni keraksiz klinik tekshiruvlarga duchor qilmaslikka; bolalar
uchun dori vositalari va dozalash shakllari bo'yicha tadqiqotlarni rivojlantirishga
qaratilgan. Shuningdek, Yevropa pediatriya qo'mitasi (EPC) Pediatriya tadqiqotlari
rejasini (PIP) joriy etdi, bu barcha yangi pediatriya dori preparatlari uchun
talab hisoblanadi. 2022 yilda esa ICH (Xalqaro uyg’unlashtirish kengashi) ICH-
E11 "Aholining pediatrik guruhlarida dori vositalarini klinik tadqiq qilish"
standartini ishlab chiqdi. Pediatriyada xususiy farmakoterapiyani ta’minlashning
istiqbolli yechimlaridan biri dori preparatlarini dorixona sharoitida tayyorlashdir.
Buning afzalligi individual dozalash va yordamchi modda tanlash imkonidir.
Hozirgi vaqtda farmasevtika sanoatida ham ba’zi dori preparatlari (yangi tug’ilgan
chaqaloqlar uchun bir martalik qadoqda ichish uchun suv, otorinolaringologiyada
qo’llash uchun protargol va kollargolli surtmalar, dorivor elektroforez uchun
eritmalar kabi) ishlab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
7
chiqarilmaydi. Ko’pgina mamlakatlarda bolalar uchun maxsus dozali dori
preparatlari bilan ta’minlashning qulay yo’nalishlaridan biri sifatida aniq dozali
tayyor dori vositalaridan dorixona sharoitida suyuq dori shakllarini tayyorlash yoki
kam dozali kukunlar tayyorlashda trituratsiyalardan foydalalanish hisoblanadi.
Bolalar uchun individual dozali dori shakllarini 2D va 3D chop qilish ham mazkur
muammoning yechimlaridan biri bo’lishi mumkin. Uch o’lchamli chop qilishning
bir qancha usullari: inert tabletka yoki matritsaga mikrotomchilar ko’rinishida dori
moddasini kiritish, polimer quymasi tarkibidagi dori moddasini qatlamli quyish,
uch o’lchamli tabletka chop qilish kabilar. 2D-chop qilish usulidan riboflavin natriy
fosfatni sellyuloza qog’ozga mikromiqdorlarda dozalashda qo’llanilgan .
XULOSA
Keltirilgan ma’lumotlar hozirgi kundagi pediatriya farmakoterapiyasining
dori vositalari bilab bog’liq muammolarini va bu muammolarni yechishdagi
dorixona sharoitida hamda sanoat miqyosida bolalar uchun dori shakllarini
yaratishning ba’zi yo’nalishlarini ko’rsatib bermoqda.
Adabiyotlar
1. Digoxin oral solution. 17.10.19. URL:https://www.drugs.com/pro/digoxin-oral-
solution.html.
2. Giam J.A., McLachlan A.J. Extemporaneous product use in paediatric patients:
a systematic review//Practica Farmaceutica.–2008.–V.1,N.1-2.–P.35-43.
3. Icten E., Purohit H.S., Wallace C. et al. Dropwise additive manufacturing of
pharmaceutical products for amorphous and self emulsifying drug delivery systems
// International journal of pharmaceutics. – 2017. – V.524, #1-2, - P.424-432.
4. ВOЗ. Примерный перечень основных лекарственных средств для детей,
2019 г.
5. ВОЗ. 60-сессия всемирной ассамблеи здравоохранения. Лучшие
лекарственные средства для детей. – 2007 г.
6. Сабиржан Р.Р., Егорова С.Н. Аптечное изготовление лекарственных форм
для лечебно-профилактических учреждений: изучение современной
номенклатуры//Серия Медицина. Фармация. – 2012. – №10. – C. 31-35.
