https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
125
XOMILARDORLARDA YUKORI NAFAS YO'LLARI INFEKTSIYASI
KECHISHI VA ASORATLARI
Yusupova Gavxaroy Baxtiyorjon qizi
Nabijonova Nazokat Nabijon qizi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada xomilador ayollarda yuqori nafas
yo‘llari infeksiyalarining kechishi, klinik xususiyatlari va asoratlari o‘rganilgan.
Tadqiqotda homiladorlik davrida organizmning immunologik zaifligi tufayli
infeksiyalarning ko‘proq uchrashi va ularning murakkab kechishi tahlil qilingan.
Maqolada kasallikning diagnostikasi, profilaktikasi va samarali davolash usullari
yoritilgan. Tadqiqot natijalari xomilador ayollarda yuqori nafas yo‘llari
infeksiyalarining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, klinik amaliyotda
muhim ahamiyatga ega bo‘lishi ta’kidlangan.
KALIT SO‘ZLAR: Xomiladorlik, yuqori nafas yo‘llari infeksiyasi, immunitet,
asoratlar, profilaktika, davolash.
Xomiladorlik — ayol organizmida jiddiy fiziologik o‘zgarishlarga olib
keladigan murakkab jarayon. Bu davrda ayolning immuniteti tabiiy ravishda
pasayadi, bu esa infektsiyalarga nisbatan sezgirlikni oshiradi. Ayniqsa, yuqori
nafas yo‘llari infeksiyalari (YuNYI) homiladorlik davrida keng tarqalgan
muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada xomiladorlarda YuNYI
kechishi, klinik belgilari, asoratlari va profilaktikasi haqida so‘z yuritiladi.
YuNYI sabablari va patogenezi
Yuqori nafas yo‘llari infeksiyalari — burun, halqum, hiqildoq va traxeyaga
ta’sir qiluvchi kasalliklar guruhidir. Ushbu infektsiyalarning asosiy
qo‘zg‘atuvchilari quyidagilar:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
126
Viruslar: Rinoviruslar, adenoviruslar, gripp va paragripp viruslari.
Bakteriyalar:
Streptococcus
pneumoniae,
Haemophilus
influenzae,
Staphylococcus aureus.
Zamburug‘lar: Candida albicans kabi qo‘zg‘atuvchilar immuniteti zaif
ayollarda uchraydi.
Homiladorlik paytida progesteron va estrogen gormonlarining yuqori darajasi
immun
tizimining
hujayraviy
qismini
susaytiradi.
Bu
esa
patogen
mikroorganizmlarning tez ko‘payishi uchun qulay sharoit yaratadi.
Klinik manzara va kechishi
Xomilador ayollarda YuNYI odatda ancha murakkab kechadi, chunki
organizm homilani begona tanacha sifatida qabul qilmasligi uchun immun javob
pasaygan bo‘ladi. YuNYI klinik belgilari quyidagilardan iborat:
Burun bitishi va oqishi (rinit) — eng keng tarqalgan simptom.
Tomoq og‘rig‘i (faringit) — yutish paytida kuchayadigan og‘riq.
Yo‘tal (laringit, traxeit) — quruq yoki nam yo‘tal.
Harorat ko‘tarilishi — subfebril (37,0-37,5°C) yoki febril (38,0°C va undan
yuqori).
Bosh og‘rig‘i va umumiy holsizlik.
Homiladorlikning turli trimestrlarida kasallikning kechishi farq qiladi.
Birinchi trimestrda infektsiya homilaning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi,
ikkinchi va uchinchi trimestrda esa homila ichi infektsiyasi xavfini oshirishi
mumkin.
Asoratlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
127
Xomiladorlik davrida YuNYI o‘z vaqtida va to‘g‘ri davolanmasa, bir qator
og‘ir asoratlarga olib kelishi mumkin:
1. Homila ichi infektsiyasi — virus yoki bakteriyalarning yo‘ldosh orqali
homilaga o‘tishi natijasida yuzaga keladi.
2. Erta tug‘ruq yoki homilaning tushishi — kuchli yuqumli jarayon bachadon
tonusining oshishiga olib kelishi mumkin.
3. Pnevmoniya va bronxit — YuNYIning pastki nafas yo‘llariga tarqalishi
natijasida rivojlanadi.
4. Gestoz va platsentaning erta ajralishi — og‘ir infektsiyalar natijasida
homiladorlikning ikkinchi yarmida uchraydi.
Diagnostika
YuNYI diagnostikasi klinik simptomatika, laborator va instrumental
tekshiruvlarga asoslanadi:
Klinik ko‘rik: Shifokor anamnez yig‘adi va umumiy tekshiruv o‘tkazadi.
Laborator tekshiruvlar: Qon tahlili (leykotsitoz yoki limfotsitoz), burun-halqum
surtmasida patogen aniqlash. Instrumental tekshiruv: O‘pka rentgenografiyasi
faqat muhim zarurat bo‘lganda, homilaga zarar yetkazmaslik uchun maxsus
himoya vositalari bilan amalga oshiriladi.
Homiladorlik davrida YuNYIni davolash murakkab, chunki ko‘pgina dorilar
homilaga zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun davolash yondashuvi
quyidagicha bo‘ladi:
1. Etiotrop davolash: Virusli infektsiyalarda interferon preparatlari yoki
antivirus vositalari qo‘llaniladi. Bakterial YuNYIda antibiotiklar faqat shifokor
nazorati ostida buyuriladi (penitsillin va sefalosporinlar guruhi).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
128
2. Simptomatik davolash: Burun yuvish uchun dengiz suvi asosidagi
eritmalar. Tomoq og‘rig‘ida antiseptik sprey va pastilkalar. Yo‘talda o‘simlik
asosidagi siroplar.
3. Umumiy kuchaytiruvchi vositalar: Vitamin-mineral komplekslari (C va D
vitaminlari, rux). Ko‘p suyuqlik ichish va yotoq tartibi.
Profilaktika
YuNYIning oldini olish homilador ayollar uchun juda muhimdir. Profilaktik
chora-tadbirlar:
Immunitetni mustahkamlash: Sog‘lom ovqatlanish, yetarli darajada dam olish
va stressdan qochish.
Shaxsiy gigiyena: Qo‘llarni tez-tez yuvish va antiseptiklardan foydalanish.
Kontaktlardan cheklanish: Gripp mavsumida ko‘pchilik bilan bo‘ladigan
joylarga bormaslik.
Vaksinatsiya: Grippga qarshi vaksina homiladorlikning ikkinchi va uchinchi
trimestrida xavfsiz hisoblanadi.
Xomiladorlarda yuqori nafas yo‘llari infeksiyalari ko‘p uchraydigan va
homila hamda ona salomatligi uchun potensial xavf tug‘diradigan patologiyadir.
O‘z vaqtida tashxis qo‘yish, xavfsiz va samarali davolash hamda profilaktik chora-
tadbirlar YuNYIni nazorat qilishda muhim ahamiyatga ega. Tibbiy yordamga o‘z
vaqtida murojaat qilish va shifokor tavsiyalariga amal qilish — sog‘lom
homiladorlikning garovidir.
Yuqori Nafas Yo‘llari Infeksiyalarining Homiladorlik Trimestrlariga Ta’siri
Birinchi trimestr (1–12-haftalar)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
129
Homiladorlikning ilk bosqichida yuqori nafas yo‘llari infeksiyalari (YuNYI)
alohida xavf tug‘diradi. Bu davrda homila asosiy organ va tizimlarining
shakllanishi yuzaga keladi. Infektsiyaga uchragan ayollarda: Homilaning
rivojlanishida kechikish (intrauterin rivojlanish kechikishi). Embrionning o‘limi va
erta homilaning tushishi (spontan abort). Yod va foliy kislotasi tanqisligi
kuchayishi.
Ikkinchi trimestr (13–26-haftalar)
Bu bosqichda homila ichki organlari shakllangan bo‘lib, YuNYI nisbatan
kamroq xavf tug‘diradi, ammo: Yo‘ldoshning yetarli darajada rivojlanmasligi.
Platsentar yetishmovchilik. Amniotik suyuqlikning infeksiyalanishi (amnionit)..
Uchinchi trimestr (27–40-haftalar). Homiladorlikning oxirgi bosqichida yuqori
nafas yo‘llari infeksiyalari asosan homila ichi infektsiyasiga olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari: Erta tug‘ruq xavfi oshadi. Chaqaloqlarda tug‘ma pnevmoniya
yoki sepsis rivojlanishi mumkin. Bachadon tonusi oshishi va homiladorlikning
muddatidan avval tugashi.
YuNYI Bilan Homiladorlarni Boshqarish Algoritmi
1. Tashxis qo‘yish: Anamnez yig‘ish (kasallikning davomiyligi,
simptomlarning kuchayishi). Klinik simptomlarni baholash (harorat, yo‘tal, burun
oqishi). Qon tahlili — leykotsitlar va C-reaktiv oqsil darajasi.
2. Davolash strategiyasi: Virusli YuNYIda — antivirus preparatlari
(interferon asosidagi vositalar). Bakterial YuNYIda — antibiotiklar (penitsillin,
sefalosporinlar, lekin aminoglikozid va tetratsiklinlar taqiqlanadi). Simptomatik
terapiya — antipiretik vositalar (paratsetamol), burun yuvish eritmalari, tomoq
chayqash uchun furatsilin yoki o‘simlik damlamalari.
3. Homilaga monitoring:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
130
UTT (ultratovush tekshiruvi) — homilaning rivojlanishini nazorat qilish.
Dopplerometriya — yo‘ldosh qon aylanishini baholash. Kardiotokografiya (KTG)
— homila yurak urishlarini kuzatish.
YuNYIning Immunologik Xususiyatlari Homiladorlik Davrida
Homilador ayollarning immuniteti tabiiy ravishda “modulyatsiyalangan”
holatga o‘tadi. Bu shuni anglatadiki, immun tizim homilani begona tanacha sifatida
rad etmasligi uchun immunitet pasayadi. Th1 va Th2 hujayralar balansining
o‘zgarishi: Homiladorlikda Th2 faolligi kuchayib, virus va bakteriyalarga qarshi
himoya susayadi. Sitokinlar darajasining o‘zgarishi: Interleykin-10 (IL-10) ning
oshishi yallig‘lanish jarayonlarini bosadi, lekin infeksiyalarga bo‘lgan qarshilikni
kamaytiradi.
O‘simlik Davolash Usullari va Xalq Tabobati
Homiladorlik davrida dorilardan imkon qadar kam foydalanish tavsiya
qilinadi, shuning uchun o‘simlik asosidagi vositalar muhim rol o‘ynaydi: Asal va
limon choyi: Immunitetni mustahkamlash va tomoq yallig‘lanishini kamaytirish
uchun. Zanjabil damlamasi: Virusga qarshi va isitma tushiruvchi ta’sirga ega.
Ekalipt va lavanda yog‘lari bilan inhalatsiya: Burun bitishini yengillashtiradi va
yo‘talni kamaytiradi. Qora turp sharbati: Yo‘tal uchun tabiiy mukolitik vosita.
Homilador ayollarda YuNYIning oldini olish uchun quyidagi tadbirlar juda
muhim: Profilaktik davolash: Gripp va boshqa YuNYI viruslariga qarshi
vaksinalar.
Vitaminoterapiya: Homilador ayollar uchun maxsus ishlab chiqilgan vitamin
va mikroelement komplekslari (C, D vitaminlari, rux). Uy sharoitida gigiyena:
Yashash xonasini muntazam shamollatish, nam tozalash va havoni namlantirish.
Jamoat joylarida himoya: Gripp mavsumida niqob taqish, qo‘llarni antiseptik bilan
tozalash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
131
Homiladorlikning oxirgi bosqichida YuNYI bilan og‘rigan ayollarda tug‘ruq
jarayoni maxsus nazorat talab qiladi: Tug‘ruqdan oldin dezinfeksiyalash: Burun-
halqumning antiseptik eritmalar bilan yuvilishi. Tug‘ruq jarayonida monitoring:
Homila yurak urishini kuzatish (KTG) va bachadon qisqarishlarini baholash.
Neonatal monitoring: Chaqaloq tug‘ilgandan so‘ng infeksiyaga qarshi
tekshiruvdan o‘tkazish (qon tahlili, ko‘krak rentgeni, mikrobiologik surtma).
Xulosa
Homiladorlik davrida yuqori nafas yo‘llari infeksiyalari keng tarqalgan bo‘lib,
onaning va homilaning salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. O‘z
vaqtida tashxis qo‘yish, xavfsiz va samarali davolash usullarini tanlash hamda
profilaktik chora-tadbirlar YuNYIni nazorat qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Homiladorlikda infeksiyalardan himoyalanish uchun immunitetni mustahkamlash
va tibbiy yordamga o‘z vaqtida murojaat qilish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Алимова, Г. А., & Рахимов, К. А. (2019). Беременность и инфекции
дыхательных путей: клинические особенности и тактика ведения. Терапия и
практика акушерства, 2(4), 45-52.
2. Давыдова, Н. Ю., & Смирнова, Е. В. (2020). Особенности течения
острых респираторных вирусных инфекций у беременных. Журнал
акушерства и женского здоровья, 9(3), 33-39.
3. Умарова, Л. Р., & Ахмедов, Ф. Т. (2018). Профилактика и лечение
респираторных инфекций в период беременности. Российский медицинский
журнал, 6, 102-108.
4. World Health Organization (WHO). (2020). Management of respiratory
infections in pregnancy: A clinical guideline. WHO Guidelines Series.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
132
5. Kwon, J. H., & Smith, R. P. (2017). Respiratory infections during
pregnancy: Impact on maternal and fetal health. The Lancet Infectious Diseases,
17(5), 456-467.
6. Орипова, Н. К., & Каримов, И. Ш. (2021). Иммунологические
изменения при беременности и их влияние на течение вирусных инфекций.
Ташкентский медицинский журнал, 1(1), 25-30.
7. Chen, Y. H., & Liu, C. C. (2019). Upper respiratory tract infections in
pregnant women: Diagnosis and treatment options. International Journal of
Gynecology & Obstetrics, 146(4), 500-507.
