https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
289
INGLIZ TILIDA FRAZEOLOGIZMLARNING SEMANTIK
XUSUSIYATLARI VA ULARNING TIL TIZIMIDAGI O‘RNI
Muallif: Axmadjonova Mastura Maqsudjon qizi
Filologiya fakulteti, Ingliz tili kafedrasi, 1-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada ingliz tilidagi frazeologizmlarning semantik
xususiyatlari, ularning til tizimidagi o‘rni va qo‘llanilish xususiyatlari tahlil
qilinadi. Frazeologizmlar nutqning ifodali vositasi sifatida turli xil uslubiy va
mantiqiy vazifalarni bajaradi. Tadqiqot davomida frazeologizmlarning hosil
bo‘lish yo‘llari, ularning kontekstdagi ma’nosi va tarjima jarayonida duch
kelinadigan qiyinchiliklar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: frazeologizm, idiomatik birlik, semantika, ingliz tili, lingvistik
xususiyatlar, tarjima.
Kirish
Har qanday tilning boyligi nafaqat uning lug‘aviy tarkibiga, balki undagi
iboralar va frazeologizmlarning soni va xilma-xilligiga ham bog‘liq.
Frazeologizmlar tildagi barqaror iboralar bo‘lib, ular ko‘pincha o‘zining tarkibiy
qismlarining bevosita ma’nosidan farqli, idiomatik yoki ko‘chma ma’noga ega
bo‘ladi. Ingliz tili frazeologizmlar jihatidan juda boy bo‘lib, ular nutqning
ekspressivligini oshirish, fikrni aniqroq va obrazli ifodalash uchun xizmat qiladi.
Frazeologizmlarning shakllanishi turli tarixiy va madaniy omillar bilan
bog‘liq. Ular xalq og‘zaki ijodi, diniy tasavvurlar, tarixiy hodisalar, kundalik
turmush va adabiyot orqali shakllangan. Masalan, “kick the bucket” iborasi
bevosita tarjima qilinganda “chelakni tepmoq” degan ma’noni bildirsa ham, aslida
u “vafot etmoq” degan ko‘chma ma’noga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
290
Ushbu maqolada ingliz tilidagi frazeologizmlarning semantik va lingvistik
xususiyatlari, ularning kelib chiqish manbalari hamda tarjima jarayonida duch
kelinadigan muammolar o‘rganiladi.
Asosiy qism
Frazeologizmlar semantik jihatdan turli kategoriyalarga bo‘linadi. Ularning
asosiy turlari quyidagilar:
Birinchi guruhga frazeologik birliklar kiradi. Bunday iboralar tarkibiy
qismlarining mustaqil ma’nosiga ega bo‘lsa-da, birgalikda qo‘llanganda o‘ziga xos
umumiy mazmunni anglatadi. Masalan, “take the floor” iborasi so‘zma-so‘z
tarjima qilinganda “polni egallash” degan ma’noni bildirsa-da, aslida “so‘zga
chiqmoq” degan ma’noni anglatadi.
Ikkinchi guruhni frazeologik birikmalar tashkil etadi. Ular tarkibiy jihatdan
barqaror bo‘lib, alohida so‘zlar boshqa kontekstda ishlatilganda ham bir xil
ma’noga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, “break the news” – “yangilik yetkazmoq”
yoki “pull someone’s leg” – “hazillashmoq” degan ma’noni anglatadi.
Uchinchi guruhga esa frazeologik butunliklar kiradi. Ular tarkibiy jihatdan
o‘zgarmas bo‘lib, ma’nosi asosan idiomatik xarakterga ega. Masalan, “spill the
beans” iborasi “yashirin sirni oshkor qilmoq” degan ma’noni bildiradi, garchi uning
tarkibiy qismlari bunday ma’noni anglatmasa ham.
Frazeologizmlar tarjima qilinayotganda ko‘plab muammolar yuzaga keladi.
Ulardan biri to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimaning imkonsizligidir. Masalan, “bite the
bullet” iborasi bevosita tarjima qilinsa, “o‘qni tishlash” degan ma’noni bildiradi,
lekin aslida u “qiyin sharoitga chidash” degan tushunchani anglatadi. Shuning
uchun bunday iboralar tarjima qilinayotganda ekvivalent so‘z yoki iborani topish
talab etiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
291
Shuningdek, frazeologizmlarning kelib chiqish tarixi ham muhim ahamiyatga
ega. Ba’zi iboralar tarixiy voqealarga asoslangan bo‘lib, ular o‘zga tilga tarjima
qilinganda yoki boshqa madaniyatda tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin. Masalan,
“swan song” iborasi qadimgi yunon afsonalariga asoslanib, “oxirgi ijodiy asar”
degan ma’noni anglatadi.
Frazeologizmlar ommaviy axborot vositalari, adabiyot va kundalik nutqda
keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, ingliz tili matbuotida bunday iboralarga tez-tez duch
kelish mumkin. Masalan, sport yangiliklarida “on the ropes” (og‘ir ahvolda) yoki
biznes matnlarida “red tape” (byurokratiya) kabi iboralar keng ishlatiladi.
Xulosa
Frazeologizmlar ingliz tilining ajralmas qismi bo‘lib, ular nutqni yanada rang-
barang, obrazli va ta’sirchan qiladi. Ularning semantik xususiyatlari va qo‘llanilish
konteksti tarjima jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Frazeologik birliklarni
o‘rganish tilshunoslikda ham, tarjima jarayonida ham muhim hisoblanadi. Ular
madaniy jihatdan boy ma’lumotni o‘z ichiga olganligi sababli, tarjimonlar ularning
kontekstual ma’nosini chuqur tahlil qilishlari talab etiladi.
Frazeologizmlarning kelib chiqishi va ishlatilish tamoyillarini bilish, nafaqat
lingvistlar va tarjimonlar, balki ingliz tilini o‘rganayotgan har bir inson uchun
foydalidir. Kelajakda ushbu sohadagi tadqiqotlar davom etar ekan, yangi
frazeologik birliklarning paydo bo‘lishi va ularning boshqa tillarga ta’siri yanada
chuqur o‘rganilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Crystal, D. (2019). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
292
2.
Cowie, A. P. (2001). Phraseology: Theory, Analysis, and Applications.
Oxford University Press.
3.
McCarthy, M., & O’Dell, F. (2017). English Idioms in Use. Cambridge
University Press.
4.
Oxford English Dictionary (OED), www.oed.com
5.
Collins Dictionary (2024). Common Idioms and Their Usage in Modern
English.
