https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
21
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA KOMPETENSIYAVIY
YONDASHUV
Tojiyeva Asila Abdimannon qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning ta’lim-
tarbiyasida kompetensiyaviy yondashuvining ahamiyati, soha va tayanch
kompetensiyalar haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: Kompetensiya, ta’lim, malaka, ko‘nikma, kompetensiyaviy
yondashuv, faoliyat.
Kirish
.
Har bir yurtning iqtisodiy qudrati, hayot darajasining beqiyos yuksalib borishi
ilm-fan taraqqiyoti, ta’lim tizimining raqobatbardoshligi bilan baholanadi.
Hozirgi kunda mamlakatimiz ta’lim sohasida bir qator islohotlar olib
borilmoqda. Sohada olib borilayotgan bu islohotlar ta’lim sifatini yanada oshirish,
ta’lim sohasini tubdan takomillashtirish, yuksak salohiyatli, har tomonlama yetuk,
jismoniy varuhiy barkamol avlodni shakillantirish, malakali kadrlarni tayyorlash,
bugungi davr talablariga javob bera oladigan ta’lim tizimini yaratishni vazifa qilib
belgilab qo‘ydi.
Uzluksiz ta’lim tizimini tashkil etish g‘oyat murakkab jarayondir.
Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’lim tizimining bosh bo‘g‘ini hisoblanadi va ushbu
soha bola shaxsini har tomonlama tarbiyalash, sog‘lom va barkamol avlodni
voyaga yetkazish va maktab ta’limiga sifatli tayyorlashda juda muhim ahamiyatga
ega.
Bolalarning har tomonlama rivojlanishida maktabgacha ta’lim asos bo‘lib
xizmat qiladi. Bolani ta’limning keying bosqichlariga muvaffaqiyatli ko‘chishida,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
22
shu bilan birga butun hayoti davomida o‘z o‘rniga mavqeyiga ega bo‘lishda
poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida “Ilk qadam davlat o‘quv dasturi asosida
ta’limiy faoliyatlar olib boriladi. Ushbu davlat o‘quv dasturi esa kompetensiyaviy
yondashuvga asoslangan. Barcha faoliyat turlari maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida bolalarning kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan.
Kompetentsiyaga asoslangan yondashuv
maktabgacha ta’limda asta-sekin
o‘rin egallaydi. An’anaviy yondashuvdan farqli o‘laroq, ta’limning bunday
yondashuvi ta’lim natijasiga qaratilgan bo‘lib, natija o‘rganilgan ma’lumotlarning
miqdori emas, balki bolaning turli vaziyatlarda harakat qilish qobiliyatidir.
Kompetensiya ingilizcha “competence” tushunchasining lug‘aviy
ma’nosi “qobiliyat” degan ma’noni anglatadi. Kompetensiya - o‘z bilm va
malakalarni muntazam boyitib borishni, yangi ma’lumotlarni o‘rganishni,
yaratuvchilik, ixtirochilik va ularni amaliy faoliyat davomida qo‘llashni talab
etadi.
Kompetentli bola- o‘z bilm, malaka va ko‘nikmalarni muayyan bir
vaziyatlarda safarbar qilishi va qo‘llashi, o‘z maqsadiga erishish yo‘lida va
rivojlanishning har bir bosqichida yoshiga mos keladigan vazifalarni hal
qilishi mumkin.
Kompetensiyaviy yondashuv – maktabgacha yoshdagi bolalarning
imkoniyatlarini inobatga olgan holda yondashish demakdir.
Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim berishda kompetensiyaviy
yondashuv beshta soha kompetensiyasi va tayanch kompetensiyalarni o‘z
ichiga oladi. Beshta soha kompetensiyasiga quydagilar kiradi.
-
“Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakillantirish”
sohasi kompetensiyalari;
-
“Ijtimoiy hissiy rivojlanish” sohasi kompetensiyalari;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
23
-
“Nutq muloqot, o‘qish va yozish malakalari sohasi
kompetensiyalari;
-
“Bilish jarayonining rivojlanishi” sohasi kompetensiyalari;
-
“Ijodiy rivojlanish” sohasi kompetensiyalari mavjud.
Tayanch kompetensiyalarga esa quyidagilar:
Komunikativ kompetensiya – turli xil vaziyatlarda muloqotdan o‘rinli
foydalana bilish ko‘nikmasi;
Ijtimoiy kompetensiya – hayotiy vaziyatlarda kattalar va o‘z
tengdoshlari bilan muloqot vaqtida axloq qoidalari va me’yorlariga rioya
qilgan holda o‘zini tuta olish mahorati.
Shaxsiy (“Men konsepsiyasini qurish”)
Bilish kompetensiyasi – atrof olamni ongli ravishda idrok qilish, anglash
va olingan bilm, malaka va qadriyatlardan faoliyat jarayonida, amaliyotda
qo‘llay olish, vazifalarini hal qilish uchun foydalanishdan iborat.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida kompetentsiyaga yo‘naltirilgan ta’limni
amalga oshirishning psixologik-pedagogik shartlarini
ko‘rib chiqaylik :
- kattalarning bolalar bilan sub’ektga yo‘naltirilgan o‘zaro munosabati, ya’ni
har bir bolaga faoliyat, sherik, vosita va boshqalarni tanlash imkoniyatini beradigan
vaziyatlarni ta’minlash, yangi bilimlarni o‘zlashtirishda bolaning shaxsiy
tajribasiga tayanishni ta’minlash;
- pedagogik baholashni bolalar muvaffaqiyatining nisbiy ko‘rsatkichlariga
yo‘naltirish, ya’ni bolaning hozirgi yutuqlarini kechagi yutuqlari bilan taqqoslash,
bolaning o‘zini o‘zi qadrlashini rag‘batlantirish;
- bola rivojlanishining eng muhim omili sifatida o‘yin faoliyatini
shakllantirish;
- bolaning hissiy-qiymatli, ijtimoiy-shaxsiy, kognitiv, estetik rivojlanishiga va
uning individualligini saqlashga yordam beradigan ta’lim muhitini yaratish; ta’lim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
24
muhiti guruhdagi ijtimoiy muhitni, monitoring usullarini va rivojlanayotgan fan
muhitini o‘z ichiga oladi;
- reproduktiv (tayyor modelni takror ishlab chiqarish) va ishlab chiqarish
faoliyati (sub’ektiv ravishda yangi mahsulot ishlab chiqarish), ya’ni tadqiqot, ijodiy
faoliyat, birgalikdagi va mustaqil, harakatchan va statik faoliyat shakllari
o‘rtasidagi muvozanat;
- oilaning ishtiroki.
Shunday qilib, tarbiyachi o‘z ishida kompetensiyaga asoslangan yondashuvni
qo‘llash orqali, birinchi navbatda, shaxsni rivojlantiradi, bolani ijtimoiylashtiradi,
unda o‘z harakatlarini tartibga solish qobiliyatini va fikrlash qobiliyatini
shakllantiradi, bu esa o‘z navbatida uning zamonaviy hayotning tez-tez o‘zgarib
turadigan sharoitlariga muvaffaqiyatli moslashishi uchun asos bo‘ladi.
Xulosa.
Maktabgacha
yoshdagi
bolalarning
to‘laqonli
rivojlanishida
kompetensiyaviy yondashuvning ahamiyati nihoyatda katta. Shu bilan birga
bolalar rivojlanishida pedagogning pedagogik faoliyatga to‘laqonli kasbiy faoliyati
ham muhim sanaladi. Chunki pedagog o‘z faoliyatidagi mahorati, salohiyati orqali
boladagi bo‘shliqlarni, uning yutuq va kamchilliklarini ko‘ra oladi, zarur vaqtda
bolaga pedagogik yordam beradi. Pedagog yosh avlodga ta’lim-tarbiya berishda
yuqori malakali bo‘lishi talab etiladi. Pedagog ta’lim jarayoni muvaffaqiyatli
tashkil etilishi uchun o‘zi berayotgan ma’lumoti haqida chuqur bilmga ega bo‘lishi,
ularning yosh xususiyatlarini inobatga olishi, bolani ta’lim jarayoniga qiziqtira
olishi, zamonaviy texnologiyalardan maqsadli va o‘rinli tarzda foydalana olishi va
ta’lim sifatiga diqqatini qaratishi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
25
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. S.I.Mirhayitova “Pedagogik texnologiya”.O‘quv qo‘llanma Toshkent:
2020-y
2. F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M.A’zamova. “Maktabgacha pedagogika”-
T; “Ma’naviyat” 2019-yil
3. Sh.A.Sodiqova “Maktabgacha pedagogika” “Tafakkur sarchashmalari”
T;2013-y
4. P.Yusupova “Maktabgacha tarbiya pedagogikasi” Toshkent “O‘qituvchi”
1993-yil.
5. B.X.Xodjayev. “Umumiy pedagogika” Darslik-T: “Sanostandart”, 2007-yil
