https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
70
EKOLOGIYA VA ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH: MUHIM
CHORA-TADBIRLAR
Kuryazova Xosiyat Annazarovna
Toshkent shahar Shayxontohur tuman Politexnikumi Biologiya fani katta
o’qituvchisi
Annotatsiya. Hozirgi kunda ekologik muammolar butun dunyo
hamjamiyatining dolzarb masalalaridan biriga aylangan. Atmosfera ifloslanishi,
suv resurslarining kamayishi, chiqindilarning ortishi va iqlim o‘zgarishi kabi
omillar tabiat va inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli,
atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun bir
qator chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: Ekologiya, Atrof-muhitni muhofaza qilish, Havo ifloslanishi,
Suv resurslarini asrash, Chiqindilarni boshqarish, Barqaror rivojlanish,
O‘rmonlarni muhofaza qilish, Yashil hududlar, Ekologik ta’lim, Iqlim o‘zgarishi,
Plastik chiqindilar, Toza energiya, Biologik xilma-xillik, Sanoat chiqindilari,
Ekologik madaniyat, YUNESKO, FAO, JST, XMT, DMT, EKOSOS.
KIRISH
1. Havo ifloslanishining oldini olish
Havoning ifloslanishini kamaytirish uchun sanoat korxonalarida filtr va
tozalash tizimlarini joriy qilish lozim. Bundan tashqari, avtomobillar chiqindilarini
kamaytirish maqsadida ekologik toza yoqilg‘ilarga o‘tish, elektr transport
vositalaridan foydalanish keng yo‘lga qo‘yilishi kerak.
2. Suv resurslarini asrash
Suv – hayot manbai hisoblanadi. Uning ifloslanishining oldini olish uchun
sanoat chiqindilarini tozalash tizimlarini modernizatsiya qilish, qishloq xo‘jaligida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
71
suvni tejovchi texnologiyalarni joriy etish, suvni tejash madaniyatini shakllantirish
zarur.
3. Chiqindilarni boshqarish
Qattiq maishiy va sanoat chiqindilarini qayta ishlash tizimini rivojlantirish
atrof-muhit muhofazasida muhim o‘rin tutadi. Plastik chiqindilarni kamaytirish,
qayta ishlash va ekologik toza materiallardan foydalanish ham bu boradagi
samarali choralardan biridir.
4. O‘rmonlarni muhofaza qilish va yashil hududlarni kengaytirish
O‘rmonlar – ekologik muvozanatni ta’minlovchi asosiy tabiiy omillardan
biri. Ularni kesish jarayonini tartibga solish, ko‘chat ekish ishlarini kengaytirish va
yashil hududlarni saqlash orqali atrof-muhit barqarorligini ta’minlash mumkin.
5. Ekologik ta’lim va targ‘ibot
Ekologik madaniyatni oshirish maqsadida maktab va oliy ta’lim
muassasalarida maxsus darslar o‘tkazish, ommaviy axborot vositalari orqali atrof-
muhit muhofazasiga oid targ‘ibot ishlarini kuchaytirish muhim hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Atrof-tabiiy muhitni muhofaza qilishda xalqaro doirada qo'yilgan
qadamlardan birinchisi 1913 yilda Bernda (Shvetsariya) 18 ta davlat ishtirokida
"Tabiatni muhofaza qilish" bo'yicha xalqaro konferentsiya o'tkazish bo'ldi. 1923
yilda esa Parijda birinchi xalqaro tabiatni muhofaza qilish kongressi bo'lib o'tdi.
1928-yilda Bryusselda (Belgiya) "Tabiatni himoya qilish xalqaro byurosi" ochildi.
Ushbu xalqaro tadbirlar doirasida Atrof-tabiiy muhitni muhofaza qilishga e'tibor
bir muncha kuchaydi.
1945 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashkil etilishi munosabati bilan
atrof-muhitni himoya qilish sohasidagi xalqaro hamkorlik ushbu xalqaro tashkilot
faoliyatining muhim tarkibiy qismi sifatida rivojlana boshladi. BMT xalqaro
ekologik hamkorlikni yanada taraqqiy ettirish yo'lida ko'p ishlarni amalga oshirdi.
Dastlab 1948 yilda BMT tashabbusi bilan "Tabiatni himoya qilish xalqaro byurosi"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
72
"Tabiatni muhofazalash xalqaro ittifoqi"ga aylantirildi. Hozirgi kunga kelib ushbu
ittifoq faoliyatida dunyoning 118 mamlakatidan 636 ta davlat va jamoat
tashkilotlari ishtirok etmoqda.
Shuningdek, bugungi kunda BMTning mavjud 14 ta ixtisoslashgan
tashkilotidan 6 tasi atrof-muhit muhofazasiga aloqador masalalar bilan
shug'ullanadi. Xususan:
YUNESKO - ta'lim, fan va madaniyat masalalari bilan shug'ullanuvchi
tashkilot faoliyatining asosiy yo'nalishlaridan biri atrof-muhit muhofazasi sohasida
maorif va kadrlar tayyorlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish bo'yicha
ijobiy tajribalarni ommalashtirish, ilmiy tadqiqotlar o'tkazishga qaratilgan.
FAO - oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi bo'yicha tashkilot. U yer, suv, o'simlik
va hayvonlardan kompleks foydalanish, ularning unumdorligini oshirish
muammolari bilan shug'ullanadi.
JST - xalqaro sog'liqni saqlash tashkiloti. Atrof-muhit muhofazasining
sanitar-gigienik masalalari bilan shug'ullanadi.
XMT - xalqaro meteorologik tashkilot. Iqlimdagi umumsayyoraviy
o'zgarishlar bilan shug'ullanadi.
DMT - dengizlar bo'yicha davlatlararo maslahat tashkiloti. Bu tashkilot
dunyo dengiz va okeanlaridan foydalanishning ekologik jihatlari bilan
shug'ullanadi.
Bundan tashqari BMTning ijtimoiy va iqtisodiy masalalar bilan shug'ullanuvchi
kengashi - EKOSOS faoliyatida ham atrof-muhit muhofazasiga jiddiy e'tibor
beriladi.
Shuningdek, atrof-muhitni muhofaza qilish bo'yicha 1985 yilgi Ozon
qatlamini himoya qilish konventsiyasi (Vena), 1987 yilgi Ozon qatlamini
yemiruvchi birikmalar bo'yicha protokol (Monreal), 1989 yilgi Xavfli chiqindilarni
chegaralararo tashishni nazorat qilish konventsiyasi (Bazel), 1992 yilgi Biologik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
73
rang-baranglikni saqlash konventsiyasi (Rio-de-Janeyro), 1992 yilgi Iqlim
o'zgarishi to'g'risidagi konventsiya (Nyu-York) mavjud.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 30 oktyabrdagi “2030
yilgacha bo'lgan davrda o'zbekiston respublikasining atrof muhitni muhofaza qilish
kontseptsiyasini tasdiqlash to'g'risida”gi farmoni qabul qilingan. Farmon doirasida
Kontseptsiya erishilgan natijalar, maqsadli ko'rsatkichlar va atrof-muhitni
muhofaza qilish bo'yicha tegishli davrga mo'ljallangan asosiy yo'nalishlardan kelib
chiqqan holda, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan uch yil
muddatga alohida-alohida tasdiqlanadigan «yo'l xaritalari» asosida bosqichma-
bosqich amalga oshiriladi.
Kontseptsiya ko'rsatib o'tilgan davrda atrof-muhitni muhofaza qilish
sohasida davlat siyosatining ustuvor yo'nalishlarini belgilaydi. Ularning amalga
oshirilishi esa kelajak avlodlarning manfaatlari yo'lida davlatni barqaror
rivojlantirishni ta'minlash imkonini beradi.
Kontseptsiyaning maqsad va vazifalari:
O'zbekiston Respublikasi aholisining hayoti va salomatlik darajasini
yaxshilashning zarur sharti sifatida atrof-muhitning qulay holatini ta'minlash;
atrof muhitga va aholining salomatligiga salbiy ta'sirni pasaytiruvchi innovatsion
texnologiyalarni joriy etish hisobiga barqaror iqtisodiy rivojlanish;
atrof muhit ob'ektlaridan oqilona foydalanishni va biologik resurslar qayta
tiklanishini ta'minlash.
Quyidagilar Kontseptsiyaning vazifalari hisoblanadi:
-atrof muhit ob'ektlarini (yer, suv, atmosfera havosi, yer qa'ri, o'simlik va
hayvonot dunyosi) saqlash va qo'riqlanishini ta'minlash;
-qo'riqlanadigan tabiiy hududlarni kengaytirish;
-atrof muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanish sohasida
davlat nazoratini, shuningdek, atrof muhitning ekologik monitoringi tizimini
takomillashtirish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
74
-atrof muhitni muhofaza qilishni ilmiy jihatdan ta'minlash;
aholining ekologik madaniyatini oshirish, atrof muhitni muhofaza qilish sohasida
davlat organlari faoliyatining oshkoralik darajasini oshirish va fuqarolik
jamiyatining rolini kuchaytirish;
-atrof muhitga minimal og'irlik tushiradigan barqaror rivojlanishni
ta'minlovchi jamiyatni shakllantirish;
-atrof muhitni muhofaza qilish sohasida xalqaro hamkorlikni kengaytirish.
XULOSA
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish har bir insonning burchidir.
Davlat va jamiyatning bu boradagi sa’y-harakatlari bilan bir qatorda, har bir
fuqaroning o‘z hissasini qo‘shishi muhimdir. Ekologik muammolarni hal qilish va
kelajak avlodlar uchun toza muhit yaratish barchamizning mas’uliyatimizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Karimov, I. "O‘zbekistonning ekologik siyosati". Toshkent: O‘zbekiston, 2010.
2.
Hasanov, S. "Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish". Toshkent: Fan, 2015.
3.
Jahon ekologik tashkiloti hisobotlari, 2023.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat
qo‘mitasi materiallari.
5.
Xalqaro ekologiya va tabiatni muhofaza qilish tashkilotlari nashrlari.
