https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
359
BANK KAPITALIDA DEPOZITLARNING TUTGAN O‘RNI
Karimov Mardon Akram o‘g‘li –
assistent, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali
Email:
Tel: +99897 454-18-80
Annоtatsiya:
Ushbu
maqolada
bank
kapitalining
tuzilmasida
depozitlarning o‘rni, ular bankning moliyaviy barqarorligini ta'minlashdagi roli,
depozitlar turlari va ulardan samarali foydalanish strategiyalari yoritiladi.
Maqola davomida bank faoliyati uchun depozitlarning iqtisodiy ahamiyati va
ularning milliy iqtisodiyotdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Kalit sо‘zlar: Bank kapitali, depozitlar, moliyaviy barqarorlik, likvidlik,
depozit turlari, bank resurslari, iqtisodiy tahlil.
МЕСТО ДЕПОЗИТОВ В КАПИТАЛЕ БАНКА
Аннотaция:
В статье рассматривается роль депозитов в структуре
банковского капитала, их роль в обеспечении финансовой устойчивости
банка, виды депозитов и стратегии их эффективного использования. В
статье анализируется экономическое значение депозитов для банковской
деятельности и их роль в экономике страны.
Ключевые
слова:
Капитал
банка,
депозиты,
финансовая
устойчивость, ликвидность, виды депозитов, банковские ресурсы,
экономический анализ.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
360
THE PLACE OF DEPOSITS IN BANK CAPITAL
Abstract: This article discusses the role of deposits in the structure of bank
capital, their role in ensuring the financial stability of the bank, types of deposits
and strategies for their effective use. The article analyzes the economic importance
of deposits for banking activities and their role in the national economy.
Keywоrds: Bank capital, deposits, financial stability, liquidity, types of
deposits, bank resources, economic analysis.
KIRISH.
Bank tizimi mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, uning
barqaror ishlashi uchun kapital manbalari, ayniqsa, depozitlarning roli katta
ahamiyatga ega. Depozitlar banklarning kreditlash imkoniyatlarini oshirish bilan
birga, iqtisodiyotda investitsiya hajmini ko‘paytirishga xizmat qiladi. Banklar
depozitlarni jalb qilish orqali aholining jamg‘armalarini moliyaviy tizimga
yo‘naltiradi va ulardan samarali foydalanish imkonini beradi. Ushbu maqola bank
kapitalida depozitlarning tutgan o‘rnini chuqurroq o‘rganishga qaratilgan.
MUHОKAMA VA NATIJALAR
Bank kapitali va depozitlar mavzusi yuzasidan ko‘plab iqtisodiy tadqiqotlar
olib borilgan. Masalan, Mishkin (2007) o‘zining "Financial Markets and
Institutions" asarida depozitlarning banklar uchun moliyaviy barqarorlik va
likvidlikni ta’minlashdagi asosiy manba ekanligini ta’kidlaydi. Shuningdek,
Levine (1997) moliyaviy rivojlanish va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni
tahlil qilib, depozitlarning milliy jamg‘armalarni iqtisodiy samaradorlik bilan
yo‘naltirishdagi o‘rnini ko‘rsatib o‘tgan. O‘zbekiston sharoitida depozitlarning
ahamiyati O‘zbekiston respublikasi Markaziy banki va boshqa tijorat banklarining
yillik hisobotlari orqali yoritilgan bo‘lib, ularning tahlili banklarning resurs
bazasida depozitlarning ulushi yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
361
Depozit o‘zi nima?
Depozitlar – bu mijozlar tomonidan bankka saqlash uchun topshirilgan
mablag‘lar bo‘lib, ular bankning asosiy moliyaviy manbai hisoblanadi.
Depozitlarning turli shakllari mavjud bo‘lib, ular mijozlarning ehtiyojlari va
maqsadlariga qarab farqlanadi. Quyida depozitlarning asosiy turlari haqida
to‘xtalib o‘tamiz.
Talab qilib olinguncha depozitlar (Current Account Deposits)
– Bu
turdagi depozitlar mijoz tomonidan istalgan vaqtda bankdan qaytarib olinishi
mumkin.
Xususiyatlari:
- muddati cheklanmagan.
- past foiz stavkasi yoki foizsiz bo‘ladi.
- odatda to‘lovlarni amalga oshirish, mablag‘larni o‘tkazish va boshqa
kunlik operatsiyalar uchun ishlatiladi.
Kimlar uchun mos?
Korxonalar, tadbirkorlar va muntazam to‘lovlar amalga oshiradigan
shaxslar.
Muddatli depozitlar (Time Deposits)
- Muddatli depozitlar bankda
ma’lum bir muddatga saqlanadigan mablag‘lardan iborat bo‘lib, muddati
tugagandan keyin chiqarib olinadi.
Xususiyatlari:
-
yuqori foiz stavkasi taklif etiladi.
-
muddati belgilangan (3 oy, 6 oy, 1 yil va hokazo).
-
muddati tugaguncha mablag‘ni chiqarib olish uchun jarima qo‘llanilishi
mumkin.
Kimlar uchun mos?
Mablag‘larini uzoq muddat saqlashni maqsad qilgan jamg‘armachi mijozlar.
Jamg‘arma depozitlari (Savings Deposits)
- Bu turdagi depozitlar asosan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
362
jismoniy shaxslar tomonidan jamg‘armalarni saqlash uchun ishlatiladi.
Xususiyatlari:
-
o‘rtacha foiz stavkasi taqdim etiladi.
-
mablag‘lar istalgan vaqtda qisman chiqarib olinishi mumkin.
-
foizlar odatda oylik, choraklik yoki yillik hisoblanadi.
Kimlar uchun mos?
Shaxsiy jamg‘armalarni to‘plashni istagan oddiy fuqarolar.
Quyida respublikamiz tijoat banklari tomonidan 2020-2024 yillar davomida
milliy valyutada jalb qilingan depozitlarning depozit turlari bo‘yicha ulushlarini
ko‘rishimiz mumkin.
Tijorat banklari tomonidan milliy valyutada jalb qilingan depozitlar
mlrd., so‘m
Davr
Hammasi
shu jumladan:
jismoniy shaxslardan
yuridik shaxslardan
jami
shundan:
jami
shundan:
talab qilib
olinguncha
jamg‘arma muddatli
talab qilib
olinguncha
jamg‘arma muddatli
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
2020-
yil
1 735
931,5
229
088,6
210 902,4
6 979,5
11 206,6
1 506
843,0
1 336
122,7
142 723,4
27 996,9
2021-
yil
2 567
152,4
368
122,5
338 413,5
8 257,1
21 451,9
2 199
029,9
1 913
273,8
239 026,7 46 729,4
2022-
yil
3 738
723,6
671
362,7
618 213,8
13 433,3
39 715,6
3 067
360,8
2 638
871,8
381 687,1
46 801,9
2023-
yil
4 481
692,0
989
268,5
897 927,2
21 982,9
69 358,3
3 492
423,5
3 059
147,0
366 692,5
66 578,3
2024-
yil
5 022
529,5
1 171
840,3
1 067
246,6
20 965,3
83 628,4
3 850
689,2
3 374
646,1
387 705,1
88 337,8
1
Markaziy bank veb sayti ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
363
Bank kapitalida depozitlarning tutgan o‘rni bir necha yo‘nalishlar bo‘yicha
tahlil qilinadi:
1.
Bank kapitalining asosiy manbalari.
Bank kapitali aktsiyadorlar
sarmoyasi, zaxiralar va depozitlardan tashkil topadi. Depozitlar, odatda, bank
aktivlarining 60-80% qismini tashkil etadi, bu esa ularning bank uchun eng asosiy
resurs ekanligini anglatadi.
2.
Depozitlarning iqtisodiy ahamiyati.
Depozitlar banklarga aholining
jamg‘armalarini jalb qilish imkonini beradi va ularni kreditlash orqali iqtisodiyotga
qayta yo‘naltiradi. Shuningdek, depozitlar uzoq muddatli investitsiyalarni
moliyalashtirish va infratuzilmani rivojlantirishda asosiy o‘rin tutadi.
3.
Depozit turlarining bank faoliyatidagi o‘rni.
Muddatli depozitlar
bankning barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular uzoq
muddatli moliyalashtirish imkoniyatini beradi. Talab qilib olinadigan depozitlar
esa likvidlikni ta’minlashda foydalaniladi. Valyuta depozitlari esa banklarning
global moliyaviy operatsiyalarini kengaytiradi.
4.
Depozitlarning bank faoliyatiga ta’siri.
Depozitlarning miqdori va turlari
bank faoliyatining rentabelligi va moliyaviy barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, depozitlarning ko‘payishi bankning kredit portfeli
hajmini oshiradi, bu esa iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir qiladi.
Xulosa.
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, d
epozitlar bank kapitalining
asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, ular bankning likvidligi, moliyaviy barqarorligi va
iqtisodiyotga ta’sirini belgilaydi. Depozitlarning samarali boshqarilishi
banklarning kreditlash imkoniyatlarini kengaytirib, iqtisodiy o‘sishga xizmat
qiladi. Banklar depozitlarni jalb qilish strategiyalarini yanada rivojlantirish orqali
nafaqat mijozlar ehtiyojlarini qondirishlari, balki o‘z faoliyatlarini yanada barqaror
qilishlari lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
364
Fоydalanilgan adabiyоtlar
1.
О‘zbеkistоn Rеspublikаsi Kоnstitutsiyаsi. –T.: О‘zbеkistоn, 2023-yil.
2.
О‘zbekistоn Respublikasi “Markaziy banki tо‘g‘risida”gi Qоnun.
Tоshkent, 2019-yil
3.
О‘zbekistоn Respublikasi “Banklar va bank faоliyati haqida”gi
Qоnuni. Tоshkent, 2019-yil
4.
Mishkin, F. S. (2007).
Financial Markets and Institutions.
Pearson
Education.
5.
Levine, R. (1997). Financial Development and Economic Growth.
Journal of Economic Literature.
6.
7.
