https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
400
MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR VOSITASIDA BANKLARNING
CHAKANA XIZMATLAR BOZORIDAGI FAOLLIGINI OSHIRISH
O’zbekiston Resublikasi Bank Moliya Akademiyasi dotsenti, PhD
Tursunova N.
O’zbekiston Resublikasi Bank Moliya va 2-kurs tinglovchisi
Safarova Sayyora Murot qizi
Moliyaviy texnologiyalar (FinTech) bank tizimini tubdan o’zgartirib,
chakana xizmatlar bozorida banklarning faolligini oshirishga katta imkoniyat
yaratmoqda. Hozirgi davrda raqamli bank xizmatlari tobora kengayib, an’anaviy
bank operatsiyalarini zamonaviy texnologiyalar bilan integratsiyalash orqali
mijozlarga qulay va tezkor xizmatlarni taqdim etish imkonini bermoqda.
Moliyaviy
texnologiyalar
turli
yo’nalishlarda
qo’llanilib,
bank
xizmatlarining samaradorligini oshiradi. Masalan, raqamli to’lov tizimlari, mobil
ilovalar, QR-kod orqali tranzaktsiyalar va elektron hamyonlar orqali mijozlar
bankka bormasdan barcha operatsiyalarni amalga oshira oladilar. Shuningdek,
onlayn kreditlash va mikrofinans xizmatlari orqali banklar o’z mijozlariga tezkor
qarz berish mexanizmini taklif qilmoqda. Masalan, AQShda "Lending Club" va
"Prosper" kabi platformalar kreditlarni raqamli maydonda taqdim etib, an’anaviy
banklarsiz kredit olish imkonini yaratmoqda.
Banklarning chakana xizmatlar bozoridagi roli tobora muhim bo’lib, ular
mijozlarga tezkor, arzon va qulay moliyaviy xizmatlarni taklif qilishni maqsad
qiladi. Lekin bu jarayonda bir qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Jumladan,
an’anaviy bank xizmatlari yuqori xarajat va byurokratik jarayonlarga ega bo’lib,
raqamli
texnologiyalarning
yetarlicha
tatbiq
etilmaganligi
banklarning
raqobatbardoshligini pasaytiradi. Xitoy va Janubiy Koreyada FinTech sohasida
amalga oshirilgan islohotlar natijasida bank xizmatlarining raqamlashtirilishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
401
an’anaviy bank operatsiyalarining 70% dan ortig’ini avtomatlashtirishga imkon
berdi.
Banklarning chakana xizmatlar bozoridagi faolligini oshirish uchun bir
necha strategiyalar ishlab chiqilgan. Birinchidan, raqamli platformalar va mobil
ilovalarni rivojlantirish orqali bank xizmatlari masofaviy xizmatlarga
yo’naltirilmoqda. Masalan, Buyuk Britaniyada "Monzo" va "Revolut" kabi
neobanklar bank xizmatlarini butunlay raqamli formatda taqdim etmoqda.
Ikkinchidan, innovatsion to’lov tizimlarini joriy etish orqali banklar tezkor va
xavfsiz to’lov mexanizmlarini yaratmoqda. Misol uchun, Hindistonda "UPI" tizimi
orqali har qanday moliyaviy tranzaktsiya mobil telefon orqali amalga
oshirilmoqda.
Shuningdek, mijozlarning shaxsiy ma’lumotlarini tahlil qilish va individual
xizmatlarni taklif etish FinTech’ning muhim yo’nalishlaridan biridir. Sun’iy
intellekt va "Big Data" texnologiyalari yordamida mijozlarning xulq-atvoriga
moslashtirilgan bank xizmatlari taklif qilinmoqda. Masalan, AQShning "Chime"
banki sun’iy intellekt yordamida mijozlarning xarajat odatlarini tahlil qilib, ularga
moslashtirilgan xizmatlarni taqdim etadi. Blokcheyn texnologiyalari ham chakana
bank xizmatlarida keng qo’llanilib, shaffof va xavfsiz tranzaktsiyalarni
ta’minlashga xizmat qilmoqda. Shveysariyada ba’zi banklar blokcheyn asosidagi
raqamli aktivlarni boshqarish tizimlarini joriy qilmoqda.
Moliyaviy texnologiyalarni tatbiq etish orqali banklarning samaradorligi
oshib, operatsion xarajatlar kamayadi. Masalan, Germaniyada raqamli bank
xizmatlarini joriy etish natijasida banklarning operatsion xarajatlari 30% ga
qisqargan. Shuningdek, mijozlar bazasining kengayishi va yangi bozor
segmentlariga chiqish imkoniyati oshadi. Janubiy Koreyada FinTech joriy etilishi
natijasida bank xizmatlari bilan qamrab olingan aholining ulushi 85% dan 96%
gacha oshdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
402
Xulosa qilib aytganda, moliyaviy texnologiyalar banklarning chakana
xizmatlar bozoridagi faolligini oshirish uchun muhim vosita hisoblanadi. Banklar
raqamli transformatsiya jarayonida FinTech innovatsiyalaridan samarali
foydalanib, xizmatlarini optimallashtirishi va mijozlarga zamonaviy va qulay
xizmatlar taklif etishi lozim. Ushbu yondashuv bank tizimining barqarorligi va
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Moliyaviy texnologiyalarni rivojlantirish bo’yicha dunyodagi ilg’or
tajribalar O’zbekiston uchun ham dolzarb bo’lib, mahalliy banklar raqamli
transformatsiyani tezlashtirishga e’tibor qaratishlari lozim. Banklar mijozlarga
ko’proq moslashtirilgan xizmatlarni taklif qilish uchun sun’iy intellekt va
avtomatlashtirilgan tahlil tizimlaridan foydalanishi zarur. FinTech kompaniyalari
bilan hamkorlik qilish bank xizmatlarini kengaytirish va ularni yanada
raqamlashtirish imkonini beradi.
Shuningdek, regulyatorlar ham FinTech innovatsiyalarini qo’llab-
quvvatlash uchun mos qonunchilik bazasini yaratishlari lozim. Yevropa Ittifoqida
qabul qilingan PSD2 direktivasi orqali ochiq bank tizimi tamoyillari joriy qilinib,
banklarning FinTech kompaniyalari bilan hamkorligi rivojlantirilmoqda.
O’zbekistonda ham shunday mexanizmlar joriy etilishi raqamli moliyaviy
xizmatlarning kengayishiga xizmat qiladi.
Kelajakda O’zbekiston banklari xalqaro tajribalarni inobatga olgan holda,
innovatsion bank xizmatlarini joriy etish orqali raqobatbardoshlikni oshirishi,
mijozlarga qulay va tezkor moliyaviy xizmatlarni taqdim etishi hamda iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashi lozim. FinTech texnologiyalarining keng joriy etilishi
banklarning xizmat ko’rsatish sifati va mijozlar ehtiyojlariga moslashuvchanligini
oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, moliyaviy texnologiyalar banklarning chakana
xizmatlar bozoridagi faolligini oshirish uchun muhim vosita hisoblanadi. Banklar
raqamli transformatsiya jarayonida FinTech innovatsiyalaridan samarali
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
403
foydalanib, xizmatlarini optimallashtirishi va mijozlarga zamonaviy va qulay
xizmatlar taklif etishi lozim. Ushbu yondashuv bank tizimining barqarorligi va
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Arner, D. W., Barberis, J., & Buckley, R. P. (2016). "The Evolution of FinTech:
A New Post-Crisis Paradigm?" University of Hong Kong Faculty of Law Research
Paper.
2.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). "The Second Machine Age: Work,
Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies". New York: W.W.
Norton & Company.
3.
Karimov, Sh. (2020). "O’zbekistonda bank tizimining rivojlanishi va moliyaviy
texnologiyalar". Toshkent: O’zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
4.
Puschmann, T. (2017). "FinTech". Business & Information Systems
Engineering, 59(1), 69-76.
5.
Tapscott, D., & Tapscott, A. (2016). "Blockchain Revolution: How the
Technology Behind Bitcoin is Changing Money, Business, and the World".
Penguin.
6.
Xolmirzayev, D. (2021). "Raqamli iqtisodiyot sharoitida bank tizimining
innovatsion rivojlanishi". Toshkent: Iqtisodiyot va Biznes Instituti.
