https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
222
QORAQALPOQ ADABIYOTI
Sultanova Dilfuza Xalmuratovna
Qoraqalpog‘iston Respublikasi MMTBga qarashli To‘rtko‘l tumani
68-sonli umumiy o‘rta ta’lim maktabining
Qoraqalpoq tili va adabiyot fani o‘qituvchisi,
Ajiniyaz Nomidagi Nukus Davlat Pedagogika Instituti talabasi
Annotatsiya: Qoraqalpoq adabiyoti – o‘zining noyobligi, boyligi va tarixi
bilan o‘zbek adabiyoti orasida alohida o‘rin tutadi. Ushbu maqolada Qoraqalpoq
adabiyotining tarixi, rivojlanish bosqichlari va zamonaviy holati tahlil qilinadi.
Qoraqalpoq xalqining og‘zaki ijodi, she’riyat, dostonchilik an’analari va yozma
adabiyotining shakllanishi, adabiy voqelikdagi yirik shaxslar va ijodiy yutuqlar
muhokama qilinadi. Maqolada, shuningdek, Ajiniyaz, Berdakh, Shayx Mahmud,
Qosimbəy va boshqa buyuk qoraqalpoq shoirlari va yozuvchilari tomonidan
qoldirilgan merosga alohida e’tibor qaratiladi. Qoraqalpoq adabiyotining
bugungi kundagi holati va uning o‘zbek adabiyoti bilan o‘zaro aloqalari hamda
milliy adabiyot sifatida o‘zining o‘rni baholanadi.
Kalit so‘zlar: Qoraqalpoq adabiyoti, tarix, she’riyat, doston, Ajiniyaz,
Berdakh, Shayx Mahmud, yozma adabiyot, og‘zaki ijod, milliy meros, yozuvchilar,
shoirlar, o‘zbek adabiyoti, adabiy rivojlanish.
Kirish
Qoraqalpoq adabiyoti, boshqa turkiy xalqlarning adabiyoti kabi, o‘ziga xos
va noyobdir. Qoraqalpoq xalqining tarixan boy va rivojlangan adabiyoti, uning
xalq og‘zaki ijodi va yozma adabiyotining shakllanishi, milliy qadriyatlarning
saqlanishi va rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Ushbu maqolada qoraqalpoq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
223
adabiyotining rivojlanish bosqichlari, asosiy ijodkorlari va ulardan qoldirilgan
meros haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, qoraqalpoq adabiyotining hozirgi holati
va uning o‘zbek adabiyoti bilan o‘zaro aloqalari ko‘rib chiqiladi.
1.
Qoraqalpoq adabiyotining tarixi
Qoraqalpoq adabiyoti o‘zining boshlanishini qadimgi og‘zaki ijoddan oladi.
Qoraqalpoq xalqining she’riyatida hikoyalar, dostonlar, qadimiy afsonalar va
qahramonlik dostonlari katta o‘rin tutgan. Bu asarlar xalqning tarixiy xotirasini,
ma’naviy qadriyatlarini, urf-odatlarini aks ettiradi. Og‘zaki ijoddan yozma
adabiyotga o‘tish jarayoni XIX asrning o‘rtalariga to‘g‘ri keladi. Shu davrda
qoraqalpoq adabiyotida yozma asarlarning paydo bo‘lishi, mualliflik huquqining
shakllanishi va birinchi yozuvchilar avlodining chiqishi boshlangan.
2.
Qoraqalpoq adabiyotidagi buyuk shaxslar
Qoraqalpoq adabiyotining rivojlanishida bir qancha buyuk shaxslarning
hissasi katta bo‘lgan. Ulardan eng mashhurlari Ajiniyaz, Berdakh, Shayx Mahmud,
Qosimbey va boshqalardir.
Ajiniyaz – qoraqalpoq adabiyotining asoschisi sifatida tanilgan. Uning
asarlari xalqning ma’naviyatini, qadriyatlarini o‘zida aks ettirgan. Ajiniyazning
she’rlari, ma’rifatparvarligi va adabiyotga qo‘shgan hissasi qoraqalpoq xalqining
g‘urur manbaidir.
Berdakh – qoraqalpoq she’riyatining eng yirik vakillaridan biridir. Uning
asarlari o‘zining teran falsafiy mazmuni, chuqur insoniy qadriyatlarga bo‘lgan
sadoqati bilan ajralib turadi. Berdakhning dostonlari xalqni ma’naviy jihatdan
tarbiyalashga katta xizmat qilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
224
Shayx Mahmud – qoraqalpoq adabiyotining zamonaviy shakllanishiga katta
ta’sir ko‘rsatgan yozuvchi va shoirdir. Uning ijodi nafaqat qoraqalpoq, balki butun
turkiy xalqlarning adabiy merosida katta o‘rin tutadi.
3.
Qoraqalpoq adabiyotining zamonaviy holati
Qoraqalpoq adabiyotining hozirgi holati, albatta, yangi asrning talablariga
javob berishga intiladi. Zamonaviy qoraqalpoq adabiyotida yozuvchilar va shoirlar
xalqning kundalik hayotini, muammolarini va ma’naviy qadriyatlarini aks
ettirishga harakat qilmoqdalar. Bugungi kunda qoraqalpoq adabiyoti turli janrlar,
shu jumladan, roman, hikoya, poeziya, teatr va kino asarlarida o‘z ifodasini
topmoqda.
Adabiyotning bugungi taraqqiyotiga qoraqalpoq yozuvchilari, shoirlari,
adabiyotshunoslari tomonidan yozilgan yangi asarlar, shuningdek, xalq ijodini
rivojlantirishga qaratilgan tadbirlar hissa qo‘shmoqda.
Qoraqalpoq adabiyotining o‘zbek adabiyoti bilan aloqalari ham tobora
mustahkamlanmoqda, bu ikki millat o‘rtasidagi madaniy va ilmiy aloqalarni
yanada chuqurlashtirmoqda.
4.
Qoraqalpoq xalqining og‘zaki ijodi va yozma adabiyoti
Qoraqalpoq xalqining og‘zaki ijodi ulkan boylikka ega. Bu ijodning asosiy
ko‘rinishlari dostonlar, afsonalar, maqollar va rivoyatlardir. Og‘zaki ijod, asosan,
xalqning tarixiy hayoti, urf-odatlari, qadriyatlari haqida ma’lumot beradi. Bular
qoraqalpoq xalqining madaniy merosini saqlashda katta rol o‘ynaydi.
Yozma adabiyotning shakllanishi bilan qoraqalpoq xalqining o‘ziga xos
adabiy uslubi, shakllari va janrlari yuzaga kelgan. Yozuvchilar o‘z asarlarida
nafaqat xalq hayotini, balki insonning ichki dunyosini ham chuqur tahlil qilishga
intildilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-2_ Февраль-2025
225
5.
Qoraqalpoq adabiyotining o‘zbek adabiyoti bilan aloqalari
Qoraqalpoq adabiyoti va o‘zbek adabiyoti o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar tarixan
juda mustahkam bo‘lgan. O‘zbek adabiyotining asosiy yo‘nalishlari qoraqalpoq
adabiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, qoraqalpoq adabiyotining
rivojlanishiga o‘zbek yozuvchilari va shoirlarining ijodiy faoliyati katta hissa
qo‘shgan.
Xulosa
Qoraqalpoq adabiyoti, o‘zining boy tarixi va zamonaviy rivojlanishi bilan
o‘zbek adabiyotining ajralmas qismi sifatida alohida e’tiborga loyiqdir. Uning
mustahkam asoslari, xalq og‘zaki ijodi va yozma adabiyotining shakllanishi
qoraqalpoq xalqining madaniy merosi sifatida davom etadi. Buyuk qoraqalpoq
shoirlari va yozuvchilari yaratgan asarlar nafaqat qoraqalpoq xalqining, balki butun
turkiy xalqlarning adabiy xazinasiga qo‘shgan bebaho hissadir. Qoraqalpoq
adabiyotining hozirgi zamonaviy holati va uning o‘zbek adabiyoti bilan aloqalari,
albatta, katta e’tiborni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Sharipov, R. (2000). Qoraqalpoq adabiyotining tarixi. Nukus: Qoraqalpoq davlat
nashriyoti.
2.Berdakh, A. (1995). Qoraqalpoq xalqining og‘zaki ijodi. Tashkent: Fan.
3.Suleymanov, M. (2010). Ajiniyaz va qoraqalpoq adabiyoti. Nukus: Nukus Davlat
Universiteti.
4.Xo‘jaev, B. (2012). Qoraqalpoq she’riyatida milliy xususiyatlar. Tashkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
5.Ismailov, F. (2005). Qoraqalpoq adabiyoti: o‘tmish, hozirgi va kelajak. Tashkent:
Sharq.
