https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
261
MUSHAKLARNING NEYROMUSKULYAR BOG‘LANISHLARI VA
REFLEKS FAOLIYATI
Muallif: Nishonov Muhammadamin Jahongir o‘g‘li
Alfraganus universiteti, Tibbiyot fakulteti, Davolash yo‘nalishi, 2-kurs
Annotatsiya: Neyromuskulyar bog‘lanishlar – asab tizimi va mushaklar
o‘rtasidagi uzviy aloqani ta’minlovchi tuzilma bo‘lib, harakat va refleks
faoliyatining asosiy mexanizmlaridan biridir. Ushbu maqolada neyromuskulyar
uzatish jarayoni, reflekslar va ularning organizmdagi ahamiyati, shuningdek,
neyromuskulyar faoliyatga ta’sir qiluvchi omillar haqida batafsil ma’lumot
beriladi.
Zamonaviy
tadqiqotlar
shuni
ko‘rsatadiki,
neyromuskulyar
bog‘lanishlarning buzilishi turli kasalliklarga olib kelishi mumkin va ularni
davolash uchun innovatsion terapiya usullari ishlab chiqilmoqda.
Kalit so‘zlar: neyromuskulyar bog‘lanish, refleks faoliyati, asab impuls
uzatilishi, motor neyronlar, asetilxolin, mushaklarning neyrogen nazorati.
Kirish
Inson organizmida harakatlar va mushaklarning boshqarilishi murakkab
neyromuskulyar tizim orqali amalga oshiriladi. Neyromuskulyar bog‘lanishlar asab
impulslarini mushaklarga uzatib, harakatlarni muvofiqlashtiradi va refleks
faoliyatini ta’minlaydi. Ushbu jarayonning har qanday buzilishi mushaklarning
zaiflashishiga, reflekslarning sustlashishiga va hatto harakatning yo‘qolishiga olib
kelishi mumkin.
Reflekslar esa organizmning tashqi va ichki ta’sirlarga tezkor javob berish
mexanizmi bo‘lib, u orqa miya va bosh miya yordamida boshqariladi.
Neyromuskulyar bog‘lanishlarning fiziologiyasini o‘rganish tibbiyot va sport
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
262
sohasida juda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ushbu tizimning optimal ishlashi
insonning harakat koordinatsiyasi va mushak kuchini saqlab qolishda hal qiluvchi
rol o‘ynaydi.
Asosiy qism
1. Neyromuskulyar bog‘lanishning tuzilishi va funksiyasi
Neyromuskulyar bog‘lanish – bu motor neyronlarning akson uchlari va
mushak tolalari o‘rtasida joylashgan maxsus sinaps bo‘lib, u asab tizimidan
kelayotgan signallarni mushaklarga uzatadi. Bu jarayon quyidagi bosqichlarda
amalga oshadi:
Impuls yetib kelishi – motor neyron orqali elektr impulsi neyromuskulyar
bog‘lanishga keladi.
Asetilxolin ajralishi – asab uchlari asetilxolin (ACh) deb nomlanuvchi
neyrotransmitterni sinaps oralig‘iga chiqaradi.
Retseptorlarning faollashishi – asetilxolin mushak tolalaridagi retseptorlarga
bog‘lanib, ion kanallarini ochadi.
Depolarizatsiya va mushak qisqarishi – natijada natriy ionlari mushak ichiga
kirib, elektr signallarni hosil qiladi va mushak qisqarishiga sabab bo‘ladi.
Asetilxolinning parchalanishi – impuls yetib borganidan keyin asetilxolin
parchalanib, yangi signal qabul qilishga tayyor holatga keladi.
Neyromuskulyar
bog‘lanishlarning
samarali
ishlashi
harakatlar
koordinatsiyasi va refleks faoliyati uchun juda muhim. Ushbu jarayonda
muammolar yuzaga kelganda, mushak zaifligi va neyromuskulyar kasalliklar
rivojlanishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
263
2. Refleks faoliyatining mexanizmi va turlari
Reflekslar organizmning avtomatik javob harakatlari bo‘lib, ularni shartsiz va
shartli reflekslarga ajratish mumkin.
Shartsiz reflekslar – tug‘ma bo‘lib, organizmda avvaldan mavjud. Masalan,
tizza refleksi yoki qo‘lni issiq narsadan tortib olish refleksi.
Shartli reflekslar – hayot davomida shakllanadi va o‘rganish jarayoni
natijasida paydo bo‘ladi. Masalan, musiqa eshitilganda muayyan harakatlarni
bajarish refleksi.
Refleks yoyi quyidagi komponentlardan tashkil topgan:
Retseptor – tashqi yoki ichki ta’sirlarni qabul qiladi.
Afferent neyron – signallarni orqa miyaga yoki bosh miyaga uzatadi.
Markaziy nerv tizimi (MNT) – signallarni qayta ishlaydi va javob impulsini
hosil qiladi.
Efferent neyron – javob impulsini mushaklarga uzatadi.
Effektor (mushak yoki bez) – javob harakati bajariladi.
Reflekslarning buzilishi nerv kasalliklari, jarohatlar yoki genetik muammolar
bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
3. Neyromuskulyar tizimning buzilishiga olib keluvchi omillar
Neyromuskulyar bog‘lanishlarning funksiyasi turli ichki va tashqi omillar
ta’sirida buzilishi mumkin. Eng asosiy sabablar quyidagilardir: Genetik kasalliklar
– Myasteniya gravis, Duchenne mushak distrofiyasi kabi irsiy kasalliklar
neyromuskulyar bog‘lanishlarning buzilishiga sabab bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
264
Toksik ta’sirlar – ba’zi zaharlar va dorilar neyromuskulyar uzatishni bloklashi
mumkin. Masalan, botulotoksin asetilxolin ajralishini to‘xtatadi.
Neyrodegenerativ kasalliklar – Parkinson kasalligi, ALS kabi kasalliklar asab-
mushak bog‘lanishlarini ishdan chiqarishi mumkin.
Orqa miya jarohatlari – orqa miya shikastlanishi natijasida reflekslar
yo‘qolishi yoki buzilishi mumkin.
4. Neyromuskulyar tizimni saqlash va davolash usullari
Neyromuskulyar bog‘lanishlar va refleks faoliyatini saqlab qolish uchun
quyidagi usullar tavsiya etiladi:
Muntazam jismoniy mashqlar – mushaklarning kuchini saqlash va asab-
mushak bog‘lanishlarini faollashtirish uchun muhim.
To‘g‘ri ovqatlanish – asab tizimi uchun zarur vitaminlar (B12, D vitamini) va
minerallar (kaliy, kaltsiy) yetarli bo‘lishi kerak.
Nevrologik tekshiruvlar – neyromuskulyar kasalliklarning oldini olish uchun
mutaxassislar nazorati ostida bo‘lish lozim.
Dori terapiyasi – ba’zi kasalliklar asetilxolin retseptorlarini rag‘batlantiruvchi
dorilar yordamida davolanadi.
Xulosa
Neyromuskulyar bog‘lanishlar va refleks faoliyati inson organizmining
harakat va moslashuvchanligini ta’minlovchi muhim jarayonlardir. Ushbu
bog‘lanishlar orqali asab tizimi mushaklarga ta’sir ko‘rsatadi va reflekslar
avtomatik himoya mexanizmi sifatida ishlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
265
Neyromuskulyar tizimning buzilishi harakat muammolariga, mushak
zaifligiga va jiddiy nevrologik kasalliklarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun
bu tizimni sog‘lom saqlash uchun muntazam jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish
va nevrologik profilaktika muhim ahamiyatga ega.
Kelajakda neyromuskulyar kasalliklarni davolash uchun gen terapiyasi va
regenerativ tibbiyot sohasidagi yangiliklar katta umid baxsh etmoqda. Shu sababli,
ilmiy izlanishlarni davom ettirish zarur.
