https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
364
ELEKTRON SAVDO BIZNES MODELINI O
’
ZBEKISTONDA
QO‘LLASH ISTIQBOLLARI
Baratov Diyorbek Fazliddin o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Iqtisodiyot fakulteti 2-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada raqmali iqtisodiyotni rivojlantirishda
yurtimizda olib borilayotgan keng ko’lamli islohotlar, hukumar organlari hamda
Prezidentimiz tarafidan qabul qilingan qaorolar hamda ularning ijrosi yuzasidan
fikrlar yuritilgan. Ayniqsa elektron savdoni mamlakatimizda keng ommalashtirish
yuzasidan olib borilishi zarur bo’lgan qator vazifa va takliflar sanab o’tilgan.
Kalit so'zlari. Axborot texnologiya , raqamli texnologiyalar , Alibaba Group
, Djek Ma
So'nggi yillarda axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish
muhim o'zgarishlar yuz tutdi. Internet imkoniyatidan foydalangan holda, elektron
ma’lumotlar bilan almashinish imkoniyati tez rivojlandi. Shu bilan birga tijorat va
savdo operatsiyalarini amalga oshirish yo`lini tubdan o`zgartirib yubordi. Ichki va
tashqi savdo operatsiyalarini amalga oshirish, an`anaviy savdo shakllariga nisbatan
oson va kam vaqt sarf etiladigan bo`ldi.
Zamonaviy axborot texnologiyalar, matematik model va usullarni, nazariy va
metodologik elektron biznes bilan qo`llash, O’zbekistondagi bir qator iqtisodiy
masalalarning samarali yechim topishiga imkon beradi.
Raqamli iqtisodiyot nega
kerak va u nima beradi
1
https://review.uz/uz/post/raqamli-iqtisodiyot-mamlakatimiz-taraqqiyoti-garovidir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
365
Ta’kidlash lozimki, Prezidentimizning “Axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalari sohasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”
2018 yil 19 fevraldagi Farmoni
Hukumatimiz tomonidan raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish bo‘yicha muhim chora-tadbirlar ishlab chiqilishiga va hayotga
tatbiq etilishiga asos bo‘ldi
Mamlakatimizning ko’pchilik rivojlangan mamlakatlar kabi, raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish yo‘lini tanlaganligi axborot texnologiyalari sohasida va
umuman, elektron hujjatlar aylanmasi sohasida yangi yo‘nalishlarni ochib beradi.
Jamiyatning raqamli texnologiyalar tomon burilishi ro’y berishiga butun
jahon internet tarmog‘ining sifati oshishi hamda aloqa tizimlarining rivojlanishi
sababchi bo‘ldi. Natijada katta hajmdagi ma’lumotlar almashinish va ularni yig’ish
imkoni paydo bo‘ldi, bu esa, o‘z navbatida, yig’ilgan axborotni qayta ishlashga
asoslangan qarorlar qabul qilishga va xilma-xil usullarda foyda olishga imkoniyat
beradi. Bularning barchasi uchun esa mos keluvchi infratuzilma, boshqacha qilib
aytganda, global axborot platformalari ekotizimini yaratish zarur bo’ladi. Biroq
bunda ma’lumotlarni yo‘q qilish, biznesni yo‘qotish, ish o‘rinlarining qisqarishi,
xavfsizlikka putur yetishi riski va modernizatsiya qilish zarurati vujudga keladi. Bu
masalalarni tezda hal qilish zarur, chunki bu borada kechga qolish jiddiy risklarga
olib kelishi mumkin. Hozirda ro‘y berayotgan o‘zgarishlarda raqamli
iqtisodiyotning afsona yoki haqiqat ekanligi emas, balki bu o‘zgarishlarning
jamiyatga qanday hizmat qilishi muhim rol o‘ynaydi. Hozirgi davrda biz
texnologiyalar qanday qilib ommaviy xizmat ko‘rsatish sohasini tubdan
o‘zgartirayotganini ko‘ryapmiz.
2
https://review.uz/uz/post/raqamli-iqtisodiyot-mamlakatimiz-taraqqiyoti-garovidir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
366
1-rasm
. Ta'minot zanjirini kuzatishning vizual diagrammasi
Buyurtmachilar va mijozlarni qo'llab-quvvatlash xizmatlari tomonidan real
vaqtda buyurtmalarni kuzatib borish va logistika tizimlari ishonchli tarzda, 1.1-
rasmda ko'rsatilgandek, tovarlarni yakuniy joyiga etkazib berishni kuzatishi kerak.
Xitoydagi eng yirik kompaniyalardan biri – Alibaba Group ning asoschisi va
direktorlar kengashi raisi Djek Maning ta’kidlashicha, “Taxminan 30 yillardan
so’ng, biznesning 80% dan ortigi internet orqali amalga oshiriladi
. Agar bu paytga
kelib, ertangi kun uchun qandaydir yechimingiz bo’lmasa, bu yechim kimdadir
albatta bo’ladi”. Xaqiqatan xam, bugungi kunda informatsion va kommunikatsion
texnologtyalar xayotimizning barcha soxalariga shiddat bilan kirib kelmoqda.
Insonning kundalik xayotini ancha yengillashtiradigan va ma’lumot uzatilishini
xamda uning qayta ishlanishini tezlashtiradigan texnologiyalarning va internetning
bunday tezkorlik bilan rivojlanishi industrial jamiyatdan axborotlashgan jamiyatga
o’tishining o’ziga xos katalizatori sifatida namoyon bo’la boshladi. Bunday
jarayonlarning natijasida an’anaviy jamiyat raqamli jamiyatga aylana boshladi.
Internet Live Stats ning ma’lumotlariga ko’ra, xar kuni Google tizimiga uch
milliarddan ziyod so’rovlar bo’lar ekan. Undan tashqari, internet foydalanuvchilar
3
E-Commerce Impacts Global Trade. [Электронный ресурс]. URL: https:// globalshippersalliance.org/wp-
content/uploads/2018/03/2017_AAEI_e-CommerceBenchmark-Report.pdf (дата обращения: 10.03.2020).
4
Alibaba Group Holding Ltd (5 June 2020). Дата обращения: 12 января 2020.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
367
orasida internet orqali telefon va video qo’ngiroqlar, ijtimoiy tarmoqlarda ishlash
xam borgan sari ommaviy bo’lib bormoqda. Oxirgi besh yilda internet
foydalanuvchilari soni 29% dan 39% gacha ortdi, ijtimoiy tarmoqlardan
foydalanuvchilar soni esa 53% dan 64% gacha ortdi
. Bu ma’lumotlar internetdan
foydalanish ko’pchilik mamlakatlardagi insonlar uchun oddiy bir xolat bo’lib
qolganini ko’rsatadi. Yoshlar va bolalar esa qandaydir darajada raqamli qurilmalar
va ijtimoiy saytlarga bog’lik bo’lib xam qoldilar. Raqamli texnologiyalarning misli
ko’rilmagan imkoniyatlari tufayli ko’pchilik tashkilot va korxonalar raqamli
muxitga ulanib, mijozlar bilan onlayn muloqot qilgan xolda o’z bizneslarini
elektron usulda tashkil etmoqdalar. Turli darajalardagi faoliyat turlarining
integratsiyasi yangidan-yangi imkoniyatlar yaratib, konkret biznes modellarning
rentabelliligini oshirayapti. Xuddi shuning uchun xam ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat
turlarini raqamlashtirish avvalgidan xam ko’ra ko’proq dolzarb bo’lib bormoqda.
Chunki bu amal iste’molchilarning afzalliklaridan tortib, to yangi biznes
modellargacha bo’lgan jaxon iqtisodiyotining bir qancha aspektlarini o’zgartirib
yuboradi. Bu esa o’z navbatida iqtisodiy munosabatlarnig tubdan o’zgarishiga va
raqamli iqtisodiyot tushunchasining paydo bulishiga olib keladi.
Raqamli platformalarning rivojlanishga yorqin misollardan biri sifatida
Alibaba elektron savdo tizimiga ega bo‘lgan Xitoy kompaniyasini keltirib o‘tish
mumkin. Undan foydalanish tajribasi shuni ko‘rsatadiki, ma’lumotlar to‘plash
jarayoni iqtisodiyotning turli sektorlariga ekspansiya uchun o‘ta raqobatli
ustunliklar yaratadi. Alibaba bu –oddiygina raqamli platforma emas, balki
platformalar ekotizimidir.
5
Alibaba и сорок «ярдов». expert.ru. Дата обращения: 9 января 2020.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
368
Xitoy 2019 yilda dunyodagi eng yirik elektron tijorat bozoriga aylandi, uning
elektron tijorat savdosi 1,935 trillion dollarni tashkil etdi, bu 586,92 milliard dollar
bilan ikkinchi o'rinda AQShdan uch baravar ko'p
Jahon elektron tijorat bozorining hajmi, mlrd.
Elektron tijoratning umumiy bozordagi ulushi %
2-rasm
. Jahon elektron tijorat bozorining umumiy savdo aylanmasidagi
dinamikasi
Tushunarliki, bunday ekotizim qudrati alohida platformalar kuchidan katta
bo‘ladi. Xatto AQSH ham hozirgi kunda bu poygada yutqazmoqda, chunki u yerda
turli platformalarni integratsiya qilishga to‘g‘ri keladi, Xitoyda esa bu sohada
rivojlanish samaradorlikni oshirish hisobiga – bir platformadan boshqa
platformaga qarab o’tish asta-sekinlik bilan ro‘y berdi.Raqamli iqtisodiyotga o‘tish
kabi global bir ishda ko‘p narsa davlatning tutgan pozitsiyasiga ham bog‘liq,
albatta. Barchasi hamma narsani birlashtiradigan va “raqam”ga o‘tkazadigan
yagona davlat platformasiga borib taqalmasligi muhim,ya’ni, “Davlatning vazifasi,
biznesning o‘rniga biron bir narsa qilish emas, balki oddiygina - biznesga halal
bermaslikdir”. Xitoyda ham Alibaba tizimi davlat uning uchun qandaydir
6
Global
e-commerce
2019.
Emarketer.com.
[Электронный
ресурс].
URL:
https://www.
emarketer.com/content/global-ecommerce-2019 (дата обращения: 28.04.2020).
7
IPG.
Research.
Глобальное развитие e-commerce. Rgud.ru. [Электронный ресурс]. URL:
https://rgud.ru/documents/2020-IPG.Research_E-commerce.pdf (дата обращения: 01.02.2020).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
369
platforma yaratgani tufayli paydo bo‘lmagan. U bunday platforma paydo bo‘lishi
uchun sharoit yaratdi, xolos.
O‘zbek iste’molchisi elektron bitim amalga oshirishda uyali aloqa telefonidan
foydalanadi, chunki u birmuncha qulayroq bo‘lib, bir qator qulay ilovalarga ham
ega. Mahsulot tanlashga keladigan bo‘lsak, ko‘pchilik respondentlar Internet orqali
kiyim-bosh, shuningdek, maishiy texnikava elektronika xarid qilishni afzal
ko‘rishgan. Avtomobil va ko‘chmas mulk predmetlari internet orqali eng kam xarid
qilinadigan tovarlar bo‘lgan. Buni shu bilan izohlash mumkinki, ayni paytda
foydalanuvchi “onlayn” rejimida yirik miqdordagi pullarni berishga hali tayyor
emas. Bundan tashqari, foydalanuvchilar UzCard, VISA, MasterCard kabi to‘lov
tizimlaridan faol foydalaniladilar. Ommaviylik darajasi eng past tizimlar Union
Pay, WebMoney va kriptovalyutalar hisoblanadi. Mahsulotlarni onlayn xarid
qilishdagi muammolarga keladigan bo‘lsak, deyarli barcha respondentlar to‘lov
vaqtidagi qiyinchliklar, tovar/hizmat sifatining pastligi, yetkazib berish vaqti
uzoqligi, shuningdek, narx qimmatligini aytib o‘tishgan. Shunday qilib, ijtimoiy
so‘rov natijasida olingan ma’lumotlardan kelib chiqib, O‘zbekistonda elektron
tijoratning rivojlanishini to‘xtatib turgan bir qator muammolar va kamchiliklarni
aytib o’tishimiz mumkin:
1. Aholining elektron bitimlar tuzishga unchalik ishonmasligini;
2. Yetkazish berish qiymatining yuqoriligini;
3. Tovar/hizmatlar sifatining pastligini;
4. Firibagrliklardan qo’rqishni;
5. Kompyuter savodxonligi darajasining pastligini.
Ammo, shu bilan bir vaqtda aholi o’rtasida o‘tkazilgan boshqa ijtimoiy
so‘rovlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston aholisi elektron bitimlar amalga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
370
oshirishga nisbatan tayyor, biroq ularni amalga oshirish vaqtida foydalanuvchi
o‘rtacha iste’molchini nari itaradigan va O‘zbekistonda elektron tijoratning
rivojlanishini sekinlashtiradigan bir qator muammolarga duch keladi.
Raqamli axborot bozori asosiy hususiyatlaridan biri – qaror qabul qilishdagi
tezkorlik va osonlikdir. Salmoqli ishlab chiqarish bazasi bu yerda oxirgi o‘rinda
turadi. Abadiy bo‘lib ko‘ringan va tarmoq bozorlarida juda katta ulushlarga ega
bo‘lgan ulkan korporatsiyalarsanoqli yillar ichida umuman tarixga ega bo‘lmagan
kompaniyalarga o‘rnini bo‘shatib beradi. Shunday qilib, “raqamli” modasi o‘tib
ketishini poylab o‘tirish mumkin emas. Bu evolyusiyaning tabiiy va shafqatsiz
bosqichi bo‘lib, unda o‘tgan asr qoidalari va ko‘lamlari bilan yashayotganlar qolib
ketadi. Bu yerda ularni dinozavrlarga o‘xshatish juda o‘rinli bo‘lar edi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
https://review.uz/uz/post/raqamli-iqtisodiyot-mamlakatimiz-taraqqiyoti-
2.
E-Commerce Impacts Global Trade. [Электронный ресурс]. URL: https://
globalshippersalliance.org/wp-content/uploads/2018/03/2017_AAEI_e-
CommerceBenchmark-Report.pdf (дата обращения: 10.03.2020).
3.
На что делают ставку 7 крупнейших e-commerce компаний в мире.
Retail-life. ru. [Электронный ресурс]. URL: https://retail-life.ru/7-krupnejshih-e-
commercekompanij-v-mire (дата обращения: 07.03.2020).
4.
Alibaba Group Holding Ltd (5 June 2020). Дата обращения: 12 января
2020.
5.
Alibaba и сорок «ярдов». expert.ru. Дата обращения: 9 января 2020.
6.
Global e-commerce 2019. Emarketer.com. [Электронный ресурс]. URL:
https://www. emarketer.com/content/global-ecommerce-2019 (дата обращения:
28.04.2020).
