https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
425
O‘SMIR YOSHDAGI BOLALARDA JINOYATCHILIK HOLATLARINI
OLDINI OLISHNING PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Mamatqulova Gulmiraxon Akramovna
Farg'ona viloyati O'zbekiston tumani 50-umumta’lim maktabi psixologi
Nasritdinova Sadoqatxon Nazirovna
Farg'ona viloyati O'zbekiston tumani 24- umumta’lim maktabi psixologi
Annotatsiya:Qiziqishlarning shaxs xulq-atvorida muhim ahamiyat kasb
etadi. Ushbu maqolada qiziqishlarning bolalar va o’smirlarda jinoyatchilik
xulqining kelib chiqishiga ta’siri ochib berishga harakat qilingan. Uni oldini olish
omillari ko’rsatib o‘tilgan.
Kalitso‘zlar: Qiziqish, o‘smir, jinoyatchilik, o‘z-o‘zini anglash, ehtiros,
xarakter, rivojlanish, korreksiya.
KIRISH
Qiziqish shaxsning muhim psixologik jabhalaridan biri hisoblanib, unda
insonning individual xususiyati bеvosita mujassamlashadi. Qiziqish - insonlarning
dunyoqarashi, e’tiqodlari, idеallari, ya’ni uning oliy maqsadlari, ezgu niyatlari,
orzu-umidlari bilan bеvosita muhim rol o‘ynaydi hamda ularning muvaffaqiyatli
kеchishini ta’minlash uchun xizmat qiladi.Qiziqish bilimlarni ongli, puxta,
barqaror, anglagan holda o‘zlashtirishda, ko‘nikma va malakalarni
shakllantirishda, shaxs qobilyati, zеhni, o‘quvchanligini rivojtirishga, olamni
mukammalroq
tushunishga,
bilim
saviyasining
kеngayishiga
yordam
bеradi.Qiziqish
muammosi psixologik nuqtayi
nazardan
Ya.A.Ribnikov,N.F.Dobrinin, N.D.Lеvitov, M.F. Bеlyayеv, L.A.Gordon,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
426
L.I.Bojovich, N.G.Morozova, M.G.Davlеtshin, M.V.Vohidov, V.A.Tokarеva,
E.G`.G`oziyеv va boshqalarning nazariy mеtodologik xususiyatga ega bo‘lgan
asarlarida hamda maxsus ekspеrimеntal tadqiqotlarida rivojlantirildi.
Qiziqishlarning bolalar va o‘smirlarda jinoyatchilik xulqining kelib
chiqishiga ta’siri mavjud ekanligini o‘smirlik sublimatsiyasining noto‘g’ri
yo‘naltirilganligi bilan izohlaymiz. Qiziqish insonni harakatga undaydi.
Qiziqishlari turli-tuman o‘smir o‘z tengdoshlari bilan jamiyatda o‘rnatilgan
axloqiy-huquqiy
talablarga
qarama-qarshi
bo‘lib,
salbiy
holatlarga
beriluvchanlikni keltirib chiqaradi. Dastlab qiziqish xarakteridagi salbiy xatti-
harakatlar keyinchalik uning shaxsiyatiga ta’sir o‘tkazishi mumkin.Qiziqishlar
to‘g‘ri tarbiyalansa, ular o‘smirlarning qobiliyatlari va mayllarining rivojlanishiga
jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. O‘quvchining bilimlari chuqurlashib boradi, u
fanlarni o‘rgana boshlaydi, unda ayrim o‘quv predmetlariga, san’atga, sportning
qaysidir turiga zo‘r qiziqish ortadi. O‘smir juda ko‘p narsalarga; sport, turizm,
kino-teatr, badiiy havaskorlik kabi turli yo’nalishlarga qiziqadi.
Ko‘p hollarda bu qiziqishlar ehtiros xarakteriga ega bo‘ladi. Kun tartibi
to‘g‘ri tashkil qilinsa, vaqt to‘gri taqqoslansa, o‘smir yaxshi o‘qish, maktabdan
tashqari xilma-xilishlar bilan shug‘ullanishi va o‘yin-kulgu uchun yetarli vaqt topa
olishi mumkin. Ilk yigitlik bo‘sag‘asida turgan o‘smirlar uchun kishilarning
histuyg‘ulari, kechinmalariga va ayniqsa, o‘zining ichki dunyosiga, o‘zinio‘zi
analiz qilishga moyillik xarakterlidir. O‘z-o‘zini anglashning - bu o‘zini o‘zi tanish,
sifat va kamchiliklarini, o‘z qobiliyat va imkoniyatlarini bilib olish, o‘z xatti-
harakatlari haqida hisob berish ehtiyojidir. O‘z-o‘zini anglashningeng yuqori
darajasi o‘zining hayotdagi o‘rnini aniq tasavvur qilish, o‘zini shaxs sifatida anglab
olishdir.
Dastlabki paytlarda uning o‘zi haqidagi fikrlari ko‘p jihatdan boshqa
kishilarning u haqidagi fikrlaridan iborat bo‘ladi. “O‘z xarakter hislatlaring haqida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
427
sen qayerdan bilasan” - degan savolga o‘smirlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri
otaonalari,o‘qituvchilari, o‘rtoqlaridan bilib olganlarini aytadilar, ammo
keyinchalik buni o‘zlari seza boshlaydilar. Lekin har qalay, o‘zlaridan ko‘ra boshqa
kishilarni oldinroq baholay boshlaydilar.Ular o‘z fikrlarini g‘olib chiqishini
xohlashadilar. O‘smirlar boshqa kishilarni baholashda bazan shoshma-shosharlik
qilib, qat’iy fikr yuritishga yo‘l qo‘yib qo‘yadilar. Masalan: ular ko‘pincha
kishilarni faqat ayrim xatti-harakatlari va ayrim sifatlariga qarab baholaydilar. Bu
bahoni esa butun bir shaxsga nisbatan tadbiq qiladilar. Natijada kishining qadr-
qimmati uning ijobiy va salbiy sifatlari haqida ko‘pincha noto‘g‘ri xulosa
chiqaradilar.
Ularning o‘z-o‘ziga baho berishi ham har doim xolis bo‘lavermaydi.
Masalan: ular o‘rtoqlaring qo‘polligi gapiradilar-u, ammo buni o‘zlarida
sezmaydilar. Hamma o‘smirlarham o‘z-o‘zini tanqid qilish, o‘z xatolarini vijdonan
va ro‘yi-rost bo‘yniga olishni uddasidan chiqavermaydi.O‘smir atrofdagilarning
unga bergan bahosiga nisbatan sezgir bo‘ladi. Uning kayfiyatidagi ranjishsababi
ana shunda. Tasodifiy muvaffaqiyat yoki kattalarning maqtab qo‘yishi, o‘smirlarni
o‘ziga ortiqcha baho berishiga, o‘ziga haddan tashqari ishonuvchanlikka,
maqtanchoqlikka olib keladi. Hatto vaqtincha, tasodifiy muvaffaqqiyatsizlik
o‘smirda o‘z kuchiga ishonmaslik ishonchsizlik uyg‘otish, qo‘rqoqlik, jur’atsizlik
va uyatchanlik hissini oshirib yuborish mumkin.Shu xususiyatlar natijasida unda
kelib chiqadigan qiziqishlar salbiy xulqiy og’ishishlarga, turli jinoiy xatti-
harakatlarga olib kelishi mumkin.Shuning uchun ota-ona yoki o‘qituvchi o‘smirlar
bilan bo‘ladigan munosabatda alohida e’tiborli va nazokatli bo‘lishi zarur.
O‘smirlik yoshida zaif, mustaqil emas, kichkina deb nom chiqarishninig
qo‘rqish xavfi kuchayadi.U o‘zining mustaqilligini ko‘rsatish uchun, o‘zining
nohaqligini tushunib tursa ham, ko‘pincha qaysarlik va qo‘pollik qilaveradi.
Muomalada dag‘allik, talabchanlikva hurmatsizlik o‘quvchiga yosh bolalarga
bo‘lganday muomalada bo‘lish ular yaxshi tushunaman deb hisoblagan misollar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
428
bo‘yicha o‘zlarining mustaqil fikirlarini aytish huquqini mensimaslik ularning
yuqori natijalarga erishishdagi kuch va imkoniyatlariga shubhalanish kabi
hodisalar, odatda o‘smirda norozilik yoki aniq ifodalangan boshqa bir salbiy
harakatlarni hosil qiladi.
XULOSA
O‘smirlar o‘z-o‘zini tarbiyalashga zarurat sezadilar buni ulardan
onglilikning o‘sishi, kattalarga o‘xshashga intilishlari bilan tushuntirish mumkin.
Ular ma’lum darajada o‘zini ishontirish, o‘ziga buyruq berish, o‘zini nazorat qilish
kabi o‘z-o‘zini tarbiyalash vositalariga egadirlar. Ular ayniqsa, jismoniy va iroda
sifatlarini o‘stirishga harakat qiladilar. O‘smirlikda bolalarda burch va javobgarlik
tuyg‘ulari yetarli darajada o‘sgan bo‘ladi.Bolalar o‘zlari ongli ravishda tanlagan
ma’lum maqsadga erishish uchun ish-harakatlar qilishga qobil bo‘lib qoladilar.
Agar oilada bolaning ehtiyojlari va tashvishlari bilan hech kim qiziqmasa, unga
beparvo bo‘lib, fikri e'tiborga olinmasa va unga nisbatan zo‘ravonlik ishlatilsa, u
o‘z shaxsini buzg‘unchilik va jinoyat sodir etish orqali ko‘rsatishga harakat qiladi.
Xullas, bolaga ruhiy va tan jarohati yetkazilsa, u boshqalarga nisbatan shunday
harakat qilishdan qo‘rqmay qo‘yadi.Ba'zan bir sinfdan oliygohlarga juda kamchilik
o‘qishga kiradi. Qolganlarida esa jamiyatga kerak ekanliklari to‘g‘risida shubha
paydo bo‘lishi mumkin. Keyin ular mardikorlik yoki shunga o‘xshash mayda
ishlarga o‘zini uradi. Buning oldini olish uchun ota-ona farzandini ilm olishga
rag‘batlantirishi, o‘qishi uchun zarur sharoitni yaratib berishi kerak.
Shuningdek, ota-ona bilan ishlash, ularga bola parvarishi va tarbiyasini
o‘rgatish juda muhim. Chunki o‘smirlar jinoyatchiligi ko‘pincha uydagi muhit
bilan bog‘liq bo‘ladi», – deydi ruhshunos.
Insonda o‘z xatti-harakati oqibatini anglash 25 yoshdan keyin to‘liq
shakllanadi
Voyaga yetmaganlar orasida huquqbuzarlikni bartaraf etish bo‘yicha
dasturiy prinsiplarga ko‘ra, o‘smir bolalar tarbiyasi va himoyasi bilan nafaqat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
429
huquqni muhofaza qilish organlari, balki oila, ijtimoiy institutlar, maktab, mahalla
va yoshlar tashkilotlari ham shug‘ullanishi kerak.
Xalqaro tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, bolada o‘z xatti-harakati oqibatini
bilish 25 yoshdan keyin to‘liq rivojlanadi. Jinoyat sodir etgan o‘smirlarning 80
foizida ular ulg‘aygach ijobiy xarakter shakllanib, jinoyat yo‘lini tark
etishgan.YUNISEF yangi yondashuvni taklif etmoqda.
Bosh prokuratura va uning huzuridagi akademiya YUNISEF ko‘magida
mahalliy hokimliklar bilan birga jinoyat sodir etgan bolalar bilan alohida
yondashuv asosida ishlash loyihasini amalga oshirmoqda. Unda turli tashkilotlar
vakillaridan iborat 10 nafar professionallar jamoasi faoliyat olib bormoqda. Ular
qatoriga Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha idoralararo komissiya kotibi,
koordinator, ijtimoiy xodimlar, mutaxassislar, o‘qituvchilar, fasilitatorlar,
shuningdek, Yoshlar ittifoqi va mahalla fuqarolar yig‘inlari vakillari kiritilgan.
Loyiha doirasida uncha og‘ir bo‘lmagan jinoyatlar (o‘g‘rilik, bezorilik, tan
jarohati yetkazish, talonchilik) sodir etgan 14–18 yoshli bolalar hamda ma'muriy
huquqbuzarliklar (yengil tan jarohati, mayda bezorilik, mayda o‘g‘rilik) sodir etgan
16–18 yoshli bolalar komissiya tasarrufiga yuboriladi. So‘ngra jamoa a'zolari
bolalar va ularning oilalari ehtiyojlarini aniqlaydilar, o‘smirlarning huquqbuzarlik
xulqini o‘zgartirish uchun individual chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqib, uni
amalga oshiradilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Umarov B.M. Bolalar va o`smirlarda xulq og`ishining kelib chiqishi va uning
oldini olishning ayrim psixologik masalalari. //uslubiy qo`llanma. – T. – 2008,
85bet.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-3_ Февраль-2025
430
2.Калмыкова э. С., Падун М. А. Ранняя привязанност и эе влияние на
устойчивост к психической травме: Постановка проблемы (Сообщ. 1) //
Психологический журнал. – Т. 23. – М.: 2002. – № 5. – С.
3.Qarshiboyeva G. Oilada bolalarni xalq og ‘zaki ijodi na’munalari asosida
tarbiyalash //Архив Научных Публикаций JSPI. –2020.
4.Шарафитдинов А. и др. Проблема застенчивости у ребенка и ее
устранение //Образование и воспитание. –2020. –No. 2. –С. 64-66.
5.Шарафитдинов А. и др. Формирование у учеников чувства общности
//Образование и воспитание. –2020. –No. 2. –С. 66-67
6.МаджидовДж Б, Маджидова В, ШарофиддиновА. Социальный интеллект
как совокупность способностей, обеспечивающих адаптацию личности в
обществе.
страницы: 22-24 источник: актуальные вопросы современной
психологии материалы международной научной конференции. 2017
7.Sharaffitdinov, A., &Yusupov, U. (2022). The opportunities of educating
morality for children through samples of folklore. EurasianScientificHerald, 5, 65-
68.
8.Sharafitdinov Abdulla, QurbonboyevMirazizZulxaydaro‘g‘li Psychological
Characteristics of DecisionMaking in Management Global Scientific Review A
Peer Reviewed, Open Access, International Journal www.scienticreview.com
Volume 1, February 2022 ISSN (E): Pending
9.Sharofitdinov, A. (2022). BOSHQARUV JARAYONIDA QAROR QABUL
QILISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. Журнал Педагогики и
психологии в современном образовании, 2(6).извлечено от
https://ppmedu.jspi.uz/index.php/ppmedu/article/view/5405
