https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
293
MAHMUD AZ-ZAMAXSHARIYNING ARAB MORFOLOGIYASIGA
QO‘SHGAN HISSASI
Muallif: Аsqarjonova Mubinaxon Аdhamjon qizi,
Аlfraganus universiteti, Filologiya fakulteti, “Arab tili” kafedrasi
ORCID: 0009-0006-9562-3981
Annotatsiya: Ushbu maqolada Mahmud az-Zamaxshariyning arab
morfologiyasiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Uning so‘z yasalishi, fe’l
shakllari va so‘z turkumlari haqidagi yondashuvlari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar: Mahmud az-Zamaxshariy, arab morfologiyasi, sarf, so‘z
yasalishi, grammatik tahlil.
Kirish
Arab tili o‘zining murakkab morfologik tizimi bilan ajralib turadi. Har bir so‘z
ma’nosining o‘zgarishi ma’lum grammatik qoidalarga asoslanadi. Ushbu
qoidalarni aniqlash va tizimlashtirishda Mahmud az-Zamaxshariyning xizmatlari
katta bo‘lgan.
Zamaxshariy arab tilining sarf (morfologiya) bo‘limiga katta e’tibor qaratgan.
U so‘zlarning tuzilishi, ildiz va affikslar yordamida hosil bo‘lish jarayoni,
fe’llarning o‘zgarishi hamda arab morfologiyasining o‘ziga xos xususiyatlarini
chuqur o‘rgangan. Uning ilmiy qarashlari “Al-Mufassal” va boshqa grammatik
asarlarida o‘z aksini topgan. Ushbu maqolada Zamaxshariyning arab
morfologiyasiga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi.
Asosiy qism
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
294
1. So‘z yasalishi va morfologik tuzilma
Zamaxshariy arab tilidagi so‘z yasalish jarayonlarini chuqur o‘rgangan. U
so‘zlarning ildiz (jizr) va qo‘shimchalar (ziyoda) yordamida qanday hosil bo‘lishini
batafsil tahlil qilgan. Uning ta’kidlashicha, har bir so‘z ma’nosi uning tuzilishiga
bog‘liq bo‘lib, bu tilning semantik va sintaktik rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Arab tilida har bir so‘z ildiz va affikslar yordamida o‘zgaradi. Zamaxshariy
bu jarayonni mukammal o‘rganib, so‘z yasalish modellari ni ishlab chiqqan.
Jumladan:
Ildiz fe’l (trikonsonantal tizim): “kataba” (yozdi)
Ism hosil qiluvchi shakllar: “maktab” (maktab – yozish joyi)
Sifat yasovchi shakllar: “katib” (yozuvchi)
2. Fe’l shakllari va ularning o‘zgarishi
Zamaxshariy arab tilidagi fe’l shakllari (morfologik paradigmalar) ni chuqur
o‘rganib, ularning o‘zgarish qonuniyatlarini belgilagan. U fe’lning vaqt (zamoni),
majhullik, shaxs va son jihatidan o‘zgarishini izchil tahlil qilgan. Fe’llarning:
Mazi (o‘tgan zamon) – “kataba” (yozdi)
Muzori’ (hozirgi va kelasi zamon) – “yaktubu” (yozmoqda)
Amr (buyruq) – “uktub” (yoz)
shakllarining qanday o‘zgarishi haqida izchil tushuntirish bergan.
3. So‘z turkumlari va ularning grammatik funksiyalari
Zamaxshariy arab tilidagi so‘z turkumlari (ism, fe’l va harf) haqida aniq
mezonlar ishlab chiqqan. Uning tahliliga ko‘ra, har bir so‘z turkumi ma’lum
grammatik xususiyatlarga ega:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
295
Ismlar (ot, sifat, olmosh va boshqa nom turkumlari) – arab tilida ergash gaplar
va bog‘lanish tizimini hosil qiladi.
Fe’llar – gapning asosiy harakat ifodalovchi qismi hisoblanadi.
Harf (yordamchi so‘zlar) – grammatik bog‘lovchi vositalar sifatida ishtirok
etadi.
Ushbu tasnif arab tilshunosligi tarixida juda muhim bo‘lib, keyinchalik
boshqa grammatik tadqiqotlarning rivojlanishiga zamin yaratdi.
Xulosa
Mahmud
az-Zamaxshariy
arab
morfologiyasining
shakllanishi
va
rivojlanishida beqiyos hissa qo‘shgan buyuk allomalardan biridir. Uning so‘z
yasalishi, fe’l shakllari va grammatik tuzilmalarga bergan tushuntirishlari bugungi
kungacha arab tilshunosligining asosiy manbalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Zamaxshariy arab tilining murakkab morfologik tizimini tizimli ravishda
o‘rganib, grammatik qoidalarni aniq belgilagan. Uning tadqiqotlari natijasida so‘z
yasalishi va fe’l paradigmalarining aniq ilmiy asoslari yaratilgan. Bu esa arab tili
grammatikasining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Bugungi kunda ham arab tilini o‘rganishda Zamaxshariyning ilmiy merosi
muhim ahamiyat kasb etadi. Uning yondashuvi nafaqat klassik arab grammatikasi
uchun, balki zamonaviy lingvistik tadqiqotlar uchun ham mustahkam asos
yaratgan. Ayniqsa, so‘z yasalish qonuniyatlari va fe’l shakllarining tahlili arab
tilining kelajakdagi o‘rganishlarida ham qo‘llanilmoqda.
Zamaxshariy ilmiy merosining ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Arab tilidagi so‘z yasalish qonuniyatlarini aniq tizimga solgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
296
Fe’l shakllari va ularning grammatik xususiyatlarini batafsil tahlil qilgan.
So‘z turkumlarining grammatik tuzilishini tushuntirib bergan.
Zamonaviy arab lingvistikasiga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Xulosa qilib aytganda, Mahmud az-Zamaxshariyning arab morfologiyasiga
qo‘shgan hissasi arab tilining shakllanishi va rivojlanishiga ulkan ta’sir ko‘rsatgan.
Uning “Al-Mufassal” va boshqa asarlari hozirgi kungacha arab tilshunosligining
eng muhim manbalari qatorida turadi.
Adabiyotlar:
1.
Zamaxshariy M. Al-Mufassal fi san’at al-i‘rob.
2.
Versteegh K. The Arabic Language.
3.
Ibn Malik. Alfiyya.
4.
Wright W. A Grammar of the Arabic Language.
