https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
100
XALQ OGʻZAKI IJODIDA AFSONALAR VA ULARNING
MADANIY HAYOTGA TA’SIRI.
Sapayeva Ruhshona Jamshid qizi.
Urganch RANCH texnologiya universiteti.
Annotatsiya. Ushbu maqola xalq ogʻzaki ijodida afsona va miflarni
oʻrgandi. Maqola, afsonlaraning moʻjizaviy, tabiat bilan bogʻliq, ilmiy va diniy
aspektlarni tahlil qilib, ularni bugungi kundagi madaniy hayotga ta'sir koʻrsatishni
koʻrsatadi.
Kalit soʻzlar: Xalq afsonlari, mif, asotir, moʻjizaviy va tabiat afsonlari,
xalq qadriyati, tush, iloha va mabudlar.
Аннотация. В данной статье исследуются мифы и легенды
фольклора.
В статье анализируются чудесные, природные, научные и
религиозные аспекты легенд и показано их влияние на культурную жизнь
сегодня. Было подчеркнуто, что легенды важны для отражения верований,
ценностей и национальной самобытности людей.
Ключевые слова: Народные предания, мифы, лепенды, чудесные и
природные легенды, народные ценности, сны, боги и богини.
Abstract. This article explores myths and legends in folklore. The article
analyzes the miraculous, nature-related, scientific and religious aspects of legends
and shows their impact on cultural life today. It was emphasized that legends are
important for reflecting people's beliefs, values and national identity.
Key words: Folk legends, myths, legende, miraculous and natural legends,
folk values, dreams, gods and goddesses
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
101
Kirish:
Xalq ogʻzaki ijodi (falklor). Inson nutqi shakllanishi bilan xalq
ogʻzaki ijodi yuzaga kela boshlaydi.Mif ( afsona,rivoyatlar,asotr) qadimgi
insonlarning olam va borliq haqidagi fikrlari koinot yaratilishi,insonni dunyoga
kelishi,oʻsimliklar va hayvonlar,osmon jismlari,bud va ilohalarga sigʻinish,tabiyat
hodisalari va ularning mohiyati.Shu kabi ularning oʻz dunyo qarashi va bu
dunyoqarashlarning,hozirgi kunda ham sezilarli ahamiyat kasb etadi.
Afsonalarning yuzaga kelish sabablari:
Afsona va miflar hech qanday
ilmiy asoslab berilmagan.Shunchaki hayoliy va tasavvur muxsuli xolos.Ular
uydirma va toʻqima, insonlarning hayotiy tasavvur qilib, hayol orqali paydo
boʻlgan. Afsonalarning yuzaga kelish sabablari turlicha, misol qilib aytadigan
boʻlsak: safarga chiqqan odam yoʻlda oq tuyasi bor karvoni koʻrsa, uning maqsadi
amalga oshadi. Yoʻlovchi uzoqdan boʻrini koʻrib qolsa, uning hayoti yaxshilanadi
yoki tulkini uchratsa teskarisi.
Moʻjizaviy afsonalar:
Moʻjizaviy afsonalardan biri bu insonlarning
paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Gaya Martan ( Kayumars- u Gavomard, ya'ni hoʻkiz
kishi deb ham yuritilgan),u ikki vujuddan: hoʻkiz va odamdan tashkil topgan.
Tabiat bilan bogʻliq afsonalar.
Tabiat afsonalari xalq orasida juda
mashhurdir. Ibtidoyi davrda yashagan insonlar yerni hoʻkizlar koʻtaradi, shu
sababdan u charchagan paytda u shoxidan bu shoxiga oʻtkazgan payti yer silkinishi
( zil-zila ) paydo boʻlgan degan taxminanlarni ilgari surgan. Albatta bu bir oz
haqiqatga yaqin boʻlishi mumkin. Lekin ular yer dumaloq va havodan ya'nikim
koinotda muallah turishni bilishmas edi.
Diniy afsonlar:
Xalq ogʻzaki ijodida diniy afsonalarni biz "Avesto"
kitobidan bilib olishimiz mumkin. Unda hikoya qilinishcha. Kunlardan bir kun
havo juda sovib ketadi.Oʻshanda Ahurmazda yashagan davrda u buni oldini olish
uchun qoʻrgʻan (var) qurduradi. Va unga har xil hayvondan bir juftdan
joylashtiradi. Ahurmazda bu aqllu qarori bilan hech qaysi janzot qirilib ketmasligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
102
oldini
oladi.
Bu
esa
Ahurmazdaning
zehni
oʻtkirligiga
ishora
qilinadi.Afsonalarning ijtimoiy roʻli va bugungi madaniy hayotda yuksalishi.
Albatta afsonalarda ham bugungi ijtimoiy roʻli ulkan. Xalq orasida yurgan
afsonalrdagi iboralardan "suvga tupurma", kabi tushunchalar bunga yaqqol dalil
boʻladi.
Bugungi madaniy hayotdagi yuksalishi. Albattata har bir xonadonda
tugʻilgan chaqololga ism qoʻyish ham an'analardan biri. Ismlar piri- badavlat,uvali-
juvali xalq orasida obrosi baland insonga ism qoʻydirishadi holbuki shu tugʻligan
chaqoloq ham shu nuroni singari elda aziz boʻlishi bilan bogʻliq bir necha afsonlar
avloddan ajdodlarga yetib kelgan.
Natijalar:
Xalqimiz bugungi rivojlanib borayotgan shiddatli zamon bilan
hamnafas bôlib borayotgan davrda yashamoqdamiz. Bugungi kunda zamon
talabiga tôlmas keladigan Smart Watch,notbook,telefôn,har xil turdagi gajitlardan
foydalanib kelgan biz zamonda õtgan asirlardan bizga yetib kelgan
afsona,miflariõqiganimizda bir oz hayolga tólishimiz mumkin.
Bu qanday boʻladi? Naxotki shunday? degan savollar ham paydo bólishi
bejiz emas. Insonning tugʻilishidan tortib uni umring tugar onlarigacha bólgan
davrda hayratlanardi va lekin haqiqatga yaqin bôlgan voqealarga guvoh boʻlishimiz
mumkin.
Takidlab oʻtganimdek inson tugʻilishidan unga ism qoʻyish bilan bogʻliq.
Qadimdan kelgan afsona agar yosh oilada farzand nobut bôlsa va bu holat qayta-
qayta takrorlansa ota ovaga chiqib oq bórini ovlab beshigiga uni tishini osib,
terisiga chaqaloqning beshigini ôrashgan shu bilan bu dard forix bôlgan bu
afsonaga Oʻzbekistonning Qashqadaryo tomonlarda ham hozirgi kungacha ham
amal qilishadi. Xalqimizning tabiati nozik boʻlganki, uning tasavvurida raqamlar
ranglar ham yangidan- yangi mulohaza yuritishga sabab boʻlgan. Akademik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
103
shoirlarimiz G'ofur G'ulom, Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dastonida
shoxning farzandi dunyoga kelganda mamlakatni qora mato bilan ōratgan. Tabiiyki
shaharning barcha devorlari qora harir libosga burkagan buning sababi qora rang
ulugʻlik, buyuklik ramzi hisoblangan. Yurtimizda ham shu sababli Qorajan , Qora
botir , Qoraxon degan isimlarning qoʻyilishi bejiz emas.
Xulosa:
Hayot taraqqiyoti bilan asta- sekin rivojlanib mif, afsonlar
bugungi hayot bilan birlashib qorishib bormoqda. Yozuvchilarmizdan G'ofur
Gʻulomning "Shum bola" asarida o'choq oldida ro'y bergan hodisalarni bunga
misol qilib olsak bo'ladi.
Xalqmiz hozirgi paytda yo'lbars, ilon, bo'ri, ayiq, tuya, ot, qo'y, baliq,
humoqushi singari jonzotlarga hurmatda, joyiz bo'lmasa ularning bezovta
qilmaslik,yashash joyini buzmaslik ta'kidlaganlar. Qo'shni va o'zimizning
xalqmizda ham hayvonlarni o'ziga homiy qilib olishgan. Gerb yoki bayroqlarida
ramiz sifatida ularning tasviri tushurishgan. Gerbimizdagi humo qushi,
bayrog'imizdagi ranglar jilosi yoki yulduz va oy ham bejiz emas ular ham ba'zi
afsonlarga borib taqaladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI.
1) Jo'rayev M, Shomusarov Sh, o'zbek mifologiyasu va arab folklori,
Toshkent 2001 -yil.
2) Ma'nolar maxzani. Toshkent 2001-yil.
3) OʻzBE.Birinchi jild. Toshkent,2000 yil.
4) Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi. Toshkent 1990-yil.
