https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
337
LUQMON BOʻRIXON HIKOYALARINING BADIIY TALQINI
Qo‘shnazarova Barchinoy
Urganch Ranch texnologiya universiteti talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek adabiyotining mahoratli
yozuvchisi Luqmon Boʻrixonning “Tun yog‘dusidagi shu’la”, “Kutilgan kun”,
“Sinov muddati” kabi hikoyalarining qisqacha mazmuni va undagi
qahramonlarning tasnifi yoritilgan.
Kalit soʻzlar: epitsentr, obraz, g‘oya, realistika.
O‘zbek adabiyotining namoyondalaridan biri Luqmon Bo‘rixon bo‘lib, o‘lmas
asarlari bilan adabiyotimiz xazinasini boyitgan. O‘zbek adabiyotining nozik
jihatlarini shamdek yoritgan, qalb va ruh dunyosining qirralarini ifodalagan
ijodkor. U yaratgan har bir asar insonni inson ekanligini va voqealarni jonli tarzda
kitobxonga yetkaza olganligi bilan ajralib turadi.
" Haqiqiy dengizchi ummonda o‘zini qanchalik erkin his qilsa, haqiqiy
yozuvchi ham so‘zlar ummonida shunchalik erkin suzishi kerak. To‘rt jumla yozib
turib u yog‘iga so‘z topolmay qoladigan odamdan yozuvchi chiqmaydi”
1
.
Darhaqiqat yozuvchining so‘z xazinasi qanchalik boy bo‘lsa , asar ham shunchalik
mukammal va teran boʻladi. Buning isboti sifatida Luqmon Boʻrixonning ijod
namunalarini ham eslab oʻtmoq joiz. " Tun yogʻdusidagi shu'la " hikoyasida
yozuvchi noodatiy usulda hikoyani bayon etadi. Ya'ni hikoya ichida hikoya
keltirilib, kitobxonga nisbatan yanada tasir kuchini oshirgan. Asarda zobit
personaji vatanni asrash, zarur bo‘lsa jonni va molni ham vatan uchun fido qilish
g‘oyalarini o‘zi mujassamlagan. Hikoya sodda ammo chuqur ma' no bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
338
tasvirlangan desak mubolagʻa boʻlmaydi. Uning syujetida ikki askar va zobit shu'la
tomon ketayotganlarida zobitning ko‘nglidan nimalar o‘tmadi, deysiz. Asarda
shu'la oddiy nur emas, balki chuqur g‘oyaviy va falsafasiy maʼnolarni o‘ziga
yuklaydi. Muallif shu' lani voqealar epitsentrida qo‘ygan chunki chuqur maʼnoda
uni ramziy jihatda ko‘ra oldi . Insoniyat tugʻilishi bilanoq bilishga intiladi. Luqmon
Boʻrixon ham shu' la obyekti orqali insonning ilmiy izlanishlariga bo‘lgan
qiziqishini ramziy ifodalagan.
- " Shu, shu qayerda miltillab turgan shu'lani ko‘rsam , beixtiyor tikilib
qolaman. Olis, ovloq joyida qay bir fidoyi inson timirsklanib yuribdi ekan degan
xayolga boraman. Beixtiyor uni borib ko‘rgim kelaveradi "
2
. Asarda zobitning
bunday so‘zlari yuqoridagi fikrni dalillaydi. Zobit obrazi balki boshqa obrazlar ham
asarda o‘zining o‘rniga ega bo‘lib, insoniyatni intilishiga , komil inson darajasiga
yetkazish vazifasini yuklagan . Inson komillikka yetishi uchun nafs bilan tinimsiz
kurash olib boradi . Luqmon Boʻrixon bu masalani ko‘zdan qochirmagan holda
"Kutilgan kun" hikoyasida bosh personaj Bo‘rixon va nafs o‘rtasida jangni yaqqol
yoritib bergan .
" Bo‘lub nafsingg‘a tobi, band etarsen tushsa dushmanni,
Sanga
yo‘q
nafsdek
dushman,
qila
olsang
ani
qil
band.”
3
Asarda ichkilikka mukkasidan ketgan hayotiy qadriyatlarni boy bergan, "
Baribir meni tashlab ketadi"
4
degan fikrlarni Bo‘rixon ayoliga nisbatan o‘ylar lek
ichishdan o‘zini tiyish hayoliga kelmas va yana nafsiga qul bo‘laverardi. Uning
ayoli Bo‘rixondan voz kechmasdi chunki u o‘zbek xalqining iffatini , sabr- toqatini
o‘zida mujassamlantirgan obraz sifatida namoyon bo‘lgan . Muallif bu ikki juftlik
orqali inson o‘zini boshqarish qanchalik muhim ekanligini, nafsga berilmaslik
uchun iroda zarurligini va nafsini tiya olmagan odam insoniyligini yo‘qotishini,
oxir oqibat mag‘lubiyatga uchrashini yozuvchi aniq ravshan ko‘rsatgan. Hayotda
turli fe'l- atvorli inson borligini "Sinov muddati" hikoyasida o‘z aksini topgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
339
Ushbu hikoyada asosiy obrazlar Jasur va Sobir yaqin do‘st sifatida namoyon
bo‘ladi chunki yozuvchi kitobxonning solishtirishi orqali tez xulosa chiqarishini
ko‘zda tutiladi. Jasur shaxsiyati dadilsiz , maqtanchoqroq kabi hislatda oshkor
etiladi. Bunday insonlar boshqalar oldida o‘zini kuchli ko‘rsatishiga urinadi ammo
murakkab vaziyatlarda tezda ortga chekinadi. Bu personajda ham bu vaziyatni
ko‘zishimiz mumkin. Unga mutlaqo teskari bo‘lgan obraz Sobir esa qiyin ahvolda
hatto jonini ayamasdan ham yordamga oshiqadigan shaxsiyatini gavdalantirgan.Bu
esa insoniylik tuyg‘ulari abadiy ekanligiga ishora qilib, kitobxonlarni yozuvchiga
nisbatan qiziqishi ortishini kuchaytiradi. Shuningdek hikoyada befarq bo‘lmaslik,
qiyin hodisalarga uchragan insonlarga yordam berish kerak ekanligiga da' vat
qilmoqda. Luqmon Bo‘rixonning asarlari insonning yaxshi fazilatlarini uygʻotish,
samimiy, mehr-muhabbat kabi histuyg‘ularni uyg‘otadi. Uning qahramonlari oddiy
odamlar bo‘lgan va shu sababli realistik syujetlarni namoyon qila olgan . Luqmon
Boʻrixonning asarlarini o‘qir ekanmiz asardagi har bir detallargacha e’tibor
qaratganligini eʼtirof etamiz.
"Mening fikrimcha bu narsa adabiyotning azaliy talabi yozuvchi nima uchun
yozuvchi aynan oʻsha detallarni nazardan qochirmasligi kerak. O‘sha detallarni
tasvirlashda o‘quvchi nazarida ham uncha ahamiyatsiz boʻlib tuyilgan eng mayda
fuqfiya narsalarga ham yuk yuklash mana shu yozuvchining iqtidorini koʻrsatadi.
Yozuvchi aynan o‘sha narsalar orqali asarlarni vujudga keltiradi."
5
Yozuvchining
bunday fikrlari juda teran va bu sohada ijod etayotganlar uchun ilhom manbai bo‘la
oladi. Luqmon Boʻrixon adabiyoti olamida o‘chmas iz qoldirdi. Uning ruhi
hamisha asarlarida abadiy yashaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘tkir Hoshimov. “Daftar hoshiyasidagi bitiklar”. –T.: ”Sharq nashriyoti”, 2015
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
340
2. Luqmon Bo‘rixon “Tun yog’dusidagi shu’la” –T.: “Yangi nashr”, 2016
3. Jo‘rayeva Muhabbat “Alisher Navoiy ijodida nafs tarbiyasi” –T.: “Fan va
texnologiya”,
2019
4. Luqmon Bo‘rixon “Kutilgan kun”.-T.:”Yangi nashr”, 2016
