https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
366
OʼZBEKISTON RESPUBLIKASIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY
TADBIRKORLIKNING YANADA ERKINLASHTIRILISHI VA
RAGʼBATLANTIRILISHI
Begimov Alisher Boboxonovich
Boysun tuman 3-son politexnikumi maxsus fan oʼqituvchisi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada Oʼzbekiston respublikasida kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikning yanada erkinlashtirilishi, ragʼbatlantirilishi va
iqtisodiyotni rivojlantirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining
rolini oshirish haqida so‘z yurutilgan.
Kalit so’zlar: xususiy tadbirkorlik, kichik biznes, kapital taqchillik, strategik
vazifa, xususiy biznes, korxona, korxonalar, milliy iqtisodiyot.
KIRISH
Aholini kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning turli shakllari bo’yicha
daromad olishlari mumkin. Masalan, tadbirkorlik mulk shakllariga ko’ra davlat,
nodavlat, shu jumladan, xususiy, aralash shakllarda namoyon bo’ladi. Nodavlat
shakllariga xususiy - yakka va xususiy - jamoa tadbirkorligi kiradi. O’z navbatida
xususiy - yakka tadbirkorlik subyektining o’z mexnatiga va yollanma mehnatga
asoslangan bo’ladi. Xususiy - jamoa tadbirkorlikka sheriklik, paychilik jamoalari,
aksiyadorlik jamiyatlari kiradi. Aralash tadbirkorlik qo’shma, aralash va ijara
korxonalari shaklida namoyon bo’ladi.
Kichik biznes kapital taqchilligi sharoitida ko‘p mablag‘ talab etmaydigan
xo'jalik faoliyati sifatida resurslar aylanmasining yuqori sur’atlarini ta’minlaydi,
iqtisodiyotni qayta qurish, iqtisodiy nobarqarorlik va resurslar cheklanganligi
sharoitida iste’mol bozorini shakllantirish va uni to'ldirish muammosini tez hamda
tejamli tarzda hal etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
367
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Kichik korxonalar iste’mol talabining o‘zgarishiga darhol moslashadi va shu
yo‘l bilan iste’mol bozoridagi zaruriy muvozanatni ta’minlaydi. Kichik biznes
yangi ish o‘rinlarini yaratishi bilan ishsizlik muammosini hal etishda muhim rol
o‘ynaydi. Hozirgi paytda ushbu soha nafaqat iqtisodiyotning o‘sish sur’atlarini
jadallashtirishda, balki mamlakatimiz uchun nihoyatda muhim bo‘lgan bandlik va
aholi daromadlarini oshirish masalalarini hal etishda ham etakchi o‘rin tutmoqda.
Oxirgi yillarda respublikamizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik bilan
shug‘ullanuvchi korxonalar soni yil sayin ortib borayotgani sohaning izchil
rivojlanayotganligidan dalolat beradi. Davlatimiz rahbari tomonidan “Kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik yili” bo'yicha qabul qilingan davlat dasturida
quyidagi asosiy ustuvor yo‘nalishlarga alohida e ’tibor qaratish zarurligi ko‘rsatib
o’tildi.
Birinchi- navbatda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining
huquq va manfaatlarini himoya qilish, ushbu soha rivoji uchun yanada keng yo‘l
ochib berish
maqsadida mavjud normativhuquqiy bazani tanqidiy nuqtai nazardan qayta
ko‘rib chiqish, yangi qonun hujuatlarini qabul qilish lozim.
Ikkinchi
-
ustuvor yo‘nalish - kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyati
uchun yanada qulay muhit yaratishdan iborat. Ma’lumki, so‘ngi yillarda
tadbirkorlik sohasida o‘z ishini ochish uchun ruxsat olish, soliq, moliya va statistika
organlariga
hisobottopshirish masalalarini tartibga solish bo'yicha ancha ishlar qilindi va
qilinmoqda. Ayni paytda kichik biznes subyektlarining eneigiya, gaz, suv va
kanalizasiya, issiqlik ta ’minoti va boshqa shu kabi muhandislik-kommunikasiya
tarmoqlariga ulanishi yoki ulami qurishda ishtirok etishi uchun ruxsat olish tartib
–
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
368
qoidalarini soddalashtirish masalasi bo‘yicha ham qo‘shimcha chora-tadbirlar
belgilanishi zarur.
Uchinchi
-
muhim masala kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasi uchun
soliq va boshqa to'lovlar borasida qulaylik va engilliklar yaratish bilan bogliqdir.
To‘rtinchidan-
kichik biznes subyektlariga ishlab chiqarishni modernizatsiya
qilish va texnologik yangilash uchun o 'rta va uzoq muddatga mo 'ljallangan
kreditlar berish tizimini yanada takomillashtirish, mavjud muammolarning echimi
bo'yicha amaliy choratadbirlar ishlab chiqish zarur.
Beshinchidan
-
kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining tashqi
iqtisodiy faoliyat sohasida ishtirok etishi, ularning eksport salohiyatini oshirish,
mintaqa va jahon bozorlariga chiqishini kengaytirish muammosini hal etishga
jiddiy ahamiyat qaratish lozim.
Oltinchidan-
yuqori texnologiyalarni talab etadigan iqtisodiyot tarmoqlarida
innovatsion texnologiyalarga asoslangan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirishga keng yo‘l ochib berish zarur.
Ushbu soha nafaqat milliy iqtisodiyotning o‘sish sur’atlarini jadallashtirish,
balki bugungi kun uchun dolzarb hisoblangan aholini ish bilan ta’minlash va
turmush darajasini oshirish masalalarini hal etishda ham etakchi o ‘rin tutmoqda.
O‘zbekistonda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini barpo etishning
asosiy maqsadlaridan biri mamlakatda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
shakllarini ustuvor rivojlantirishdan iborat. Bu maqsadni amalga oshirish uchun
iqtisodiy islohotlar o'tkazilmoqda, uning rolini oshirish uchun yirik institusional
asoslar yaratilmoqda.
Tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish va uni kafolatlovchi huquqiy -me’yoriy
hujjatlar, tadbirkorlarga ko'maklashuvchi nodavlat tashkilotlar, korxonalar
shularjumlasiga kiradi.
O‘zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik korxonalari majmuini
tashkil etish muvaffaqiyatli bormoqda. Innovasion iqtisodiy rivojlanish yo‘liga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
369
o‘tishda kichik va xususiy tadbirkorlikning rolini oshirish quyidagi yo'nalishlar
orqali amalga oshirilishi maqsadga muvofiq:
— ishlab chiqarishda innovatsiya va nanotexnologiyalami qo‘llash;
— muqobil energiya turlaridan foydalanish, ayniqsa quyosh energiyasidan
foydalanish;
— farmakologiya va farmasevtika sohasi salohiyatidan foydalanish;
— ishlab chiqarishda biotexnologiyalarni qo‘llash;
— kam suv talab qiladigan texnologiyalami ishlab chiqish va amaliyotga joriy
qilish;
— qishloq xo‘jaligi ekinlari yangi serhosil navlarini, mahsuldor chorva
mollari turlarini yaratish;
— sanoat va maishiy chiqindilarni qayta ishlash va h.k.
Agarda biz zamonaviy, ilg‘or va tejamkor texologiyalardan foydalanishga
hamda tovarlaming yuqori sifati va iste’mol xususiyatlarini ta’minlashga xizmat
qiladigan innovatsion texnika va texnologiyalami yaratish tizimini joriy etsak, bu
sohaga yoshlami jalb qilgan holda, aholimizning ichki ehtiyojlarini ta’minlash
bilan birgalikda, eksport qilishga xizmat qiladigan raqobatbardosh, sifatli
mahsulotlarni
ishlab chiqarishni yanada ko'chaytirishga erishishimiz mumkin.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarini innovatsion asosda
rivojlantirishda quyidagilarni hisobga olish maqsadga muvofiqdir:
Birinchidan-
sanoat korxonalari xodimlarni rag‘batlantirib ularni ko‘proq
marketing tadqiqotlarini olib borishga jalb qilish orqali, yangi innovatsion
g‘oyalarni ishlab chiqishga yo‘naltirish;
Ikkinchidan-
sanoat korxonalarida ishlayotgan yosh xodimlar tomonidan
yaratilayotgan innovatsion loyihalami amaliyotda qo‘llashdan oldin korxona
xududiga tegishli joylarda sinov maydonchalarini tashkil etishni yo‘lga qo‘yish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
370
Uchinchidan
-
kichik biznes vakillari va xususiy tadbirkorlar uchun kreditlar
va ular uchun zarur resurslaridan foydalanish imkoniyatini kengaytirish va
yaratilayotgan innovatsion loyihalami kreditlash tizimini yaratish;
To‘rtinchidan
- viloyatlarning chekka tumanlarida ishlab chiqarishda eng
muhim omil bo‘lgan elektr energiyasi, tabiiy gaz, ichimlik suvi va shu kabi
kommunal xizmatlar uzluksizligini ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan muammolarni
hal etish;
Beshinchidan
-
yaratilgan innovatsion mahsulotlar va minisexlar savdo
yarmarkalarini tashkil etish;
Oltinchidan
-
kichik biznesning eksport salohiyatini rivojlantirish uchun zarur
tashkiliy, huquqiy, moliyaviy mexanizmlarini shakllantirish va sharoitlarni yanada
yaxshilash orqali kelgusida chetga xomashyo emas, balki yuqori qo‘shimcha
qiymatga ega tayyor mahsulotni eksport qilishga erishish.
XULOSA
Hozirgi raqobat kuchayib borayotgan sharoitda kichik biznes subyektlari o‘z
faoliyatlarida doimo yangi innovatsiyalarni qo‘llamasdan, yirik korxonalar bilan
hamkorlikni yaxshi yo‘lga qo‘ymasdan bozorga yangi mahsulot yoki
texnologiyalami kiritishlari mushkuldir. Bunda kichik biznes korxonasining
boshqaruv faoliyatiga innovatsion menejment usul va texnologiyalarini tadbiq
etish, amaldagi boshqaruv usullarini muntazam ravishda takomillashtirib boorish
kichik biznes subyektining kelgusidagi muvaffaqiyatini belgilab beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.G’ulomov S.S. Tadbirkorlik va kichik biznes. - T.: SHarq, 2002. 324 b.
2. Do’stjonov T.D., Salaev S.K. “Iqtisodiyot va tadbirkorlik asoslari”. O’quv
qo’llanma. – Toshkent.: Iqtisodiyot-moliya, 2006. - 320 b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
371
3. Salaev S.K. “Iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish sharoitida kichik va
o’rta biznes: muammolar, tahlillar va istiqbollar”. -Toshkent.: Fan, 2002. – 128 b.
4. Salaev S., Allanazarov B. “Biznes-etiket”. - Urgench.:UrDU,2001 241 b.
5. “Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishning amaliy asoslari”. - Toshkent.:
TIT’, OSCE, 2004. - 12-17 betlar.
6.
≪
Tadbirkorlik to‘g‘risida
≫
gi O'zbekiston Respublikasi qonuni. Т.:
O‘zbekiston, 1991.
7.
≪
Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni rag‘batlantirish
to‘g‘risida
≫
gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni. Т.: O‘zbekiston, 1995.
8.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
Farmoni.
Ta’lim
muassasalarining bitiruvchilarini tadbirkorlik faoliyatiga jalb etish borasidagi
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida. 2010-yil 28 iyul.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Monopoliyaga qarshi
ishlarni tartibga solish va raqobatni rivojlantirish tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida. 2010-yil 26 fevral, PF-4191-son.
