https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
404
ZAHRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING ILMIY-MA’NAVIY
MEROSINING YOSHLAR MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYASIDAGI
PEDAGOGIK AHAMIYATI
Urganch innovatsion universiteti “Ijtimoiy-gumanitar fanlar va
pedagogika” fakulteti Boshlang‘ich ta'lim yo'nalishi 23/08-guruhi talabasi
Masharipova Unsunoy Madamin qizi
Annotatsiya:Ushbu maqolada buyuk dablat arbobi,tarixchi, geograf,
Boburiylar saltanatining asoschisi, istedodli shoir va yengilmas sarkarda
Zahiriddin Muhammad Bobur hayot yo‘li,uning bir qancha asarlarida yoshlarning
ma’naviy-axloqiy tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi g‘oyalar mazmuni keng
bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:Zahiriddin Muhammad Bobur, “Boburnoma”, “Mubayyin”,
“Xatti Boburiy”, Hindiston, Boburiylar saltanati, “Risolayi aruz”.
Istedodli shoir Zahiriddin Muhammad Bobur XV asrning oxirlari XVI asrning
boshlarida yashab ijod qilgan buyuk mutafakkir, o‘zbek mumtoz adabiyoti rivoji
ravnaqiga katta hissa qo‘shgan. Bobur yaratgan asarlari va qilgan ijodi orqali
nafaqat sharq adabiyotida, balki jahon adabiyotida ham o‘zining benazir o‘rniga
ega shoirdir.
Zahriddin Muhammad Bobur-o'zbek mumtoz adabiyotining yirik vakili,
shoir, tarixchi, geograf, davlat arbobi, iste’dodli sarkarda, bobuyirlar sulolasi
asoschisi, temuriy shoh bo‘lib,Amir Temurning avlodidan bo'lgan. Boburning otasi
Umarshayx Mirzo Farg‘ona viloyati hokimi, onasi Qutlug‘ Nigorxonim Toshkent
hokimi Yunusxonning qizi edi. Bobur otasi tomonidan Amir Temurning uchinchi
o‘g‘li Mironshoh Mirzo naslidan bo‘lsa,ona tomonidan Tug‘luq Temurxonning
o‘g‘li Xizr Xo‘jaxon naslidan va uning yettinchi avlodi edi.[2]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
405
1483-1530-yillarda yashab o‘tgan Zahriddin Muhammad Boburning hayot
yo‘li inkor etib bo‘lmaydigan darajada jozibali va diqqatga sazovordir. Bu g‘oyat
iste’dodli shaxs tarix rivojiga ta’sir ko‘rsatibgina qolmay 47 yil yashab o‘tgan umri
davomida va bu davr qisqa muddat bo‘lishiga qaramay adabiyot olamida o‘chmas
iz qoldirgan. Muhtaram Prezidentimiz Shavķat Mirziyoyev ta’kidlagandek, “Bobur
Mirzo xalqimizning buyuk farzandi. Adabiyot, ilm, ma’rifat nuqtai nazaridan u
hamon yashayapti!” va yashashda davom etadi. Bobur Mirzoning yaratgan har bir
asari o‘zida o‘zgacha ta’sir etuvchi ohangrabosi bordek go‘yo. Bu shuni
anglatadiki, o‘ziga xos yo‘nalish, o‘ziga xos ma’no aks ettiruvchi bu asarlar
Boburning cheksiz istedod egasi, cheksiz talant egasi akanligini yaqqol namoyon
qiladi.Bobur shoir bo‘libgina qolmay jasur va qo‘rqmas sarkarda hamdir. Bobur
juda erta otasidan judo bo‘lganligi sababli 12 yoshida taxtga otirishga majbur
bo‘ladi. Shundan keyin Boburning hayot yo‘lida tubdan o‘zgarishlar paydo bo‘la
boshlaydi. Urush jang-u jadallar uning ruhiyatini, ko‘nglini cho‘ktirib qo‘ymaydi.
Bobur shohlikni zimmasiga olib she’riyatni tashlab qo‘ymaydi. Har ikkala
siyosatni baravariga olib boradi. She'riyat ilmida Alisher Navoiydan keyingi
o‘rinda turuvchi shoir-Zahriddin Muhammad Bobur o'zining memuar asari
“Boburnoma”si orqali nafaqat milliy adabiyotimiz balki jahon adabiyotida o‘zining
ismini zarhal harflar bilan bitdi. Bu asar hozirda nodir namuna sifatida qadrlanib
kelmoqda. Bu asar orqali Bobur butun dunyoga tanildi. Ushbu qomusiy asar 30 dan
ortiq tilga tarjima qilingan. Bobur va boburiylar sulolasiga oid manbalar jahonning
70dan ortiq muzeylarida saqlanmoqda. Zahriddin Muhammad Boburning ilm-
ma’rifat haqidagi g‘oyalari, odob-axloq, yaxshilik, vafo, insonparvarlik, adolat
haqidagi qarashlari, axloqiy-taэlimiy fikrlari hozirgi davrda ham yoshlar
tarbiyasida ham ahamiyatlidir.[1]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
406
Boburning koэpchilik asarlarida har bir daqiqa yurt sog‘inchi,vatandan
yiroqda bo'lgan qalbning og‘riqlari, ko‘ngil kechinmalari aks etgan bo‘lsa, katta
ko‘pchilik asarlarida to‘g‘riso‘zlilik, kamtarinlik, halollik, odillik va adolatlilik
bilan yurtni boshqarish, insonlar kechinmalarini tushina olish va ularga nisbatan
haq yo‘lda bo‘lish kabi hislatlarni singdiradi. Bu kabi ijobiy hislatlarni o‘zida
mujassamlashtirgan inson har tomonlama yetuk va barkamol shaxs bo‘lib
yetishishi mumkinligi ta’kidlangan.
Shoir “Mubayyin” , “Xatti Boburiy”, “Harb ishi” kabi bir qancha durdona
asarlar yozdi. Hozirda Parij kutubxonasida saqlanayotgan “Risolayi aruz” nomli
asarining o‘zida aruzning 537 ta vazni haqida so‘z boradi va hassos shoir o‘z
fikrlarini isbotlash maqsadida 70 dan ortiq ijodkorlarning asarlaridan namunalar
keltiradi. Zahriddin Muhammad Boburning shoh-u shoirlik qatori fiqh ilmi, hozirgi
zamon iborasi bilan aytganda huquqshunoslik bilan ham shug‘ullangani va bu
mavzuda “Mubayyin” deb atalgan e’tiborli asarini yozgani ma’lum. Bobur Mirzo
umrining so‘nggi yillarida, ya’ni 1521-yilda o‘g‘illari Humoyun Mirzo va Komron
Mirzoga atab yozgan mazkur kitobi islom va fiqh asoslarini bayon etuvchi yirik
asar bo‘lib, e’tiqod, salot (namoz), zakot, savm (ro‘za) va haj masalalariga
bag‘ishlangan beshta qismdan iborat [1]. Bu asarida yosh yoki qari, katta yoki
kichik inson bo‘lishidan qat’iy nazar har doim to‘g‘ri yo‘lda bo‘lishi, yagona
allohni dilida va tilida takrorlashi lozimligi, to‘g‘riso‘zlik va halollik insonni
ko‘klarga ko‘tarishi, adolatlilik va insonparvarlik insoniy fazilat akanligi
ta’kidlangan. Bobur ochiqko‘ngil, shirinsuxan va mard ulfat sifatida o‘z
mulozimlari va askarlari orasida katta obro‘-e’tibor orttirdi. O‘z xotiralarini davom
ettirish bilan birga u “Xatti Boburiy” deb nomlangan yangi alifbo kashf etdi [3].
Bobur Hindistonda barpo etgan boburiylar sulolasi o‘z o‘zidan barpo bo‘lib
qolmagan qanchadan qancha urushlar, janglar va ko‘plab bunyodkorlik ishlari bu
kabi ulkan saltanatni barpo bo‘lishiga turtki bo‘lgan. Bobur Shimoliy Hindiston
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
407
taxtiga o‘tirgach, vatanni sog‘inib zerika boshlagan askarlarini chalg‘itish uchun
ishga kirishdi. Ularning yordamida humdor ulkan bunyodkorlik ishlarini amalga
oshirdi:chuqur quduqlar qazildi,sug‘orish inshootlari qirib bitkazildi, ariqlarga
charxpalaklar va natijada Agraning befayz manzarasi butunlay o‘zgarib, bir necha
yil ichida ko‘m-ko‘k o‘lkaga aylantirildi [3]. Bobur bu o‘rinda sarkarda va
navkarlarini bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazish maqsadida bu kabi topshiriq bilan
yuzlanadi. Chunki, hozirgi zamon iborasi bilan aytganda insonni biroz bo‘lsada
bo‘sh qolishi uning miyyasida har turli g‘oya va illatlarni payda bo‘lishiga olib
keladi. Bu o‘rinda shuni anglash mumkinki, yoshlarni bo‘sh vaqtlarini mazmunli
o‘kazish va har bir vaqtdan unumli foydalanish kerakligi ta’kidlangan.
Xulasa o‘rnida shuni aytish joizki, Zahriddin Muhammad Boburning asarlari
zamirida har doim yaxshilikka intilish, har doim yaxshilik qilish va hamma vaqt
yoshlar kelajak poydevori ekanligini anglagan holatda ularga to‘g‘ri tarbiya berish
kerakligi ilgari surilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Muzaffar Komilov O‘zbekiston Xalqaro Islom Akademiyasi rektori. 2022-
yil Bobur tavalludi munosabati bilan so‘zlagan nutqidan.
2.O‘zbekiston ensiklopediyasi. T.:2000.
3.Люсен Карен “Амир Темур салтанати”. “Зукко китобхон” нашриёти.
Тошкент 2022
