https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
336
OLIY TA’LIM PEDAGОGLARINING SALОMATLIK
KОMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHNING MAZMUNI,
METOD VA SHAKLLARI
Jumaniyazova Tupajon Alimovna,
Tursunov Shixnazar Saparbayevich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali
Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy ta’lim muassasalari pedagoglarining
salomatlik kompetensiyasini shakllantirish masalasi ilmiy-nazariy jihatdan
yoritilgan. Pedagoglarning kasbiy faoliyatida jismoniy va psixologik
farovonlikning ahamiyati, uni rivojlantirishga yo‘naltirilgan metod va shakllar
tahlil qilingan. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosida pedagoglarning salomatlik
kompetensiyasini shakllantirishda innovatsion yondashuvlarning samaradorligi
baholangan.
Kalit so‘zlar: salomatlik kompetensiyasi, psixologik omillar, motivatsiya,
psixologik farovonlik, kasbiy charchash, sog‘lom turmush tarzi, psixologik
treninglar, emotsional barqarorlik, kasbiy samaradorlik.
Annotation. This article covers the issue of the formation of Health
competence of Educators of higher educational institutions in a scientific and
theoretical way. In the professional activities of educators, the importance of
physical and psychological well-being, methods and forms aimed at its
development were analyzed. Based on modern scientific research, the effectiveness
of innovative approaches to the formation of Health competence of educators is
evaluated.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
337
Keywords:
health
competence,
psychological
factors,
motivation,
psychological well-being, professional fatigue, healthy lifestyle, psychological
training, emotional stability, professional efficiency
.
Kirish.
Oliy ta’lim tizimida pedagoglarning sog‘lig‘ini saqlash va
mustahkamlash muhim ijtimoiy va ilmiy masala hisoblanadi. Zamonaviy ta’lim
jarayonining yuqori sur’atda rivojlanishi, pedagogik faoliyatdagi dinamik
o‘zgarishlar va stress omillarining ortib borishi o‘qituvchilarning jismoniy va
psixologik holatiga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli, oliy ta’lim muassasalari
pedagoglarida salomatlik kompetensiyasini shakllantirishning mazmuni, metod va
shakllarini chuqur tahlil qilish zarurdir.
Antiq tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, pedagoglarning sog‘lig‘ini saqlash
bo‘yicha tizimli yondashuv ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi. Hozirgi davrda bu konsepsiya yanada dolzarb bo‘lib, ko‘plab xorijiy va
mahalliy tadqiqotchilar tomonidan yangicha metodlar asosida o‘rganilmoqda.
Salomatlik kompetensiyasi pedagogning:
- Jismoniy farovonligi – kasbiy faoliyat davomida sog‘lig‘ini saqlash va
rivojlantirish qobiliyati,
- Psixologik barqarorligi – stress, charchoq va psixo-emotsional yuklamalarni
boshqarish ko‘nikmasi,
- Ijtimoiy moslashuvchanligi – kasbiy faoliyatda sog‘lom ijtimoiy muhit
yaratish va kommunikativ kompetensiyani shakllantirishni o‘z ichiga oladi.
Pedagoglarda
salomatlik
kompetensiyasini
rivojlantirish
jarayonini
biopsixososial model asosida tahlil qilish mumkin (Engel, 1977). Ushbu modelga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
338
ko‘ra, inson sog‘lig‘i biologik, psixologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri
natijasida shakllanadi.
Salomatlik kompetensiyasini rivojlantirish metodlari. Pedagoglarning
sog‘lig‘ini mustahkamlashga xizmat qiluvchi metodlar uch asosiy guruhga
bo‘linadi:
Psixologik metodlar:
- Stress menejment texnikalari – meditatsiya, autogen mashqlar, mindfulness
yondashuvi.
- Kognitiv-bihevioral terapiya elementlari – o‘z-o‘zini motivatsiyalash va
psixologik barqarorlikni oshirish mashg‘ulotlari.
- Professional refleksiya – pedagoglar o‘z faoliyati va hissiyotlarini baholash
orqali psixologik holatini tahlil qiladi.
Jismoniy metodlar:
- Jismoniy faollik dasturlari – haftalik jismoniy mashqlar rejimi, yoga, aerobik
mashg‘ulotlar.
- Tibbiy-profilaktik choralar – to‘g‘ri ovqatlanish, ortiqcha yuklamalardan
qochish, yillik tibbiy ko‘riklardan o‘tish.
Pedagogik metodlar:
- Kasbiy rivojlanish bo‘yicha treninglar – sog‘lom pedagogik muhit yaratish
bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlari.
- O‘zaro tajriba almashish – sog‘lom turmush tarzini rivojlantirish bo‘yicha
ustoz-shogird tizimi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
339
- Raqamli texnologiyalardan foydalanish – onlayn psixologik maslahat
tizimlari va sog‘liqni saqlash ilovalari.
Salomatlik kompetensiyasini rivojlantirish shakllari. Oliy ta’lim
muassasalarida pedagoglarning sog‘lig‘ini saqlash va mustahkamlash bo‘yicha
quyidagi tashkiliy shakllardan foydalanish mumkin:
- Kasbiy rivojlanish markazlari – pedagoglar uchun maxsus psixologik va
jismoniy mashg‘ulotlar tashkil etish.
- Sog‘lom turmush tarzi klublari – oliy ta’lim muassasalarida sport va dam
olish mashg‘ulotlarini yo‘lga qo‘yish.
• Onlayn maslahat tizimlari – pedagoglarga stressni kamaytirish va sog‘lom
turmush tarzi bo‘yicha tavsiyalar beruvchi platformalar yaratish.
Tadqiqot
metodlari.
Oliy
ta’lim
pedagoglarining
salomatlik
kompetensiyalarini shakllantirish masalasini o‘rganish uchun turli xil ilmiy
tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Ushbu metodlar tadqiqotning obektivligi va
natijalarining ishonchliligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Nazariy tadqiqot metodlari. Ushbu metodlar salomatlik kompetensiyasini
shakllantirish bo‘yicha mavjud ilmiy yondashuvlarni tahlil qilish va yangi ilmiy
asoslarni ishlab chiqishga qaratilgan. Adabiyotlar tahlili pedagoglarning salomatlik
kompetensiyasiga ta’sir qiluvchi omillarni o‘rganish uchun milliy va xorijiy ilmiy
manbalar tahlil qilindi. Nazariy modellash pedagoglarning kasbiy farovonligi va
psixologik barqarorligini oshirishga qaratilgan konseptual model ishlab chiqildi.
Komparativ tahlil salomatlik kompetensiyasini rivojlantirish bo‘yicha xorijiy va
mahalliy tajribalar solishtirildi.
Empirik tadqiqot metodlari. Pedagoglarning real holatdagi salomatlik
kompetensiyalarini aniqlash, ularning stress darajasi va psixologik barqarorligini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
340
baholash uchun empirik tadqiqotlar o‘tkazildi. So‘rovnoma usuli pedagoglarning
salomatlik kompetensiyasi, stress darajasi va psixologik farovonligi haqida
ma’lumot olish uchun maxsus anketalar tarqatildi. Intervyu va suhbatlar oliy ta’lim
pedagoglari bilan individual va guruhli intervyular o‘tkazilib, ularning kasbiy
salomatlikka bo‘lgan munosabati tahlil qilindi. Kuzatish pedagoglarning kasbiy
faoliyat jarayonidagi psixologik va jismoniy holatini baholash uchun kuzatuvlar
olib borildi.
Diagnostik metodlar. Psixologik testlar pedagoglarning stressga chidamliligi,
motivatsiya darajasi va emotsional holatini baholash uchun standart psixologik
testlardan foydalanildi. Fiziologik o‘lchovlar pedagoglarning jismoniy
salomatligini baholash uchun yurak urish tezligi, qon bosimi va boshqa muhim
fiziologik ko‘rsatkichlar tekshirildi.
Eksperimental
tadqiqot
metodlari.
Pedagoglarning
salomatlik
kompetensiyasini rivojlantirishga qaratilgan dasturlar samaradorligini baholash
uchun eksperimentlar o‘tkazildi. Tajriba va nazorat guruhi tadqiqot ishtirokchilari
ikkita guruhga ajratilib, tajriba guruhiga sog‘lom turmush tarzi va stressni
boshqarish bo‘yicha treninglar tashkil etildi, natijalar solishtirildi. Statistik tahlil
yig‘ilgan ma’lumotlar maxsus statistik dasturlar yordamida qayta ishlanib, xulosa
chiqarildi.
Tadqiqot
natijalari.
Ushbu tadqiqot oliy ta’lim muassasalari
pedagoglarining salomatlik kompetensiyasini shakllantirish jarayonini o‘rganish
va samarali metodlarni ishlab chiqishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari
pedagoglarning jismoniy va psixologik farovonligiga ta’sir qiluvchi omillarni
aniqlash, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqish imkonini berdi. Tadqiqot doirasida 100 nafar oliy ta’lim pedagoglari
o‘rtasida so‘rov o‘tkazildi. So‘rovnoma natijalari quyidagi muhim jihatlarni
ko‘rsatdi: pedagoglarning 68% ida kasbiy stressning o‘rtacha yoki yuqori darajasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
341
kuzatildi, 57% pedagoglar muntazam ravishda ish yuklamasidan charchash va
ortiqcha bosimni his qilishlarini bildirgan, 42% pedagoglar muntazam jismoniy
mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanmaydi va salomatlikni saqlashga yetarlicha e’tibor
bermaydi, 30% pedagoglar motivatsiyaning pasayishi va kasbiy faoliyatga
qiziqishning kamayishini qayd etgan.
Ushbu natijalar pedagoglarning salomatligi va psixologik farovonligini
oshirish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlar zarurligini ko‘rsatdi.
Pedagoglarning stress darajasini baholash uchun Maslach burnout inventory
(MBI) testi o‘tkazildi. Natijalarga ko‘ra: 45% pedagoglarda professional charchash
sindromining dastlabki bosqichlari kuzatildi, 32% pedagoglar yuqori psixo-
emotsional yuklama tufayli stress bilan bog‘liq sog‘liq muammolariga duch
kelgan, 23% pedagoglar kasbiy faoliyat jarayonida jiddiy motivatsiya pasayishini
his qilishlarini bildirgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, stress menejment
texnikalaridan foydalanish va psixologik qo‘llab-quvvatlash dasturlarini joriy etish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Eksperimental tadqiqot davomida 50 nafar pedagog ikki guruhga ajratildi:
- Tajriba guruhi – ularga stressni boshqarish bo‘yicha psixologik treninglar,
jismoniy faollik dasturlari va motivatsion seminarlar taklif etildi.
- Nazorat guruhi – odatdagi ish rejimida faoliyatini davom ettirdi.
Uch oy davom etgan dastur yakunida quyidagi o‘zgarishlar kuzatildi: tajriba
guruhidagi pedagoglarning 80% da stress darajasi sezilarli darajada pasaygan, 70%
da kasbiy motivatsiya oshgan va dars jarayonida faolroq ishtirok etishgan, 60%
pedagoglar jismoniy faollik darajasini oshirgan va sog‘lom turmush tarziga rioya
qilishga harakat qilgan, nazorat guruhi pedagoglarida esa sezilarli o‘zgarish
kuzatilmadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
342
Xulosa.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, oliy ta’lim pedagoglarining
salomatlik kompetensiyasini rivojlantirish uchun kompleks yondashuv talab
etiladi. Pedagoglarning jismoniy va psixologik holatini yaxshilashga qaratilgan
treninglar, sog‘lom turmush tarzi dasturlari va stressni boshqarish texnikalarini
joriy etish muhimdir. Natijalarga asoslanib, quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
- Pedagoglar uchun stress menejment bo‘yicha doimiy seminar va treninglar
tashkil etish.
- Jismoniy faollikni rag‘batlantirish uchun oliy ta’lim muassasalarida sport
mashg‘ulotlarini yo‘lga qo‘yish.
- Motivatsion dasturlar va psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini joriy etish.
- Pedagoglarning ish yuklamasini optimallashtirish va ularga moslashuvchan
ish rejimini taklif etish.
Tadqiqot natijalari oliy ta’lim muassasalarida sog‘lom muhitni shakllantirish
va ta’lim sifatini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, oliy ta’lim
muassasalarida pedagoglarning jismoniy va psixologik salomatligini saqlash
bo‘yicha maxsus dasturlarni ishlab chiqish va joriy etish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jumaniyozova T.A., D.K., Olimova M.M.. Ta’lim muassasalarining
ijtimoiy va sog‘liqni saqlash sohasidagi hamshiralarning va o‘qituvchilarning
axloqiy kompetentsiyasi. The role of exact sciences in the era of modern
development,1,5,18-20,2023.
2. Yo‘ldoshev S. H. Ta’lim jarayonida pedagoglarning sog‘lom turmush tarzi
kompetensiyasini shakllantirish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – B. 15-22.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
343
3. Жуманиязова Т. А., Усманов, У. У., Курбанбаева Д. К., & Олимова М.
М.. Развитие здоровьесберегающей компетенции у педагогов высших
учебных
заведений
как
педагогическая
проблема.
Нововедения
современного научного развития в эпоху глобализации: проблемы и
решения,1,5,46-47.,2023.
4. Алимовна, Жуманиязова Тупажон. “Факторы, влияющие на здоровье
педагогов: исследование и рекомендации”, “Journal of Education, Ethics and
Value” 3, №. 02,126-130,2024.
5. Jumaniyazova T.A, Kurbanbaeva D.K., Olimova М.М.. Pedagogical and
psychological aspects of health competence formation in higher education
pedagogues, Modern Science and Research. 2,10,676-678,2023.
6. Jumanyozova T. A., Bakhtiyarova A. M.. Teaching personnel in higher
education personal characteristics, International Bulletin of Medical Sciences and
Clinical Research. 3, №. 5,273-278,2023.
7.Курбанова Н. Н. и др. Постковидные осложнения в эндокринологии
//Евразийский журнал академических исследований. – 2022. – Т. 2. – №. 6. –
С. 679-684.
8. Kurbanova Nodira Navruzovna, Samandarova Barno Sultanovna, Alimova
Mahliyo Mahmud Kizi, Musaeva Amina Fayzullaevna, Ismailov Anvarbek
Ulugbek Ogli Generation of reactive oxygen species in the mitochondrial fraction
of hepatocytes in the early stages of experimental ischemic stroke // Вестник науки
и
образования.
2019.
№7-2
(61).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/generation-of-reactive-oxygen-species-in-the-
mitochondrial-fraction-of-hepatocytes-in-the-early-stages-of-experimental-
ischemic-stroke (дата обращения: 04.03.2025).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-40_ Том-1_ Март-2025
344
9.
Алимова М. М. и др. Свойства иммунной системы человека и её
уникальность //Актуальные научные исследования в современном мире. –
2017. – №. 5-3. – С. 106-108.
10.
Khurbanova N. et al. The state of antioxidant system of mitochondrial
fraction of the hepotocyte in early terms of ishemic stroke in white rats
//Интернаука. – 2017. – №. 12-2. – С. 51-53.
11.Курбанова Н. Н. и др. «Влияние новых растительных препаратов на
показатели апоптоза у крыс с острым токсическим гепатитом».
Международный журнал психосоциальной реабилитации, Лондон 24 (2020):
6999-7005.
