https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
43
BANK TIZIMI VA MARKAZIY BANKNING PUL KREDIT
SIYOSATI
Xurramov Shavkat Abdulazizovich
Boysun tuman 3-son politexnikumi maxsus fan oʼqituvchisi.
Annotatsiya: Bugungi kunga kelib dunyo markaziy banklari, jumladan
Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bank faoliyatining bosh mezoni bu - narxlar
barqarorligi, inflyatsiyani nazorat qilish samaradorligidir. Maqolada bank tizimi
va markaziy bankning pul kredit siyosati yoritilgan.
Kalit so’zlar: bank tizimi, hisob stavkasi, pul- kredit siyosati, global iqtisodiy
inqiroz, markaziy bank.
Bugungi kunga kelib dunyo markaziy banklari, jumladan Oʻzbekiston
Respublikasi Markaziy bank faoliyatining bosh mezoni bu - narxlar barqarorligi,
inflyatsiyani nazorat qilish samaradorligidir. Hozirda koʻpchilik tomonidan
umumiy qabul qilingan nuqtai nazar: narxlar barqarorligi, iqtisodiy oʻsish va
bandlikni ta’minlash uchun zaruriy shartsharoitni ta’minlashdir. Agar mamlakatda
yuqori inflyatsiya uzoq muddat davr davom etishi iqtisodiyot uchun salbiy
oqibatlarga olib keladi. Аyni vаqtdа vаlyutа bоzоrini libеrаllаshtirish bоrаsidаgi
islоhоtlаrning muvаfаqqiyatli tugаllаnishi ko’p jihаtdаn pul-krеdit siyosаtini
tаkоmillаshtirish, tijоrаt bаnklаri fаоliyatini mustаhkаmlаsh hаmdа bаnk tizimini
rivоjlаntirish chоrаlаri sаmаrаdоrligi bilаn chаmbаrchаs bоg’liq. Hozirgi vaqtga
kelib davlatning iqtisodiy va moliyaviy siyosatini amalga oshirishda davlat
moliyasining ahamiyati yanada yuksaldi. Takror ishlab chiqarish jarayonlarini
ta'minlash, xalqning moddiy va ma'naviy jihatdan farovon turmush tarziga ega
bo'lishi uchun zarur shart-sharoitlar barpo qilish, davlat organlarini mablag'
tomonlama ta'minotini qoplash, davlatni idora qilish singari sohalarda yetakchi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
44
vosita sifatida o'rin egalladi. Pul - kredit siyosatini amalga oshirishning muhim
vositalardan biri — bu hisob stavkasi siyosatidir. Hisob stavkasi yoki qayta
moliyalash stavkasi deb Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga beriladigan
ssudaning foiz stavkasi tushuniladi. Amaliyotda, davlatlar hisob stavkasi siyosatini
ochiq bozordagi operatsiyalar siyosati bilan muvofiqlashtirilgan holda olib
borishga harakat qiladilar. Pul-kredit siyosatini yuritish vositalaridan yana biri —
bu, majburiy bank zaxira me'yorini o'zgartirish siyosatidir. Majburiy zaxiralar —
bu, kredit maqsadlari uchun ishlatilmaydigan bank omonatlarining bir qismidir.
Ular mijozlar tomonidan o'z omonatlarini talab qilib olganda zarur bo'ladi. Zaxira
normasi ikki asosiy funktsiyani bajaradi: bank likvidligini joriy tartibga solish
uchun sharoit yaratadi emissiyasini cheklaydi. Markaziy bank tijorat banklari
Markaziy bankda ushlab turishga majbur bo'lgan zaxiralarning eng quyi normasini
o'rnatadi va shu vosita yordamida ular kreditlash qobiliyatiga, imkoniyatiga ta'sir
etadi. Bu me'yor qanchalik yuqori bo'lsa, ortiqcha zaxiralar shunchalik kam va
tijorat banklarining kredit berish yo'li bilan «pullarni barpo etish» qobiliyati past
bo'ladi. Pul kredit siyosati vositalari albatta alohida-aloxida ishlatilishi shart emas.
Aksincha ko'pincha bir necha vosita birdaniga qo'llanilishi, ya'ni kompleks siyosat
o'tkazish amaliyotda tez-tez uchrab turadi. Faraz qilamizki, iqtisodiyotda ishlab
chiqarish qisqarmoqda va ishsizlar soni ortib bormoqda. Bunday sharoitda davlat
Markaziy bank orqali pul taklifini biz yuqorida ko'rib chiqqan vositalar yordamida
oshirishga harakat qiladi. Natijada pul taklifi o'sadi, foiz stavkasi esa kamayadi. Bu
esa investitsiyalarga bo'lgan talabni oshiradi va o'z navbatida, YaIM miqdorining
ko'payishiga olib keladi. Bu bilan davlat ma'lum davrda o'z maqsadiga erishadi,
ishlab chiqarishning orqaga ketishi to'xtaydi, ishsizlar soni kamayadi, jamiyatning
daromadlari esa oshadi. Pul-kredit siyosatining oqibati to'g'risida gapirganda, bu
siyosatning qisqa muddatli va uzoq muddatli oqibatlarini farqlash kerak. Agarda
qiska muddatli davrda davlat pul taklifini oshirgan va buning natijasida YaIM
miqdori o'sishini rag'batlantirgan hamda ma'lum darajada samaradorlikka erishgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
45
bo'lsa, uzoq muddatli davrda esa bu choralarning samaradorligi pasayishi mumkin.
Pul-kredit siyosati asosida iqtisodiyotga pul-kredit siyosatining ta'sir etishi
jarayonlarini o'rganuvchi pul nazariyasi yotadi. Ushbu nazariyaga ikki xil
yondashuvchi iqtisodchilar o'rtasida ko'p yillardan beri tortishuvlar bo'lib
kelmoqda. Bularga neokeynschilar nazariyasi va zamonoviy pul miqdori nazariyasi
tarafdorlarini kiritamiz. Har ikki nazariya tarafdorlari ham pul taklifining nominal
YaIM ga ta'sirini inkor etmaydilar, ammo bu ta'sirning ahamiyatiga xar xil baxo
beradilar. Keynschilar fikricha, monetar siyosat yuritishda foiz stavkasi darajasiga
asoslanishi, monetaristlar fikricha esa, pul taklifining darajasiga asoslanishi lozim.
Keynschilar bozor iqtisodiyotini tartibga solishda davlat aralashuvi shart deb
xisoblashadi, monetaristlar esa uni ortiqcha deb hisoblaydilar. Iqtisodiyotni
samarali rivojlantirish uchun zarur shartsharoitlardan biri, Markaziy bankning
biznes faoliyatini barqarorlashtirish, tijorat banklarining faoliyatini nazorat
qilishga, pul muomalasini barqarorlashtirishga imkon beradigan pul siyosatining
aniq mexanizmini shakllantirishdir. Pul-kredit siyosati - bu mamlakat
iqtisodiyotiga ko'pchilik, biznes tizimining subyektsiyasini buzmaydigan darajada
ta'sir ko'rsatishi uchun juda samarali vositadir. Garchi ularning iqtisodiy
erkinliklari doirasini cheklash (bu holda iqtisodiy faoliyatning har qanday tartibga
solish imkonsiz, ammo ushbu fanlar tomonidan qabul qilingan asosiy qarorlar faqat
bilvosita ta'sir qiladi. Pul-kredit siyosati deganda, to'liq bandlik sharoitida yalpi
milliy mahsulotni ishlab chiqarishga inflyatsiyaning ta'sirini kamaytirish yoki
bartaraf etish maqsadida muomaladagi pul miqdorini o'zgartirishga qaratilgan
chora-tadbirlar tushuniladi. Pul kredit siyosati davlat tomonidan belgilanadi va uni
Markaziy Bank amalga oshiradi.Uning yordamida har qanday davlat mamlakatda
iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash vazifasini hayotga tadbiq etadi.
Bevosita vositalar — moliyaviy institutlardagi moliyaviy aktivlar narxlari
(foiz stavkalari)ni yoki ular hajmini to'g'ridan to'g'ri boshqarish orqali olib boriladi.
Markaziy bank tomonidan tijorat banklaridagi mavjud depozit ko'rinishidagi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
46
pullarni hamda ular tomonidan beriladigan kreditlar narxlari va hajmini ham
nazoratda tutadi. Bilvosita vositalar — Markaziy bank tomonidan moliyaviy
institutlar resurslarita bozor mexanizmlari (majburiy zahira talablari, ochiq
bozordagi operatsiyalar, tijorat banklarini qayta moliyalash va Markaziy bankning
hisob stavkasi, tijorat banklaridan depozitlarni qabul qilish va boshqalar) orqali
iqtisodiyotdagi pul massasiga ta'sir etadi. Bulardan tashqari, Markaziy bank
foydalanadigan vositalarning har biri foiz stavkalarining o'sishiga, kreditlash va
qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim bo'lganda foiz stavkalarini oshirishga yoki
aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq bozordagi operatsiyalar, majburiy eng
kam zahiralarning bo'lishi, hisobga olish siyosati, valyuta siyosati pul-krediti
siyosatining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Pul-kredit siyosati haqida
gapirganda, albatta uning ob'yektlari va sub'yektlarini qatordan tushirib qolmaslik
lozim. Negaki, pul-kredit siyosatining ob'yekt va sub'yektlari qaysidir ma'noda
uning «tana a'zolari» hisoblanadi. Bugungi kunda jamiyatning iqtisodiy jihatdan
yuksalib borayotganligi valyuta bozorini liberallashtirish borasidagi islohotlarning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi ko'pgina jihatdan pul-kredit siyosatini
yuksaltirish, tijorat banklari faoliyatini yanada mustahkam qilish va albatta, bank
tizimini ham rivojlantirish sohasidagi choralarning naqadar samaradorli ekanligiga
chambarchas bog'liqdir. Yuqorida ta'kidlanganlardan kelib chiqib, muhtaram
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev bir necha qaror va farmonga buyruq berdilar.
Xususan, «Valyuta bozorini liberallashtirish bo'yicha birinchi navbatdagi
choratadbirlar to'g'risida»gi Farmonlarining e'lon qilinganiga u qadar ko'p vaqt
bo'lmay, davlatimiz rahbarining «Pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to'g'risida»gi qarorlari qavul qilindi. Hamda pul-kredit siyosatini 2017-
2021-yillar davomida rivojlantirish va inflatsion targetlash rejimiga bosqichma-
bosqich o'tish bo'yicha ham chora-tadbirlar Kompleksi o'z tasdig'iga ega bo'ldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
47
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. O'zbekiston Respublikasining Qonuni. O'zbekiston Respublikasi Markaziy
banki to'g'risida Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy bazasi: No 03/19/582/4014.
2. Мишкин, Ф.С. (2013). Экономическая теория денег, банковского дела
и финансовйх рйнков. Пер. с англ. (п.485). Мосcоw: OOO «I.D. Williams».
3. Taylor, J. (1993). The Robustness and Efficiency of Monetary Policy Rules
as Guidelines for InterestRate Setting by European Central Bank. Journal of
Monetary Economics, Vol.
